भीष्म-वध पर्व — भीमको पराक्रमको प्रदर्शन
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 63
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय। यत् सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन बाध्यते।।।।
2नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि। अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान्॥
3हीनान् पुरुषकारेण मामकानद्य संजय। पातितान् पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि॥
4युध्यमानान् यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति। पाण्डवा हि जयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः॥
5सोऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि च। श्रोष्यामि सततं तात दुःसहानि बहूनि च॥
6तमुपायं न पश्यामि जीयेरन् येन पाण्डवाः न्। मामका विजयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन संजय॥
7संजय उवाच शृणु राजन् स्थिरो क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम्। भूत्वा तवैवापनयो महान्॥
8धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः। पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैः॥
9तत्राद्भुतमपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम्। न्यवारयत यस्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम्॥
10नान्तरं दृश्यते तत्र तयोश्च रथिनोस्तदा। मुहूर्तमिव तद् युद्धं तयोः सममिवाभवत्॥
11ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे। धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च।॥
12अथैनं शरवर्षेण च्छादयामास संयुगे। गिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलवृष्टिभिः॥
13अभिमन्युस्तत: क्रुद्धो धृष्टद्युम्ने च पीडिते। अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति॥
14ततो मद्राधिपरथं कार्णः प्राप्यातिकोपनः। आर्तायनिममेयात्मा विव्याध निशितैः शरैः॥
15ततस्तु तावका राजन् परीप्सन्तोऽर्जुनि रणे। मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे॥
16दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती। दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनोऽथ दुर्मुखः॥
17सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत। एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे॥
18तान् भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। द्रौपदेयाऽभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ॥
19धार्तराष्ट्रान् दशरथान् दशैव प्रत्यवारयन्। नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशाम्पते॥१९॥
20अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः। ते वै समेयुः संग्रामे राजन् दुर्मन्त्रिते तव॥
21तस्मिन् दशरथे क्रुद्धे वर्तमाने महाभये। तावकानां परेषां वा प्रेक्षका रथिनोऽभवन॥
22शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः। अन्योन्यमभिमर्दन्तः सम्प्रहारं प्रचक्रिरे॥
23ते तदा जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः। अन्योन्यमभिमर्दन्तः स्पर्धमानाः परस्परम्॥
24अन्योन्यस्पर्धया राजज्ञातयः सङ्गता मिथः। महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षिणः॥
25दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे। विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिः समरे द्रुतम्॥
26दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः। दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः॥
27विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा। तान् प्रत्यविध्यद् राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः॥
28एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन् पाणिलाघवम्। सत्यव्रतं च समरे पुरुमित्रं च भारत॥ अभिमन्युरविध्यत् तु दशभिर्दशभिः शरैः। माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ॥ अविध्येतां शरैस्तीक्ष्णैस्तदद्भुतमिवाभवत्। ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौ॥ शरैर्बहुभिरानछेत् कृतप्रतिकृतैषिणौ। छाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः॥
29अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः। विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डव:॥
30तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्। भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन् भयात्॥
31दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत्। अनीकं दशसाहस्रं कुञ्चराणां तरस्विनाम्॥
32गजानीकेन सहितस्तेन राजा सुयोधनः। मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात्॥
33आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः। गदापाणिरवारोहद् रथात् सिहं इवोन्नदन्॥
34अद्रिसारमयीं गुर्वी प्रगृह्य महतीं गदाम्। अभ्यधावद् गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः॥
35स गजान् गदया निघ्नन् व्यचरत् समरे बली। भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः॥
36तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना। व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य गर्जतः॥
37ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः। नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥
38पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान्। अभ्यवर्षन्त धावन्तो मेघा इव गिरीन् यथा॥
39क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैश्चाञ्जलिकैः शितैः। व्यरत्रुत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिनाम्॥
40शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः। अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाकुशैः॥
41हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः। अदृश्यन्ताचलाचेषु दुमा भग्नशिखा इव॥
42धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान्। पतत: पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना॥
43मागधोऽथ महीपालो गजमैरावणोपमम्। प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति॥
44तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मागधस्य महागजम्। जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा॥
45तस्यावर्जिनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः। राज्ञो रजतपुखेन भल्लेनापाहरच्छिरः॥
46विगाह्य तद् गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः। व्यचरत् समरे मृद्गन् गजानिन्द्रो गिरीनिव॥
47एकप्रहारनिहतान् भीमसेनेन दन्तिनः। अपश्याम रणे तस्मिन् गिरीन् वज्रहतानिव॥
48भग्नदन्तान् भग्नकटान् भग्नसक्थांश्च वारणान्। भग्नपृष्ठत्रिकानन्यान् निहतान् पर्वतोपमान्॥ नदतः सीदतश्चान्यान् विमुखान् समरे गतान्। विद्रुतान् भयसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान्॥ भीमसेनस्य मार्गेषु पतितान् पर्वतोपमान्।
49अपश्यं निहतान् नागान् राजन् निष्ठीवतोऽपरान्॥ वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः।
50विह्वलन्तो गता भूमि शैला इव धरातले॥ मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः।
51व्यचरत् समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः॥ गजानां रुधिरक्लिन्नां गदां बिभ्रद् वृकोदरः।
52घोरः प्रतिभयश्चासीत् पिनाकीव पिनाकधृक्॥ सम्मथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः।
53सहसा प्राद्रवन् क्लिष्टा मृनन्तस्तव वाहिनीम्॥ तं हि वीरं महेष्वासं सौभद्रप्रमुखा रथाः। पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः॥ शोणिताक्ता गदां बिभ्रदुक्षितां गजशोणितैः।
54कृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत॥ व्यायच्छमानं गदया दिखं सर्वासु भारत। अपश्याम रणे भीमं नृत्यन्तमिव शंकरम्॥ यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमस्वनाम्। अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनी गदाम्॥ विमिश्रां केशमज्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च।
55पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्॥ यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत्।
56तथा भीमो गजानीकं गदया समकालयत्॥ गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः।
57स्वान्यनीकानि मृनन्तः प्राद्रवन् कुञ्जरास्तव॥ महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान्। अतिष्ठत् तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत्॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said I consider, O Sanjaya, destiny to by superior to human endeavor, in as much as, the troops of my son are always being slaughtered by those of the sons of Pandu.
2You always, O Suta, tell me, that my troops are slaughtered, whilst on the other hand you say that the Pandava forces are not slaughtered and are all filled with delight.
3You always, O Sanjaya, speak of my troops as being destitute of manliness, as felled and falling and massacred.
4Yough they are fighting to the best of their powers, and striving hard to secure victory over them, whilst they are becoming reduced in number.
5So, O son, I am always hearing of numerous causes of insufferable and poignant grief, engendered by misdeeds of Duryodhana.
6I could discover no measure by which the Pandavas could be reduced, also by which, O Sanjaya, my sons would be able to secure victory in this battle.
7Sanjaya said Listen, O monarch, with patience, to the description of the destruction of human hosts and of the hosts of steeds elephants and cars this mighty evil owes its origin to you.
8Dhrishtadyumna, being afflicted by Shalya with nine arrows, was inflamed with wrath; and he afflicted the ruler of the Madras, in return, with dares made of steel.
9Then we saw the highly wonderful prowess of the son of Prishata, as he speedily checked (the career of) Shalya the ornament of assemblies.
10No weakness was detected in any one of them, when enraged, they were engaged in the battle. The combat between them seemed to last only for a moment.
11Then, O mighty monarch, in that fight, Shalya cut down the bow of Dhrishtadyumna with a keen pointed yellow dare.
12Also, Bharata, he covered Dhrishtadyumna with showers of arrows, like clouds, swelling with rain, covering a mountain at the rainy season.
13When Dhrishtadyumna was being thus fermented, Abhimanyu, inflamed with wrath, rushed with violence against the car of the king of the Madras.
14Then the highly excited nephew of Krishna, that hero of immeasurable should, having reached near the car of the Madra king, pierced Artayani with three whetted shafts.
15Thereat, O monarch, your troops desirous of resting the son of Arjuna in battle, speedily formed themselves in a circle around the chariot of the ruler of the Madras.
16Duryodhana, Vikarna, Dushasana, Vivingshati, Durmarshana Dusaha, Chitrasena, Durmukha.
17Satyavrata, Purumitra and the mighty carwarrior Vikarna, these stationed themselves in the filed for protecting the chariot of the ruler of the Madras.
18Threat Bhimsena, excited with rage, and Dhrishtadyumna of Prishata's race, the sons of Draupadi and Abhimanyu, the twin sons of Pandu by Madri.
19These ten warriors opposed the ten warriors of Duryodhana's hosts, discharging 0 monarch, weapons of diverse shape.
20It is, O monarch, through the wicked policy of yours that those warriors inflamed with rage then approached and encountered one another in battle, out of a desire for slaying one another.
21When those ten warriors, wrought up with wrath, met the other ten in that awful battle, thereat of the car-warriors of your army and of the army of your foes became sight seers.
22Those mighty car-warriors shooting weapons of diverse shape and roaring at one another began to smite one bother.
23Then in the battle, inflamed with both and desirous of slaying one another, those heroes roared at one another, and boasted of their prowess.
24Then O monarch, those kinsfolk that had met together, burning with jealousy and challenging one another, fell upon one another, discharging mighty weapons at the same time.
25Inflamed with wrath, Duryodhana in that fierce battle pierced Dhrishtadyumna with four whetted arrows; and in battle, the feat was wonderful.
26Durmarshana pierced him (Dhrishtadyumna) with twenty shafts, Chitrasena with five, Durmukha with nine, Dusaha with seven.
27Vivingshati with five, and Dushasana with three. Them, O monarch, the son of Prishata, the slayer of his foes, pierced.
28In return, each with twenty shafts displaying great lightness of hands. O Bharata Abhimanyu in that battle pierced Satyavrata and Purumitra each with ten shafts. The sons of Madri, the delighters of their mother, in that battle covered their maternal uncle with a shower of sharp shafts; and that seemed indeed marvelous. Thereupon, O mighty monarch, Shalya covered with innumerable arrows those nephews of his, those two foremost of car warriors, who were desirous of counteracting the stratagems of their uncle (Shalya himself). Yough thus covered over with arrows, the twin sons of Madri flinched not.
29Thereafter the Pandava Bhimasena endued with great might beholding Duryodhana and desirous of putting and end to the strife, grasped his mace.
30Seeing that mighty armed Bhimsena with uplifted mace look like the Kailasa mount towering with its peaks your sons fled out of terror.
31Duryodhana however wrought up with anger urged against Bhima the Magadha division consisting of ten thousands swiftcoursing elephants.
32King Suyodhana then accompanied by that division of elephants, and placing the ruler of the Maghadas in front of him, advanced towards Bhimasena.
33Thereat Vrikodara, beholding that division of elephants make towards himself,, descended from his car, holding a mace in his hands and roaring out like a lion.
34Grasping a mighty and heavy mace made of the essence of adamant, Bhimasena charged that division of elephants, like Death himself with his mouth wide open.
35Then like the slayer of Vritra moving amidst the Danava host, the mighty armed Bhimasena, endued with great strength, careered on the filed of battle, slaughtering elephants with his mace.
36Then at the defending shouts of the roaring Bhima-shouts that were capable of producing a tremor in the hare and in the mind, the elephants huddling together were deprived of the power of moving.
37Then the sons of Draupadi, the mighty carwarrior the son of Subhadra, and Nakula, Sahadeva and Dhrishtadyumna the son of Prishata.
38Supporting Bhima's car, proceeded behind him, checking the foe with their shower of arrows, like clouds drenching the mountains with rain.
39With Kshuras the Kshurapras and Bhallas and Anjalikas, all well-sharpened and tempered, the Pandava warriors cut down the heads of those who were fighting on the backs of elephants.
40In consequence of the thick falling of the heads (of elephants-riders), their arms decked with ornaments and their hands grasping the iron hook, a shower of stones appeared to fall.
41And elephants-riders deprived of heads, seated as they were on the necks of those beasts, appeared like ties on a mountain with their heads broken.
42We also saw many other mighty elephants, felled and falling, slain by Dhrishtadyumna, the high-souled son of Prishata.
43Thereafter, the ruler of the Magadha territory, goaded in that battle, against the car not of Subhadra's son, an elephants that resembled Airavata itself.
44Then the heroic son of Subhadra, that slayer of hostile heroes, beholding that mighty elephant of the ruler of the Magadhas make towards himself, killed it with a single shaft.
45Then the nephew of Krishna that conqueror of hostile cities cut down with a Bhalla of silvery wings, the head of the king who could extricate himself from the (falling)elephants.
46Then Bhimasena the son of Pandu, also penetrating that division of elephants, careered in the filed, crushing the elephants, like Indra crushing the mountains.
47In that battle, we also beheld elephants smashed by Bhimasena, each with a single stoke, like cliffs rent open by the thunder-bolt.
48Elephants prodigious like mountains were slain having their tusks broken, their temples, their bones, their backs and their frontal globes smashed.
49We saw, O monarch, some of those beasts slain and some with mouths foaming (we saw) other mighty elephants with their frontal globes smashed, vomiting blood in profusion.
50Some fell down on the grounds overwhelmed with terror, and they resembled huge hills and were soiled in every pare of their body with fat and blood, and were almost bathed in marrow and brain matter.
51Bhima careered in the filed like the Destroyer himself with his mace in his hand. Vrikodara whirling his mace that was drenched with the blood of the elephants.
52Appeared dreadful like Pinaki (Shiva) himself wielding the bow Pinaka. Crushed by the wrathful Bhimasena, the elephants.
53Sorely afflicted, suddenly fled away, smashing the ranks of your own army. The mighty bowmen and car-warriors headed by the son of Subhadra, protected that hero as he battled, like the immortals protecting the wielder of the thunderbolt. Grasping his bloodstained mace almost bathed in the blood of clephants.
54Bhimasena of fierce should then appeared like the destroyer himself. then O Bharata, we saw Bhimasena whirling his mace in all directions appear like the god Shiva in the course of his wild dance. We beheld, O mighty monarch, his heavy and sounding mace that resembled the club of the destroyer himself, the whiz of which equalled the roar of Indra thunder, which was fierce to look at, and which was stained copiously with blood and smeared with marrow and hair,
55And (lastly) which resembled the Pinaka of the enraged Rudra engaged in slaughtering animals. Just as a herdsman belabours his herd with a cudgel,
56So Bhima belaboured the elephants division with his mace. smitten by that mace, as also by means of arrows on all sides,
57The elephants heavily fled away from the field, smashing the chariots of their own host. Like tempest driving away clouds, Bhimasena driving away from the field those elephants, stood there like the wielder of the trident (Shiva) standing on the cremation grounds.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, मैं नियति को मानवीय प्रयत्न से श्रेष्ठ मानता हूँ, क्योंकि मेरे पुत्र की सेना सदा पाण्डुपुत्रों की सेना द्वारा संहार की जा रही है।
2हे सूत, तुम मुझसे सदा कहते हो कि मेरी सेना का संहार हो रहा है, जबकि दूसरी ओर तुम कहते हो कि पाण्डवों की सेना का संहार नहीं होता और वे सब हर्ष से भरे हैं।
3हे सञ्जय, तुम मेरी सेना का वर्णन सदा पौरुषहीन, गिराई जाती, गिरती और मारी जाती सेना के रूप में करते हो।
4यद्यपि वे अपनी पूरी शक्ति से लड़ रहे हैं और उन पर विजय पाने के लिए कठोर प्रयत्न कर रहे हैं, तथापि उनकी संख्या घटती जा रही है।
5इसलिए हे पुत्र, मैं दुर्योधन के दुष्कर्मों से उत्पन्न असह्य और तीव्र शोक के अनेक कारण निरन्तर सुनता रहता हूँ।
6मुझे ऐसा कोई उपाय नहीं दिखाई देता जिससे पाण्डवों की शक्ति घटाई जा सके, अथवा हे सञ्जय, जिससे मेरे पुत्र इस युद्ध में विजय पा सकें।
7सञ्जय ने कहा — हे सम्राट्, मनुष्यों की तथा घोड़ों, हाथियों और रथों की सेनाओं के विनाश का वर्णन धैर्यपूर्वक सुनिए; इस महान् अनर्थ का मूल आप ही हैं।
8शल्य द्वारा नौ बाणों से पीड़ित होकर धृष्टद्युम्न क्रोध से भड़क उठे; और उन्होंने बदले में इस्पात के बने भालों से मद्रराज को पीड़ित किया।
9तब हमने पृषत के पुत्र का अत्यन्त अद्भुत पराक्रम देखा, जब उन्होंने सभाओं के आभूषण शल्य की गति को शीघ्र रोक दिया।
10जब वे क्रुद्ध होकर युद्ध में जुटे, तब उनमें से किसी में कोई दुर्बलता नहीं दिखाई दी। उनके बीच का द्वन्द्व मानो क्षण भर ही चला।
11तब हे महाराज, उस युद्ध में शल्य ने तीखी नोक वाले पीले भाले से धृष्टद्युम्न का धनुष काट डाला।
12और हे भरतवंशी, उन्होंने धृष्टद्युम्न को बाणों की वर्षा से इस प्रकार ढक दिया जैसे वर्षा ऋतु में जल से भरे मेघ किसी पर्वत को ढक लेते हैं।
13जब धृष्टद्युम्न इस प्रकार पीड़ित किए जा रहे थे, तब क्रोध से भड़के अभिमन्यु वेगपूर्वक मद्रराज के रथ की ओर टूट पड़े।
14तब अत्यन्त उत्तेजित, अपरिमित तेज वाले कृष्ण के भानजे ने मद्रराज के रथ के समीप पहुँचकर आर्तायनि (शल्य) को तीन पैने बाणों से बींधा।
15हे सम्राट्, तब आपकी सेना ने अर्जुन के पुत्र को युद्ध में रोकने की इच्छा से शीघ्र मद्रराज के रथ के चारों ओर घेरा बना लिया।
16दुर्योधन, विकर्ण, दुःशासन, विविंशति, दुर्मर्षण, दुःसह, चित्रसेन, दुर्मुख,
17सत्यव्रत, पुरुमित्र तथा महारथी विकर्ण — ये मद्रराज के रथ की रक्षा के लिए रणभूमि में डट गए।
18तब क्रोध से भड़के भीमसेन, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न, द्रौपदी के पुत्र, अभिमन्यु तथा माद्री से उत्पन्न पाण्डु के दोनों जुड़वाँ पुत्र —
19इन दस योद्धाओं ने दुर्योधन की सेना के उन दस योद्धाओं का सामना किया और हे सम्राट्, विविध प्रकार के अस्त्र छोड़े।
20हे सम्राट्, आपकी दुष्ट नीति के कारण ही क्रोध से भड़के वे योद्धा एक-दूसरे को मारने की इच्छा से युद्ध में आमने-सामने भिड़े।
21जब क्रोध से भरे वे दस योद्धा उस भयङ्कर युद्ध में उन दूसरे दस योद्धाओं से भिड़े, तब आपकी सेना के तथा आपके शत्रुओं की सेना के महारथी दर्शक बन गए।
22वे महारथी विविध प्रकार के अस्त्र छोड़ते और एक-दूसरे पर गरजते हुए एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
23तब उस युद्ध में क्रोध से भड़के और एक-दूसरे को मारने की इच्छा से भरे वे वीर एक-दूसरे पर गरजे और अपने पराक्रम की डींग हाँकी।
24हे सम्राट्, तब ईर्ष्या से जलते और एक-दूसरे को ललकारते वे बन्धुजन, जो आमने-सामने आ गए थे, एक ही साथ महान् अस्त्र छोड़ते हुए एक-दूसरे पर टूट पड़े।
25क्रोध से भड़के दुर्योधन ने उस भीषण युद्ध में धृष्टद्युम्न को चार पैने बाणों से बींधा; और युद्ध में वह कर्म अद्भुत था।
26दुर्मर्षण ने उन (धृष्टद्युम्न) को बीस बाणों से, चित्रसेन ने पाँच से, दुर्मुख ने नौ से, दुःसह ने सात से,
27विविंशति ने पाँच से और दुःशासन ने तीन बाणों से बींधा। हे सम्राट्, तब शत्रुओं के संहारक पृषत के पुत्र ने —
28बदले में प्रत्येक को बीस-बीस बाणों से बींधा और अपने हाथों की महान् फुर्ती दिखाई। हे भरतवंशी, उस युद्ध में अभिमन्यु ने सत्यव्रत और पुरुमित्र में से प्रत्येक को दस-दस बाणों से बींधा। अपनी माता को आनन्दित करने वाले माद्री के पुत्रों ने उस युद्ध में अपने मामा को तीखे बाणों की वर्षा से ढक दिया; और यह सचमुच अद्भुत लगा। तब हे महाराज, शल्य ने अपने उन भानजों को, उन दोनों श्रेष्ठ महारथियों को, जो अपने मामा (स्वयं शल्य) की व्यूह-रचनाओं को व्यर्थ करने के इच्छुक थे, असंख्य बाणों से ढक दिया। यद्यपि इस प्रकार बाणों से ढके गए, तथापि माद्री के दोनों पुत्र तनिक भी पीछे न हटे।
29तदनन्तर महान् बल से युक्त पाण्डव भीमसेन ने दुर्योधन को देखकर और संघर्ष का अन्त करने की इच्छा से अपनी गदा उठाई।
30गदा उठाए उन महाबाहु भीमसेन को शिखरों से युक्त कैलास पर्वत के समान देखकर आपके पुत्र भय से भाग खड़े हुए।
31किन्तु क्रोध से भरे दुर्योधन ने भीम के विरुद्ध दस सहस्र वेगवान् हाथियों वाली मगध सेना को प्रेरित किया।
32तब राजा सुयोधन उस गजसेना के साथ, मगधराज को अपने आगे रखकर, भीमसेन की ओर बढ़ा।
33तब वृकोदर उस गजसेना को अपनी ओर आते देखकर हाथ में गदा लिए और सिंह के समान गरजते हुए अपने रथ से उतर पड़े।
34वज्र के सार से बनी एक विशाल और भारी गदा लेकर भीमसेन उस गजसेना पर मुख खोले साक्षात् मृत्यु के समान टूट पड़े।
35तब दानवसेना के बीच विचरण करते वृत्रघाती (इन्द्र) के समान महान् बल से युक्त महाबाहु भीमसेन अपनी गदा से हाथियों का संहार करते हुए रणभूमि में विचरण करने लगे।
36तब गरजते भीम के उन कँपा देने वाले घोषों से — ऐसे घोष जो रोम और मन में कम्पन उत्पन्न करने में समर्थ थे — हाथी एक-दूसरे से सटकर चलने-फिरने की शक्ति खो बैठे।
37तब द्रौपदी के पुत्र, महारथी सुभद्रापुत्र, नकुल, सहदेव तथा पृषत के पुत्र धृष्टद्युम्न —
38भीम के रथ का साथ देते हुए उनके पीछे चले और बाणों की अपनी वर्षा से शत्रु को रोकते रहे, जैसे मेघ पर्वतों को वर्षा से भिगोते हैं।
39क्षुर, क्षुरप्र, भल्ल तथा अञ्जलिक बाणों से, जो सब भलीभाँति पैने और तपाए हुए थे, पाण्डव योद्धाओं ने हाथियों की पीठ पर लड़ने वालों के सिर काट डाले।
40(गजारोहियों के) सिरों के, आभूषणों से सज्जित उनकी भुजाओं के तथा लोहे का अङ्कुश पकड़े उनके हाथों के घने गिरने से ऐसा प्रतीत होता था मानो पत्थरों की वर्षा हो रही हो।
41और सिरविहीन गजारोही, जैसे वे उन पशुओं की गर्दनों पर बैठे थे, वैसे ही बैठे हुए, शिखर टूटे पर्वत पर खड़े वृक्षों के समान दिखाई देते थे।
42हमने अनेक अन्य विशाल हाथी भी देखे, जो पृषत के महात्मा पुत्र धृष्टद्युम्न द्वारा मारे जाकर गिरे और गिर रहे थे।
43तदनन्तर मगध देश के अधिपति ने उस युद्ध में सुभद्रा के पुत्र के रथ की ओर ऐरावत के समान एक हाथी हाँका।
44तब शत्रुवीरों के संहारक सुभद्रा के वीर पुत्र ने मगधराज के उस विशाल हाथी को अपनी ओर आते देखकर एक ही बाण से उसे मार डाला।
45तब शत्रुनगरियों के विजेता कृष्ण के भानजे ने रजत पंखों वाले एक भल्ल से उस राजा का सिर काट डाला, जो (गिरते हुए) हाथी से अपने को निकाल सका था।
46तब पाण्डुपुत्र भीमसेन भी उस गजसेना में घुसकर रणभूमि में विचरण करने लगे और हाथियों को वैसे ही चूर करने लगे जैसे इन्द्र पर्वतों को चूर करते हैं।
47उस युद्ध में हमने भीमसेन द्वारा एक-एक ही प्रहार से चूर किए गए हाथी भी देखे, जो वज्र से फटी चट्टानों के समान थे।
48पर्वतों के समान विशाल हाथी मारे गए — उनके दाँत टूटे हुए, उनके गण्डस्थल, उनकी हड्डियाँ, उनकी पीठें और उनके कुम्भस्थल चूर-चूर हो गए थे।
49हे सम्राट्, हमने उन पशुओं में से कुछ को मरा हुआ देखा और कुछ को मुख से फेन निकालते देखा; अन्य विशाल हाथियों को हमने अपने कुम्भस्थल चूर हुए और प्रचुर रक्त वमन करते देखा।
50कुछ आतङ्क से अभिभूत होकर भूमि पर गिर पड़े, और वे विशाल पहाड़ियों के समान दिखाई देते थे; उनके शरीर का प्रत्येक भाग वसा और रक्त से सना था, और वे मानो मज्जा तथा मस्तिष्क में नहाए हुए थे।
51भीम हाथ में गदा लिए रणभूमि में साक्षात् संहारकर्ता के समान विचरण करते रहे। हाथियों के रक्त से भीगी अपनी गदा घुमाते हुए वृकोदर —
52पिनाक धनुष धारण किए साक्षात् पिनाकी (शिव) के समान भयङ्कर दिखाई दिए। क्रुद्ध भीमसेन द्वारा चूर किए गए हाथी —
53अत्यन्त पीड़ित होकर सहसा भाग खड़े हुए और आपकी ही सेना की पंक्तियाँ तोड़ते गए। सुभद्रा के पुत्र को आगे किए महान् धनुर्धरों और महारथियों ने उन वीर की, जब वे युद्ध कर रहे थे, वैसे ही रक्षा की जैसे अमर देवता वज्रधारी की रक्षा करते हैं। हाथियों के रक्त से प्रायः नहाई अपनी रक्तरञ्जित गदा लिए —
54उग्र भीमसेन तब साक्षात् संहारकर्ता के समान दिखाई दिए। तब हे भरतवंशी, हमने भीमसेन को सब दिशाओं में अपनी गदा घुमाते हुए ताण्डव नृत्य करते भगवान् शिव के समान देखा। हे महाराज, हमने उनकी वह भारी और शब्द करती गदा देखी, जो साक्षात् संहारकर्ता के दण्ड के समान थी, जिसकी सनसनाहट इन्द्र के वज्र की गर्जना के समान थी, जो देखने में भयङ्कर थी, और जो रक्त से प्रचुर रूप से रँगी तथा मज्जा और केशों से लिपटी थी,
55और (अन्ततः) जो पशुओं का संहार करने में लगे क्रुद्ध रुद्र के पिनाक के समान थी। जैसे कोई ग्वाला अपने पशुओं के झुण्ड को लाठी से हाँकता है,
56वैसे ही भीम ने अपनी गदा से उस गजसेना को पीटा। उस गदा से तथा चारों ओर से बाणों से आहत होकर —
57वे हाथी अत्यन्त कठिनाई से रणभूमि से भाग गए और अपनी ही सेना के रथ तोड़ते गए। जैसे आँधी मेघों को उड़ा ले जाती है, वैसे ही उन हाथियों को रणभूमि से खदेड़कर भीमसेन वहाँ श्मशान में खड़े त्रिशूलधारी (शिव) के समान खड़े रहे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, म नियतिलाई मानवीय प्रयत्नभन्दा श्रेष्ठ मान्दछु, किनभने मेरो पुत्रको सेना सधैँ पाण्डुपुत्रहरूको सेनाद्वारा संहार भइरहेको छ।
2हे सूत, तिमी मलाई सधैँ भन्छौ कि मेरो सेनाको संहार भइरहेको छ, जब कि अर्कोतर्फ तिमी भन्छौ कि पाण्डवहरूको सेनाको संहार हुँदैन र तिनीहरू सबै हर्षले भरिएका छन्।
3हे सञ्जय, तिमी मेरो सेनाको वर्णन सधैँ पौरुषहीन, ढालिँदै, ढल्दै र मारिँदै गरेको सेनाका रूपमा गर्छौ।
4यद्यपि तिनीहरू आफ्नो पूरा शक्तिले लडिरहेका छन् र तिनीहरूमाथि विजय पाउन कठोर प्रयत्न गरिरहेका छन्, तथापि तिनीहरूको सङ्ख्या घट्दै गइरहेको छ।
5त्यसैले हे पुत्र, म दुर्योधनका दुष्कर्मबाट उत्पन्न असह्य र तीव्र शोकका अनेक कारण निरन्तर सुनिरहन्छु।
6मलाई त्यस्तो कुनै उपाय देखिँदैन जसले पाण्डवहरूको शक्ति घटाउन सकियोस्, अथवा हे सञ्जय, जसले मेरा पुत्रहरूले यस युद्धमा विजय पाउन सकून्।
7सञ्जयले भने — हे सम्राट्, मानिसका तथा घोडा, हात्ती र रथका सेनाको विनाशको वर्णन धैर्यपूर्वक सुन्नुहोस्; यस महान् अनर्थको मूल तपाईं नै हुनुहुन्छ।
8शल्यद्वारा नौ बाणले पीडित भई धृष्टद्युम्न क्रोधले दन्किए; र उनले बदलामा इस्पातका बनेका भालाले मद्रराजलाई पीडित पारे।
9तब हामीले पृषतका पुत्रको अत्यन्त अद्भुत पराक्रम देख्यौँ, जब उनले सभाहरूका आभूषण शल्यको गति चाँडै रोकिदिए।
10जब उनीहरू क्रुद्ध भई युद्धमा जुटे, तब तीमध्ये कसैमा कुनै दुर्बलता देखिएन। तिनीहरूबीचको द्वन्द्व मानौँ क्षणभर मात्र चल्यो।
11तब हे महाराज, त्यस युद्धमा शल्यले तीखो टुप्पा भएको पहेँलो भालाले धृष्टद्युम्नको धनुष काटिदिए।
12र हे भरतवंशी, उनले धृष्टद्युम्नलाई बाणको वर्षाले यसरी ढाकिदिए जसरी वर्षा ऋतुमा पानीले भरिएका बादलले कुनै पर्वतलाई ढाक्छन्।
13जब धृष्टद्युम्न यसरी पीडित पारिँदै थिए, तब क्रोधले दन्किएका अभिमन्यु वेगपूर्वक मद्रराजको रथतिर जाइलागे।
14तब अत्यन्त उत्तेजित, अपरिमित तेज भएका कृष्णका भान्जाले मद्रराजको रथको नजिक पुगेर आर्तायनि (शल्य)लाई तीन उध्याइएका बाणले बिँधे।
15हे सम्राट्, तब तपाईंको सेनाले अर्जुनका पुत्रलाई युद्धमा रोक्ने इच्छाले चाँडै मद्रराजको रथको वरिपरि घेरा बनायो।
16दुर्योधन, विकर्ण, दुःशासन, विविंशति, दुर्मर्षण, दुःसह, चित्रसेन, दुर्मुख,
17सत्यव्रत, पुरुमित्र तथा महारथी विकर्ण — यिनीहरू मद्रराजको रथको रक्षाका लागि रणभूमिमा डटे।
18तब क्रोधले दन्किएका भीमसेन, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न, द्रौपदीका पुत्रहरू, अभिमन्यु तथा माद्रीबाट जन्मेका पाण्डुका दुवै जुम्ल्याहा पुत्र —
19यी दस योद्धाले दुर्योधनको सेनाका ती दस योद्धाको सामना गरे र हे सम्राट्, विविध प्रकारका अस्त्र हाने।
20हे सम्राट्, तपाईंको दुष्ट नीतिकै कारण क्रोधले दन्किएका ती योद्धा एक-अर्कालाई मार्ने इच्छाले युद्धमा आमनेसामने भिडे।
21जब क्रोधले भरिएका ती दस योद्धा त्यस भयङ्कर युद्धमा ती अरू दस योद्धासँग भिडे, तब तपाईंको सेनाका तथा तपाईंका शत्रुहरूको सेनाका महारथीहरू दर्शक बने।
22ती महारथीहरू विविध प्रकारका अस्त्र हान्दै र एक-अर्कामाथि गर्जँदै एक-अर्कामाथि प्रहार गर्न थाले।
23तब त्यस युद्धमा क्रोधले दन्किएका र एक-अर्कालाई मार्ने इच्छाले भरिएका ती वीरहरू एक-अर्कामाथि गर्जे र आफ्नो पराक्रमको बडाइ गरे।
24हे सम्राट्, तब ईर्ष्याले जल्दै र एक-अर्कालाई ललकार्दै ती बन्धुजन, जो आमनेसामने आएका थिए, एकैसाथ महान् अस्त्र हान्दै एक-अर्कामाथि जाइलागे।
25क्रोधले दन्किएको दुर्योधनले त्यस भीषण युद्धमा धृष्टद्युम्नलाई चार उध्याइएका बाणले बिँध्यो; र युद्धमा त्यो कर्म अद्भुत थियो।
26दुर्मर्षणले उनी (धृष्टद्युम्न)लाई बीस बाणले, चित्रसेनले पाँचले, दुर्मुखले नौले, दुःसहले सातले,
27विविंशतिले पाँचले र दुःशासनले तीन बाणले बिँधे। हे सम्राट्, तब शत्रुहरूका संहारक पृषतका पुत्रले —
28बदलामा प्रत्येकलाई बीस-बीस बाणले बिँधे र आफ्ना हातको महान् फुर्ती देखाए। हे भरतवंशी, त्यस युद्धमा अभिमन्युले सत्यव्रत र पुरुमित्रमध्ये प्रत्येकलाई दस-दस बाणले बिँधे। आफ्नी आमालाई आनन्दित पार्ने माद्रीका पुत्रहरूले त्यस युद्धमा आफ्ना मामालाई तीखा बाणको वर्षाले ढाकिदिए; र यो साँच्चै अद्भुत लाग्यो। तब हे महाराज, शल्यले आफ्ना ती भान्जाहरूलाई, ती दुवै श्रेष्ठ महारथीलाई, जो आफ्ना मामा (स्वयं शल्य)का व्यूहरचना व्यर्थ पार्न इच्छुक थिए, असंख्य बाणले ढाकिदिए। यद्यपि यसरी बाणले ढाकिए, तथापि माद्रीका दुवै पुत्र अलिकति पनि पछि हटेनन्।
29त्यसपछि महान् बलले युक्त पाण्डव भीमसेनले दुर्योधनलाई देखेर र सङ्घर्षको अन्त्य गर्ने इच्छाले आफ्नो गदा उठाए।
30गदा उठाएका ती महाबाहु भीमसेनलाई शिखरले युक्त कैलास पर्वतझैँ देखेर तपाईंका पुत्रहरू भयले भागे।
31तर क्रोधले भरिएको दुर्योधनले भीमविरुद्ध दस हजार वेगवान् हात्ती भएको मगध सेनालाई प्रेरित गर्यो।
32तब राजा सुयोधन त्यस गजसेनासहित, मगधराजलाई आफ्नो अगाडि राखेर, भीमसेनतिर बढ्यो।
33तब वृकोदरले त्यस गजसेनालाई आफूतिर आउँदै गरेको देखेर हातमा गदा लिएर र सिंहझैँ गर्जँदै आफ्नो रथबाट ओर्ले।
34वज्रको सारले बनेको एउटा विशाल र गह्रौँ गदा लिएर भीमसेन त्यस गजसेनामाथि मुख खोलेका साक्षात् मृत्युझैँ जाइलागे।
35तब दानवसेनाको बीचमा विचरण गर्ने वृत्रघाती (इन्द्र)झैँ महान् बलले युक्त महाबाहु भीमसेन आफ्नो गदाले हात्तीहरूको संहार गर्दै रणभूमिमा विचरण गर्न थाले।
36तब गर्जने भीमका ती कमाउने घोषले — यस्ता घोष जो रौँ र मनमा कम्पन उत्पन्न गर्न समर्थ थिए — हात्तीहरू एक-अर्कासँग टाँसिएर हिँडडुल गर्ने शक्ति गुमाए।
37तब द्रौपदीका पुत्रहरू, महारथी सुभद्रापुत्र, नकुल, सहदेव तथा पृषतका पुत्र धृष्टद्युम्न —
38भीमको रथको साथ दिँदै उनको पछिपछि गए र बाणको आफ्नो वर्षाले शत्रुलाई रोकिरहे, जसरी बादलले पर्वतहरूलाई वर्षाले भिजाउँछन्।
39क्षुर, क्षुरप्र, भल्ल तथा अञ्जलिक बाणले, जो सबै राम्ररी उध्याइएका र तापिएका थिए, पाण्डव योद्धाहरूले हात्तीको पिठ्युँमा लड्नेहरूका शिर काटिदिए।
40(गजारोहीहरूका) शिरका, गहनाले सजिएका तिनका पाखुराका तथा फलामको अङ्कुश समातेका तिनका हातका बाक्लो झर्नाले यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ ढुङ्गाको वर्षा भइरहेको होस्।
41र शिरविहीन गजारोहीहरू, जसरी तिनीहरू ती पशुका घाँटीमा बसेका थिए, त्यसै गरी बसिरहेका, शिखर भाँचिएको पर्वतमा उभिएका रूखझैँ देखिन्थे।
42हामीले अनेक अन्य विशाल हात्ती पनि देख्यौँ, जो पृषतका महात्मा पुत्र धृष्टद्युम्नद्वारा मारिएर ढलेका र ढल्दै गरेका थिए।
43त्यसपछि मगध देशका अधिपतिले त्यस युद्धमा सुभद्राका पुत्रको रथतिर ऐरावतझैँ एउटा हात्ती हाँके।
44तब शत्रुवीरहरूका संहारक सुभद्राका वीर पुत्रले मगधराजको त्यस विशाल हात्तीलाई आफूतिर आउँदै गरेको देखेर एउटै बाणले त्यसलाई मारिदिए।
45तब शत्रुनगरीका विजेता कृष्णका भान्जाले चाँदीका प्वाँख भएको एउटा भल्लले त्यस राजाको शिर काटिदिए, जो (ढल्दै गरेको) हात्तीबाट आफूलाई निकाल्न सकेको थियो।
46तब पाण्डुपुत्र भीमसेन पनि त्यस गजसेनामा छिरेर रणभूमिमा विचरण गर्न थाले र हात्तीहरूलाई त्यसै गरी चूर पार्न थाले जसरी इन्द्रले पर्वतहरूलाई चूर पार्छन्।
47त्यस युद्धमा हामीले भीमसेनद्वारा एकैएक प्रहारले चूर पारिएका हात्ती पनि देख्यौँ, जो वज्रले फुटेका चट्टानझैँ थिए।
48पर्वतझैँ विशाल हात्तीहरू मारिए — तिनका दाँत भाँचिएका, तिनका गण्डस्थल, तिनका हाड, तिनका पिठ्युँ र तिनका कुम्भस्थल चूरचूर भएका थिए।
49हे सम्राट्, हामीले ती पशुमध्ये केहीलाई मरेको देख्यौँ र केहीलाई मुखबाट फिँज निकालेको देख्यौँ; अन्य विशाल हात्तीहरूलाई हामीले आफ्ना कुम्भस्थल चूर भएका र प्रचुर रगत बमन गरिरहेका देख्यौँ।
50केही आतङ्कले अभिभूत भई भुइँमा ढले, र तिनीहरू विशाल पहाडझैँ देखिन्थे; तिनका शरीरको प्रत्येक भाग बोसो र रगतले लतपत थियो, र तिनीहरू मानौँ मज्जा तथा मस्तिष्कमा नुहाएका थिए।
51भीम हातमा गदा लिएर रणभूमिमा साक्षात् संहारकर्ताझैँ विचरण गरिरहे। हात्तीहरूको रगतले भिजेको आफ्नो गदा घुमाउँदै वृकोदर —
52पिनाक धनुष धारण गरेका साक्षात् पिनाकी (शिव)झैँ भयङ्कर देखिए। क्रुद्ध भीमसेनद्वारा चूर पारिएका हात्तीहरू —
53अत्यन्त पीडित भई एक्कासि भागे र तपाईंकै सेनाका पङ्क्ति तोड्दै गए। सुभद्राका पुत्रलाई अगाडि राखेका महान् धनुर्धर र महारथीहरूले ती वीरको, जब उनी युद्ध गरिरहेका थिए, त्यसै गरी रक्षा गरे जसरी अमर देवताहरूले वज्रधारीको रक्षा गर्छन्। हात्तीहरूको रगतले प्रायः नुहाएको आफ्नो रगतले रँगिएको गदा लिएर —
54उग्र भीमसेन तब साक्षात् संहारकर्ताझैँ देखिए। तब हे भरतवंशी, हामीले भीमसेनलाई सबै दिशामा आफ्नो गदा घुमाउँदै ताण्डव नृत्य गर्ने भगवान् शिवझैँ देख्यौँ। हे महाराज, हामीले उनको त्यो गह्रौँ र शब्द गर्ने गदा देख्यौँ, जो साक्षात् संहारकर्ताको दण्डझैँ थियो, जसको सनसनाहट इन्द्रको वज्रको गर्जनझैँ थियो, जो हेर्नमा भयङ्कर थियो, र जो रगतले प्रचुर रूपमा रँगिएको तथा मज्जा र कपालले टाँसिएको थियो,
55र (अन्ततः) जो पशुहरूको संहार गर्नमा लागेका क्रुद्ध रुद्रको पिनाकझैँ थियो। जसरी कुनै गोठालाले आफ्नो पशुको बथानलाई लठ्ठीले हिर्काउँछ,
56त्यसै गरी भीमले आफ्नो गदाले त्यस गजसेनालाई कुटे। त्यस गदाले तथा चारैतिरबाट बाणले आहत भई —
57ती हात्तीहरू अत्यन्त कठिनाइले रणभूमिबाट भागे र आफ्नै सेनाका रथ तोड्दै गए। जसरी आँधीले बादललाई उडाएर लैजान्छ, त्यसरी नै ती हात्तीहरूलाई रणभूमिबाट लखेटेर भीमसेन त्यहाँ मसानघाटमा उभिएका त्रिशूलधारी (शिव)झैँ उभिइरहे।