भीष्म-वध पर्व — भीष्म र अर्जुनको युद्ध
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 53
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च। कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः सम्प्रहारं प्रचक्रिरे॥श।
2संजय उवाच समं व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धरुचिरध्वजम्। अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम्॥
3तेषां मध्ये स्थितो राजन् पुत्रो दुर्योधनस्तव। अब्रवीत् तावकान् सर्वान् युद्ध्यध्वमिति दंशिताः॥
4ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः। पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः॥
5ततो युद्धं समभवत् तुमुलं लोमहर्षणम्। तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम्॥
6मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजसः। संनिपेतुरकुण्ठाचा नागेषु च हयेषु च॥
7तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः। अभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः॥ सौभद्रे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे। कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते॥ एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभिभूः। ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः॥
8अभिद्यत ततो व्यूहस्तस्मिन् वीरसमागमे। सर्वेषामेव सैन्यानामासीद् व्यतिकरो महान्॥
9सादिनो ध्वजिनश्चैव हताः प्रवरवाजिनः। विप्रद्रुतस्थानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः॥
10अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम्। वाळूमयब्रवीत् क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः॥
11एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम्। नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः॥
12एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन। धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः॥ पञ्चालान् निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना। सोऽहं भीष्मं वधिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन॥
13तमब्रवीद् वासुदेवो यत्तो भव धनंजय। एष त्वां प्रापयिष्यामि पितामहरथं प्रति॥
14एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम्। प्रापयामास भीष्मस्य रथं प्रति जनेश्वर॥
15चलद्बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना। समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना॥ महता मेघनादेन रथेनामिततेजसा। विनिघ्नं कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः॥
16प्रायाच्छरणदः शीघ्रं सुहृदां हर्षवर्धनः। तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्॥ त्रासयन्तं रणे शूरान् मर्दयन्तं च सायकैः। सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः॥ सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम्। को हि गाण्डीवधन्वानमन्य: कुरुपितामहात्॥ द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथी संयातुमर्हति। ततो भीष्मो महाराज सर्वलोकमहारथः॥
17अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समाचिनोत्। द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः॥
18दुर्योधनश्चतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः। सैन्धवो नवभिश्चैव शकुनिश्चापि पञ्चभिः॥ विकर्णो दशभिर्भल्लैः राजन् विव्याध पाण्डवम्। तं तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तानिशितैः शरैः॥
19न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः। स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः॥ द्रोणंषष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः। शल्यं चैव त्रिभिर्बाणै राजानं चैव पञ्चभिः॥ प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ। तं सात्यकिविराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥ द्रौपदेयाऽभिमन्युश्च परिवQर्धनंजयम्। ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम्॥ अभ्यवर्ततं पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः। भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो राजन् विव्याध पाण्डवम्॥
20अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त तावकाः। तेषां तु निनदं श्रुत्वा सहितानां प्रहृष्टवत्॥ प्रविवेश ततो मध्यं नरसिंहः प्रतापवान्। तेषां महारथानां स मध्यं प्राप्य धनंजयः॥ चिक्रीड धनुषा राजैल्लक्षं कृत्वा महारथान्। ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरः॥ पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे। एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली॥ यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति। त्वयि जीवति गाङ्गेय द्रोणे च रथिनां वरे॥
21त्वत्कृते चैव कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो विशाम्पते। न युध्यति रणे पार्थं हितकाम: सदा मम॥
22स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फाल्गुनः। एवमुक्तस्ततो राजन् पिता देवव्रतस्तव।॥
23धिक् क्षात्रं धर्ममित्युक्त्वा प्रायात् पार्थरथं प्रति। उभौ श्वेतहयौ राजन् संसक्तौ प्रेक्ष्य पार्थिवाः॥ सिंहनादान् भृशं चक्रुः शङ्खान् दध्मुश्च मारिष। द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः॥
24परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष। तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम्॥ स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत। गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानछेत्रवभिः शरैः॥
25तमर्जुनः प्रत्यविध्यद् दशभिर्मर्मभेदिभिः। ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः॥ अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद् दिशः। शरजालं ततस्तत् तु शरजालेन मारिष॥ वारयामास पार्थस्य भीष्मः शान्तनवस्तदा। उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ॥ निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ। भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि संघसः॥ शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैः। तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि सर्वशः॥ गाङ्गेयशरनुन्नानि प्रापतन्त महीतले। अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममाछैच्छितैः शरैः॥ भीष्मोऽपि समरे पार्थं विव्याध निशितैः शरैः।
26अन्योन्यस्य हयान् विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ॥ रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिंदमौ। ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः॥ वासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे। भीष्मचापच्युतैस्तैस्तु निर्विद्धो मधुसूदनः॥ विरराज रणे राजन् सुपष्प इव किंशुकः।
27ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम्॥ सारथिं कुरुवृद्धस्य निर्बिभेद शितैः शरैः। यतमानौ त तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति॥ न शक्नुतां तदाऽन्योन्यमभिसंधातुमाहवे। तौ मण्डलानि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च॥ अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात्। अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ परस्परम्॥ राजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः। उभौ सिंहरवोन्मित्रं शङ्खशब्दं च चक्रतुः॥
28तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ। तयोः शङ्खनिनादेन रथनेमिस्वनेन च॥ दारिता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च। नोभयोरन्तरं कश्चिद् ददृशे भरतर्षभ।५८।।
29बलिनौ युद्धदुर्धर्षावन्योन्यसदृशावुभौ। चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजजुस्तत्र कौरवाः॥
30तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे। तयोवरयोदृष्ट्वा तादृशं तं पराक्रमम्॥ विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारत संयुगे। न तयोविवरं कश्चिद् रणे पश्यति भारत॥ धर्मेस्थितस्य हि यथा न कश्चिद् वृजिनं क्वचित्। उभौ च शरजालेन तावदृश्यौ बभूवतुः॥
31प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे। तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्चर्षिभिः सह॥ अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम्। न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ कथञ्चन॥ सदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि महारथौ। आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम्॥
32नेतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथश्चन। न हि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता॥ सधनुः सरथः साश्वः प्रवपन् सायकान् रणे। तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम्॥ न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम्। आलोकादपि युद्धं हि सममेतद् भविष्यति॥
33इति स्म वाचोऽश्रूयन्त प्रोच्चरन्त्यस्ततस्ततः। गाङ्गेयार्जुनयोः संख्ये स्तवयुक्ता विशाम्पते॥
34त्वदीयास्तु तदा योधाः पाण्डवेयाश्च भारत। अन्योन्यं समरे जनुस्तयोस्तत्र पराक्रमे॥ शितधारैस्तथा खड्नेविमलैश्च परश्वधैः। शरैरन्यैश्च बहुभिः शस्त्रैर्नानाविधैरपि॥
35उभयोः सेनयोः शूरा न्यकृन्तन्त परस्परम्। वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन् युद्धे सुदारुणे। द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन् महानासीत् समागमः॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said When my troops and the troops of our foe were thus placed in battle array, how did then the foremost of warriors Bhishma begin to strike?
2Sanjaya said When all the troops were thus placed in battle array, the warriors all clad in armours waited with their excellent standards upraised.
3O king, seeing his army look like the infinite ocean, your son Duryodhana, who stood within it, spoke thus to all his troops “You are all clad in armour. Now begin the fight".
4Then all the (Kuru) warriors, full of cruel intentions and devoid of the desire of living, rushed upon the Pandavas with their standards all upraised.
5Then a fearful hair-stirring battle took place. The cars and elephants all go mixed up.
6Arrows with beautiful feathers and with sharp points shot by the car-warriors fell on the elephants and the horses.
7When the battle thus began, the venerable Kuru grandfather, the mighty-armed and terribly powerful Bhishma, clad in armour, took up his bow and rushed upon them. He poured a shower of arrows on the heroic son of Subhadra, on Bhimasena, on the great carwarrior Arjuna, on the ruler of the Kaikeyas, Virata, Prishata prince Dhrishtadyumna and also on the Chedi and the Matsya warriors.
8The great (Pandava) Vyuha wavered at that great attack made by that (Kuru) hero. The battle that was then fought by the combatants was fearful.
9Many horsemen and car warriors and best of horses fell in quick succession. Many carwarriors of the Pandava began to run away.
10Then that lion among the men, Arjuna, seeing the great car-warrior Bhishma (destroying the Pandava troops) thus angrily spoke to the Vrishni prince (Krishna his charioteer) "Go to the place where the grandfather is".
11O descendant of Vrishni, it is apparent that Bhishma, in anger, will annihilate our troops for the good of Duryodhana.
12O Janardana, Drona, Kripa, Shalya, Vikarna with the sons of Dhritarashtra headed by Duryodhana and protected by this great bowman (Bhishma) will destroy the Panchalas. OJanardana, I shall, therefore, kill Bhishma for the good of my troops.
13To him thus spoke Vamdeva, "O Dhananjaya, O hero, be careful, for I shall soon take you near the grandfather's car".
14O king, having said this, Shaurin (Krishna) took that world-renowned chariot in front of Bhishma's car.
15With countless banners flying, with horses as handsome as a flight of cranes, with the standard upraised; with the ape (on that standard) roaring fearfully, that son of Pandu (Arjuna) came slaughtering the Kurus and the Shurasenas on his large car as effulgent as the sun; the rattle of the car-wheel of which resembled that of the clouds.
16That enhancer of the joy of his friends soon came to the fight. The son of Shantanu, Bhishma, protected the warriors headed by the Sindhu king and by the warriors of the east and also by the Kaikeyas impetuously met him who was rushing like a mad elephant, thus frightening the brave warriors and destroying the troops with his sharp arrows. Except the Kuru grandsire, and those car-warriors, Drona and Vikartana's son, who else was able to withstand in battle the wielder of Gandiva? O king of kings, Bhishma, the grandfather of the Kurus.
17Struck Arjuna with seventy-seven arrows, Drona struck him with twenty-five, Kripa with fifty,
18Duryodhana with sixty-four, Shalya with nine, Drona's son (Ashvathama) that foremost of men, with sixty, Vikarna with three, the Sindhu king with nine, and Shakuni with five; O king, Vikarna then struck the Pandava with ten broad-headed arrows. Though struck on all sides, with sharp arrows, that great bowman,
19That mighty-armed one, stood unmoved as a mountain. Thereupon, that greatly powerful hero (Arjuna), of immeasurable strength, pierced Bhishma with twenty five, Kripa with nine, Drona with sixty, Vikarna with three, Artayani with three and also the king (Duryodhana) with five arrows. Then Satyaki, Virata, Prishata prince Dhrishtadyumna, the sons of Draupadi, and Abhimanyu all came there to help him. Then the Panchala prince, supported by the Somakas, rushed upon the great bowman Drona who was aiding the son of Ganga (Bhishma). Then Bhishma, that best of all car-warriors, soon wounded that son of Pandu.
20With eighty sharp arrows, on seeing which your warriors were all very much delighted. Having heard the joyous shouts of the warriors, that foremost of car-warriors. O king, he sported with his bow aiming (with success) his arrows at those great car-warriors. Then, that ruler of men, Duryodhana, seeing his troops much afflicted by that son of Pandu, spoke thus to Bhishma, “O sire, O son of Ganga, this mighty Pandava, accompanied by Krishna, cuts down our roots by destroying our troops though you and that foremost of car-warriors, Drona, are alive.
21O king, it is only for you that Karna has laid aside his weapons and does not fight with the son of Pritha, though he is a great friend of mine.
22O son of Ganga, therefore do that by which this Phalguna (Arjuna) might be killed”. O king, having been thus addressed, your father Devavrata.
23Said “Fie to Kshatriya usage” and then he went towards the car of Partha. O king, all the chiefs, then seeing both those two warriors face to face for fight with white horses yoked to their chariots, sent up a lion-like roar. They also blew their conchs. Then Drona's son and your son, Duryodhana and Vikarna.
24All stood, O sire, surrounding Bhishma in that great battle. So did the Pandavas also stand surrounding Dhananjaya in that fearful battle. The fight then began. The son of Ganga wounded Partha with nine arrows.
25Arjuna wounded him in return with ten arrows. Then with one thousand arrows wellshot, the Pandava Arjuna, ever celebrated for his skill in arms, covered Bhishma on all sides. That net of arrow of Partha, O king, was soon dispelled by another counter net of arrows shot by the son of Shantanu, Bhishma. Both being well pleased and both taking delight in battle fought with each other, none of them gaining any advantage over the other. The continuous downpour of arrows shot from Bhishma's bow were all baffled by those shot from the bow of Arjuna. So also the shower of arrows shot by Arjuna, was all cut down to the ground by the Ganga's son. Arjuna then wounded Bhishma with twenty five sharp arrows Bhishma also in that battle wounded Partha in return with very sharp arrows.
26Those two great warriors, those two chastisers of foes, wounded each other's horses, and cut down each other's car-wheels and shafts. Then, O king, Bhishma, that best of heroes, struck Vasudeva on his breast with three arrows. O king, struck with three arrows the slayer of Madhu (Krishna) shone like a budded Kinshuka tree.
27Then seeing Madhava thus pierced, Arjuna wounded the charioteer of the son of Ganga with three arrows. Trying to strike each other's charioteers, they could not take aim at each other in that fight. O king, for the great ability and dexterity of the charioteers of both those warriors, their cars made beautiful circle by advancing and retreating. O king, seeking opportunity to strike each other, they often changed their positions to take aim at each other. Both of them blew their conchs and often sent forth lion-like roars.
28With the sound of their conchs and the rattle of their car-wheels, the very earth appeared to be rent asunder. She began to tremble. Subterranean noise was heard. O foremost of the Bharata race, none could detect any defect in any of them.
29Both of them possessed great prowess and great courage in battle. Each was other's match. Seeing his (Bhishma's) standard alone, the Kurus could come near him.
30So could the Pandavas also come to Partha by recognising his standard alone. O king, seeing the prowess thus displayed by those two foremost of men, O descendant of Bharata, all persons in that great battle were filled with wonder. None marked any difference between the two. Both of them were perfectly invisible by their continuous showers of arrows.
31Soon again both of them became visible. Seeing their great prowess, the Gandharvas, the Charanas, the great Rishis and the celestials thus spoke to one another, “Those (two) great car-warriors, when angry, are incapable of being vanquished cven by all the worlds including the celestials, the Gandharvas and the Asuras. This exceedingly wonderful battle will be considered wonderful by all the worlds”.
32Such a battle as this will never take place again. Bhishma is incapable of being vanquished in battle by the greatly wise Partha though he showers his arrows on the bow, car and steed of the forms. So also is that great bowman, the Pandava (Arjuna), incapable of being vanquished in battle by even the celestials. Bhishma is not competent to defeat him. As long as the world would last, so long would this battle be fought equally on both the sides.
33O king, we heard these words full of praise of both the son of Ganga and the son of Pritha.
34O descendant of Bharata, when these two were fighting with each other warriors of your side and of that of the Pandavas killed one another with sharp swords and polished battleaxes, with innumerable arrows and various kinds of other weapons.
35So long that fearful battle continued, heroic warriors of both sides cut one another down. O king, the battle that was fought between Drona and the Panchala prince was also very fearful.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — जब मेरी सेना और हमारे शत्रु की सेना इस प्रकार युद्ध के लिए व्यूहबद्ध खड़ी हो गईं, तब योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म ने किस प्रकार प्रहार आरम्भ किया?
2सञ्जय ने कहा — जब समस्त सेनाएँ इस प्रकार व्यूहबद्ध हो गईं, तब कवच धारण किए समस्त योद्धा अपनी उत्तम ध्वजाएँ ऊँची किए प्रतीक्षा करने लगे।
3हे राजन्, अपनी सेना को अपार समुद्र के समान देखकर उसके भीतर खड़े आपके पुत्र दुर्योधन ने अपनी समस्त सेना से इस प्रकार कहा — "आप सब कवच धारण किए हुए हैं। अब युद्ध आरम्भ कीजिए।"
4तब क्रूर अभिप्रायों से भरे और जीने की इच्छा से रहित समस्त (कुरु) योद्धा अपनी ध्वजाएँ ऊँची किए पाण्डवों पर टूट पड़े।
5तब एक भयङ्कर और रोमाञ्चकारी युद्ध हुआ। रथ और हाथी सब आपस में गुँथ गए।
6महारथियों द्वारा छोड़े गए सुन्दर पंखों वाले और तीखे फल वाले बाण हाथियों तथा घोड़ों पर गिरे।
7जब युद्ध इस प्रकार आरम्भ हुआ, तब पूजनीय कुरु-पितामह, महाबाहु और अत्यन्त पराक्रमी भीष्म ने कवच धारण किए अपना धनुष उठाया और उन पर टूट पड़े। उन्होंने वीर सुभद्रापुत्र पर, भीमसेन पर, महारथी अर्जुन पर, कैकेयराज पर, विराट पर, पृषतवंशी राजकुमार धृष्टद्युम्न पर तथा चेदि और मत्स्य योद्धाओं पर बाणों की वर्षा की।
8उन (कुरु) वीर के उस महान् आक्रमण से (पाण्डवों का) वह महान् व्यूह डगमगा उठा। तब योद्धाओं ने जो युद्ध किया, वह भयङ्कर था।
9अनेक घुड़सवार, महारथी तथा उत्तम घोड़े एक के बाद एक शीघ्रता से गिरे। पाण्डवों के अनेक महारथी भागने लगे।
10तब पुरुषों में सिंह अर्जुन ने महारथी भीष्म को (पाण्डव सेना का संहार करते) देखकर वृष्णिवंशी (अपने सारथि कृष्ण) से क्रोध में इस प्रकार कहा — "वहाँ चलिए जहाँ पितामह हैं।"
11हे वृष्णिवंशी, यह स्पष्ट है कि भीष्म क्रोध में दुर्योधन के हित के लिए हमारी सेना का समूल नाश कर देंगे।
12हे जनार्दन, द्रोण, कृप, शल्य, विकर्ण तथा दुर्योधन को आगे किए हुए धृतराष्ट्र के पुत्र — इन महान् धनुर्धर (भीष्म) द्वारा रक्षित होकर पाञ्चालों का नाश कर देंगे। हे जनार्दन, इसलिए मैं अपनी सेना के हित के लिए भीष्म का वध करूँगा।
13उनसे वामदेव (कृष्ण) ने इस प्रकार कहा — "हे धनञ्जय, हे वीर, सावधान रहिए, क्योंकि मैं आपको शीघ्र ही पितामह के रथ के समीप ले चलूँगा।"
14हे राजन्, यह कहकर शौरि (कृष्ण) ने उस विश्वविख्यात रथ को भीष्म के रथ के सामने ला खड़ा किया।
15असंख्य पताकाएँ फहराती हुईं, सारसों की उड़ान के समान सुन्दर घोड़ों सहित, ध्वजा ऊँची किए हुए, (उस ध्वजा पर बैठा) वानर भयङ्कर गर्जना करता हुआ — वे पाण्डुपुत्र (अर्जुन) सूर्य के समान देदीप्यमान अपने विशाल रथ पर, जिसके पहियों की घरघराहट मेघों की गड़गड़ाहट के समान थी, कुरुओं और शूरसेनों का संहार करते हुए आए।
16अपने मित्रों का हर्ष बढ़ाने वाले वे शीघ्र ही युद्ध में आ पहुँचे। शान्तनु के पुत्र भीष्म, जो सिन्धुराज को आगे किए योद्धाओं की, पूर्व दिशा के योद्धाओं की तथा कैकेयों की रक्षा कर रहे थे, वेगपूर्वक उनका सामना करने आए, जो मत्त हाथी के समान टूट पड़ रहे थे, वीर योद्धाओं को भयभीत कर रहे थे और अपने तीखे बाणों से सेना का विनाश कर रहे थे। कुरु-पितामह तथा उन महारथी द्रोण और विकर्तन के पुत्र (कर्ण) को छोड़कर और कौन था जो युद्ध में गाण्डीवधारी का सामना कर सकता? हे राजाधिराज, कुरुओं के पितामह भीष्म ने —
17अर्जुन पर सतहत्तर बाणों से प्रहार किया, द्रोण ने पच्चीस से, कृप ने पचास से,
18दुर्योधन ने चौंसठ से, शल्य ने नौ से, पुरुषश्रेष्ठ द्रोण के पुत्र (अश्वत्थामा) ने साठ से, विकर्ण ने तीन से, सिन्धुराज ने नौ से और शकुनि ने पाँच बाणों से। हे राजन्, फिर विकर्ण ने पाण्डव पर चौड़े फल वाले दस बाणों से प्रहार किया। यद्यपि चारों ओर से तीखे बाणों से आहत हुए, तथापि वे महान् धनुर्धर,
19वे महाबाहु पर्वत के समान अविचल खड़े रहे। तब अपरिमित बल वाले उन महाबली वीर (अर्जुन) ने भीष्म को पच्चीस, कृप को नौ, द्रोण को साठ, विकर्ण को तीन, आर्तायनि (शल्य) को तीन तथा राजा (दुर्योधन) को पाँच बाणों से बींधा। तब सात्यकि, विराट, पृषतवंशी राजकुमार धृष्टद्युम्न, द्रौपदी के पुत्र तथा अभिमन्यु — सब उनकी सहायता के लिए वहाँ आए। तब सोमकों के सहारे पाञ्चाल राजकुमार उन महान् धनुर्धर द्रोण पर टूट पड़े, जो गङ्गापुत्र (भीष्म) की सहायता कर रहे थे। तब समस्त महारथियों में श्रेष्ठ भीष्म ने शीघ्र ही उन पाण्डुपुत्र को घायल किया —
20अस्सी तीखे बाणों से, जिसे देखकर आपके योद्धा अत्यन्त प्रसन्न हुए। योद्धाओं के हर्षघोष सुनकर वे महारथियों में श्रेष्ठ, हे राजन्, उन महारथियों पर (सफलतापूर्वक) अपने बाणों का सन्धान करते हुए अपने धनुष से क्रीड़ा करने लगे। तब नरेश दुर्योधन ने अपनी सेना को उन पाण्डुपुत्र द्वारा अत्यन्त पीड़ित देखकर भीष्म से इस प्रकार कहा — "हे आर्य, हे गङ्गापुत्र, यह महाबली पाण्डव कृष्ण के साथ मिलकर हमारी सेना का विनाश करके हमारी जड़ें काट रहा है, यद्यपि आप और महारथियों में श्रेष्ठ वे द्रोण जीवित हैं।
21हे राजन्, केवल आपके ही कारण कर्ण ने अपने अस्त्र रख दिए हैं और वह पृथापुत्र से युद्ध नहीं करता, यद्यपि वह मेरा परम मित्र है।
22हे गङ्गापुत्र, इसलिए वह कीजिए जिससे यह फाल्गुन (अर्जुन) मारा जाए।" हे राजन्, इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर आपके पिता देवव्रत ने —
23कहा — "क्षत्रिय-प्रथा को धिक्कार है!" और फिर वे पार्थ के रथ की ओर चले। हे राजन्, तब उन दोनों योद्धाओं को, जिनके रथों में श्वेत घोड़े जुते थे, आमने-सामने युद्ध के लिए खड़ा देखकर समस्त प्रमुखों ने सिंह के समान गर्जना की। उन्होंने अपने शङ्ख भी बजाए। तब द्रोण के पुत्र और आपके पुत्र दुर्योधन तथा विकर्ण —
24हे आर्य, सब उस महायुद्ध में भीष्म को घेरकर खड़े हो गए। वैसे ही पाण्डव भी उस भयङ्कर युद्ध में धनञ्जय को घेरकर खड़े हुए। तब युद्ध आरम्भ हुआ। गङ्गापुत्र ने पार्थ को नौ बाणों से घायल किया।
25अर्जुन ने बदले में उन्हें दस बाणों से घायल किया। तब अस्त्रकौशल के लिए सदा प्रसिद्ध पाण्डव अर्जुन ने भलीभाँति छोड़े गए एक सहस्र बाणों से भीष्म को चारों ओर से ढक दिया। हे राजन्, पार्थ का वह बाणजाल शीघ्र ही शान्तनु के पुत्र भीष्म द्वारा छोड़े गए दूसरे बाणजाल से छिन्न-भिन्न कर दिया गया। दोनों ही प्रसन्न थे और दोनों ही युद्ध में आनन्द लेते हुए एक-दूसरे से लड़े; उनमें से कोई भी दूसरे पर कोई लाभ न पा सका। भीष्म के धनुष से छूटी बाणों की निरन्तर वर्षा अर्जुन के धनुष से छूटे बाणों द्वारा व्यर्थ कर दी गई। वैसे ही अर्जुन द्वारा छोड़ी गई बाणों की वर्षा गङ्गापुत्र द्वारा काटकर भूमि पर गिरा दी गई। तब अर्जुन ने भीष्म को पच्चीस तीखे बाणों से घायल किया; भीष्म ने भी उस युद्ध में बदले में पार्थ को अत्यन्त तीखे बाणों से घायल किया।
26उन दोनों महान् योद्धाओं, उन दोनों शत्रुदमनों ने एक-दूसरे के घोड़ों को घायल किया तथा एक-दूसरे के रथ-चक्रों और धुरों को काट डाला। तब हे राजन्, वीरों में श्रेष्ठ भीष्म ने वासुदेव की छाती पर तीन बाणों से प्रहार किया। हे राजन्, तीन बाणों से आहत मधुसूदन (कृष्ण) कलियों से भरे किंशुक वृक्ष के समान शोभित हुए।
27तब माधव को इस प्रकार बिंधा देखकर अर्जुन ने गङ्गापुत्र के सारथि को तीन बाणों से घायल किया। एक-दूसरे के सारथियों पर प्रहार करने का प्रयत्न करते हुए वे उस युद्ध में एक-दूसरे पर निशाना न साध सके। हे राजन्, उन दोनों योद्धाओं के सारथियों की महान् निपुणता और दक्षता के कारण उनके रथ आगे बढ़ते और पीछे हटते हुए सुन्दर मण्डल बनाते थे। हे राजन्, एक-दूसरे पर प्रहार का अवसर खोजते हुए वे एक-दूसरे पर निशाना साधने के लिए बार-बार अपनी स्थिति बदलते रहे। दोनों ही अपने शङ्ख बजाते और बार-बार सिंह के समान गर्जना करते।
28उनके शङ्खों के शब्द और उनके रथ-चक्रों की घरघराहट से पृथ्वी मानो फट पड़ने को हुई। वह काँपने लगी। भूमि के भीतर से गड़गड़ाहट सुनाई दी। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन दोनों में से किसी में कोई भी दोष नहीं ढूँढ़ सका।
29दोनों ही महान् पराक्रम और युद्ध में महान् साहस रखते थे। प्रत्येक दूसरे के समकक्ष था। केवल उनकी (भीष्म की) ध्वजा देखकर ही कुरु उनके समीप आ सकते थे।
30वैसे ही पाण्डव भी केवल उनकी ध्वजा पहचानकर ही पार्थ के पास आ सकते थे। हे राजन्, हे भरतवंशी, उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों द्वारा इस प्रकार प्रकट किए गए पराक्रम को देखकर उस महायुद्ध में सब लोग आश्चर्य से भर गए। किसी ने उन दोनों में कोई अन्तर नहीं देखा। बाणों की अपनी निरन्तर वर्षा के कारण वे दोनों पूर्णतः अदृश्य हो जाते थे।
31फिर शीघ्र ही दोनों दृश्य हो जाते। उनका महान् पराक्रम देखकर गन्धर्व, चारण, महर्षि तथा देवता एक-दूसरे से इस प्रकार कहने लगे — "ये (दोनों) महारथी जब क्रुद्ध होते हैं, तब देवताओं, गन्धर्वों और असुरों सहित समस्त लोक भी इन्हें पराजित नहीं कर सकते। यह अत्यन्त अद्भुत युद्ध समस्त लोकों द्वारा अद्भुत माना जाएगा।"
32ऐसा युद्ध फिर कभी नहीं होगा। परम बुद्धिमान् पार्थ द्वारा भीष्म युद्ध में पराजित नहीं किए जा सकते, यद्यपि वे शत्रु के धनुष, रथ और अश्वों पर अपने बाणों की वर्षा करते हैं। वैसे ही वे महान् धनुर्धर पाण्डव (अर्जुन) भी देवताओं द्वारा तक युद्ध में पराजित नहीं किए जा सकते। भीष्म उन्हें हराने में समर्थ नहीं हैं। जब तक यह संसार रहेगा, तब तक यह युद्ध दोनों ओर से बराबरी में लड़ा जाता रहेगा।
33हे राजन्, हमने गङ्गापुत्र और पृथापुत्र — दोनों की प्रशंसा से भरे ये वचन सुने।
34हे भरतवंशी, जब ये दोनों एक-दूसरे से लड़ रहे थे, तब आपके पक्ष के और पाण्डवों के पक्ष के योद्धा तीखी तलवारों और चमकाए हुए फरसों से, असंख्य बाणों और विविध प्रकार के अन्य अस्त्रों से एक-दूसरे का वध करते रहे।
35जब तक वह भयङ्कर युद्ध चलता रहा, तब तक दोनों पक्षों के वीर योद्धा एक-दूसरे को काटते रहे। हे राजन्, द्रोण और पाञ्चाल राजकुमार के बीच जो युद्ध हुआ, वह भी अत्यन्त भयङ्कर था।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — जब मेरो सेना र हाम्रो शत्रुको सेना यसरी युद्धका लागि व्यूहबद्ध भई उभिए, तब योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीष्मले कसरी प्रहार सुरु गरे?
2सञ्जयले भने — जब सम्पूर्ण सेना यसरी व्यूहबद्ध भए, तब कवच धारण गरेका सम्पूर्ण योद्धा आफ्ना उत्तम ध्वजा उँचो पारेर प्रतीक्षा गर्न थाले।
3हे राजन्, आफ्नो सेनालाई अपार समुद्रझैँ देखेर त्यसभित्र उभिएको तपाईंको पुत्र दुर्योधनले आफ्नो सम्पूर्ण सेनालाई यसरी भन्यो — "तपाईंहरू सबै कवच धारण गर्नुभएको छ। अब युद्ध सुरु गर्नुहोस्।"
4तब क्रूर अभिप्रायले भरिएका र बाँच्ने इच्छा त्यागेका सम्पूर्ण (कुरु) योद्धा आफ्ना ध्वजा उँचो पारेर पाण्डवहरूमाथि जाइलागे।
5तब एउटा भयङ्कर र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो। रथ र हात्ती सबै आपसमा जेलिए।
6महारथीहरूले हानेका सुन्दर प्वाँख भएका र तीखा फल भएका बाण हात्ती तथा घोडाहरूमाथि खसे।
7जब युद्ध यसरी सुरु भयो, तब पूजनीय कुरु-पितामह, महाबाहु र अत्यन्त पराक्रमी भीष्मले कवच धारण गरेर आफ्नो धनुष उठाए र तिनीहरूमाथि जाइलागे। उनले वीर सुभद्रापुत्रमाथि, भीमसेनमाथि, महारथी अर्जुनमाथि, कैकेयराजमाथि, विराटमाथि, पृषतवंशी राजकुमार धृष्टद्युम्नमाथि तथा चेदि र मत्स्य योद्धाहरूमाथि बाणको वर्षा गरे।
8ती (कुरु) वीरको त्यस महान् आक्रमणले (पाण्डवहरूको) त्यो महान् व्यूह डगमगायो। तब योद्धाहरूले जुन युद्ध गरे, त्यो भयङ्कर थियो।
9अनेक घोडचढी, महारथी तथा उत्तम घोडा एकपछि अर्को गर्दै चाँडचाँडो ढले। पाण्डवहरूका अनेक महारथी भाग्न थाले।
10तब पुरुषहरूमा सिंह अर्जुनले महारथी भीष्मलाई (पाण्डव सेनाको संहार गरिरहेको) देखेर वृष्णिवंशी (आफ्ना सारथि कृष्ण)लाई क्रोधमा यसरी भने — "त्यहाँ जानुहोस् जहाँ पितामह छन्।"
11हे वृष्णिवंशी, यो स्पष्ट छ कि भीष्मले क्रोधमा दुर्योधनको हितका लागि हाम्रो सेनाको समूल नाश गरिदिनेछन्।
12हे जनार्दन, द्रोण, कृप, शल्य, विकर्ण तथा दुर्योधनलाई अगाडि राखेका धृतराष्ट्रका पुत्रहरू — यी महान् धनुर्धर (भीष्म)द्वारा रक्षित भई पाञ्चालहरूको नाश गर्नेछन्। हे जनार्दन, त्यसैले म आफ्नो सेनाको हितका लागि भीष्मको वध गर्नेछु।
13उनलाई वामदेव (कृष्ण)ले यसरी भने — "हे धनञ्जय, हे वीर, सावधान रहनुहोस्, किनभने म तपाईंलाई चाँडै नै पितामहको रथको नजिक लैजानेछु।"
14हे राजन्, यसो भनेर शौरि (कृष्ण)ले त्यो विश्वविख्यात रथ भीष्मको रथको सामु ल्याएर उभ्याए।
15असंख्य पताका फरफराउँदै, सारसको उडानझैँ सुन्दर घोडासहित, ध्वजा उँचो पारेर, (त्यस ध्वजामा बसेको) वानर भयङ्कर गर्जन गर्दै — ती पाण्डुपुत्र (अर्जुन) सूर्यझैँ देदीप्यमान आफ्नो विशाल रथमा, जसका पाङ्ग्राको घडघडाहट बादलको गड्गडाहटझैँ थियो, कुरु र शूरसेनहरूको संहार गर्दै आए।
16आफ्ना मित्रहरूको हर्ष बढाउने उनी चाँडै नै युद्धमा आइपुगे। शान्तनुका पुत्र भीष्म, जो सिन्धुराजलाई अगाडि राखेका योद्धाहरूको, पूर्व दिशाका योद्धाहरूको तथा कैकेयहरूको रक्षा गरिरहेका थिए, वेगपूर्वक उनको सामना गर्न आए, जो मात्तिएको हात्तीझैँ जाइलागिरहेका थिए, वीर योद्धाहरूलाई भयभीत पारिरहेका थिए र आफ्ना तीखा बाणले सेनाको विनाश गरिरहेका थिए। कुरु-पितामह तथा ती महारथी द्रोण र विकर्तनका पुत्र (कर्ण)बाहेक अरू को थियो जसले युद्धमा गाण्डीवधारीको सामना गर्न सकोस्? हे राजाधिराज, कुरुहरूका पितामह भीष्मले —
17अर्जुनमाथि सतहत्तर बाणले प्रहार गरे, द्रोणले पच्चीसले, कृपले पचासले,
18दुर्योधनले चौंसठ्ठीले, शल्यले नौले, पुरुषश्रेष्ठ द्रोणका पुत्र (अश्वत्थामा)ले साठीले, विकर्णले तीनले, सिन्धुराजले नौले र शकुनिले पाँच बाणले। हे राजन्, त्यसपछि विकर्णले पाण्डवमाथि चौडा फलका दस बाणले प्रहार गर्यो। यद्यपि चारैतिरबाट तीखा बाणले आहत भए, तथापि ती महान् धनुर्धर,
19उनी महाबाहु पर्वतझैँ अविचल उभिइरहे। तब अपरिमित बल भएका ती महाबली वीर (अर्जुन)ले भीष्मलाई पच्चीस, कृपलाई नौ, द्रोणलाई साठी, विकर्णलाई तीन, आर्तायनि (शल्य)लाई तीन तथा राजा (दुर्योधन)लाई पाँच बाणले बिँधे। तब सात्यकि, विराट, पृषतवंशी राजकुमार धृष्टद्युम्न, द्रौपदीका पुत्रहरू तथा अभिमन्यु — सबै उनको सहायताका लागि त्यहाँ आए। तब सोमकहरूको सहाराले पाञ्चाल राजकुमार ती महान् धनुर्धर द्रोणमाथि जाइलागे, जो गङ्गापुत्र (भीष्म)को सहायता गरिरहेका थिए। तब सम्पूर्ण महारथीमा श्रेष्ठ भीष्मले चाँडै नै ती पाण्डुपुत्रलाई घाइते बनाए —
20असी तीखा बाणले, जुन देखेर तपाईंका योद्धा अत्यन्त प्रसन्न भए। योद्धाहरूको हर्षघोष सुनेर ती महारथीहरूमा श्रेष्ठ, हे राजन्, ती महारथीहरूमाथि (सफलतापूर्वक) आफ्ना बाणको सन्धान गर्दै आफ्नो धनुषसँग क्रीडा गर्न थाले। तब नरेश दुर्योधनले आफ्नो सेनालाई ती पाण्डुपुत्रद्वारा अत्यन्त पीडित देखेर भीष्मलाई यसरी भन्यो — "हे आर्य, हे गङ्गापुत्र, यो महाबली पाण्डवले कृष्णसँग मिलेर हाम्रो सेनाको विनाश गर्दै हाम्रा जरा काटिरहेको छ, यद्यपि तपाईं र महारथीहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोण जीवित हुनुहुन्छ।
21हे राजन्, केवल तपाईंकै कारण कर्णले आफ्ना अस्त्र राखिदिएका छन् र उनले पृथापुत्रसँग युद्ध गर्दैनन्, यद्यपि उनी मेरा परम मित्र हुन्।
22हे गङ्गापुत्र, त्यसैले त्यो गर्नुहोस् जसले यी फाल्गुन (अर्जुन) मारिऊन्।" हे राजन्, यसरी सम्बोधन गरिएपछि तपाईंका पिता देवव्रतले —
23भने — "क्षत्रिय-प्रथालाई धिक्कार छ!" र त्यसपछि उनी पार्थको रथतिर लागे। हे राजन्, तब ती दुवै योद्धालाई, जसका रथमा सेता घोडा जोतिएका थिए, आमनेसामने युद्धका लागि उभिएको देखेर सम्पूर्ण प्रमुखहरूले सिंहझैँ गर्जन गरे। तिनीहरूले आफ्ना शङ्ख पनि फुके। तब द्रोणका पुत्र र तपाईंका पुत्र दुर्योधन तथा विकर्ण —
24हे आर्य, सबै त्यस महायुद्धमा भीष्मलाई घेरेर उभिए। त्यसै गरी पाण्डवहरू पनि त्यस भयङ्कर युद्धमा धनञ्जयलाई घेरेर उभिए। तब युद्ध सुरु भयो। गङ्गापुत्रले पार्थलाई नौ बाणले घाइते बनाए।
25अर्जुनले बदलामा उनलाई दस बाणले घाइते बनाए। तब अस्त्रकौशलका लागि सधैँ प्रसिद्ध पाण्डव अर्जुनले राम्ररी हानिएका एक हजार बाणले भीष्मलाई चारैतिरबाट ढाकिदिए। हे राजन्, पार्थको त्यो बाणजाल चाँडै नै शान्तनुका पुत्र भीष्मले हानेको अर्को बाणजालले छिन्नभिन्न पारियो। दुवै प्रसन्न थिए र दुवै युद्धमा आनन्द लिँदै एक-अर्कासँग लडे; तीमध्ये कसैले पनि अर्कोमाथि कुनै लाभ पाएनन्। भीष्मको धनुषबाट छुटेको बाणको निरन्तर वर्षा अर्जुनको धनुषबाट छुटेका बाणले व्यर्थ पारियो। त्यसै गरी अर्जुनले हानेको बाणको वर्षा गङ्गापुत्रले काटेर भुइँमा खसालिदिए। तब अर्जुनले भीष्मलाई पच्चीस तीखा बाणले घाइते बनाए; भीष्मले पनि त्यस युद्धमा बदलामा पार्थलाई अत्यन्त तीखा बाणले घाइते बनाए।
26ती दुवै महान् योद्धा, ती दुवै शत्रुदमनले एक-अर्काका घोडा घाइते बनाए तथा एक-अर्काका रथका पाङ्ग्रा र धुरा काटिदिए। तब हे राजन्, वीरहरूमा श्रेष्ठ भीष्मले वासुदेवको छातीमा तीन बाणले प्रहार गरे। हे राजन्, तीन बाणले आहत मधुसूदन (कृष्ण) कोपिलाले भरिएको किंशुक रूखझैँ शोभित भए।
27तब माधवलाई यसरी बिँधिएको देखेर अर्जुनले गङ्गापुत्रका सारथिलाई तीन बाणले घाइते बनाए। एक-अर्काका सारथिमाथि प्रहार गर्ने प्रयत्न गर्दै तिनीहरूले त्यस युद्धमा एक-अर्कामाथि निसाना साध्न सकेनन्। हे राजन्, ती दुवै योद्धाका सारथिको महान् निपुणता र दक्षताका कारण तिनीहरूका रथ अगाडि बढ्दै र पछि हट्दै सुन्दर मण्डल बनाउँथे। हे राजन्, एक-अर्कामाथि प्रहारको अवसर खोज्दै तिनीहरूले एक-अर्कामाथि निसाना साध्न बारम्बार आफ्नो स्थान बदलिरहे। दुवैले आफ्ना शङ्ख फुक्थे र बारम्बार सिंहझैँ गर्जन्थे।
28तिनीहरूका शङ्खको शब्द र तिनीहरूका रथका पाङ्ग्राको घडघडाहटले पृथ्वी मानौँ फुट्नै लाग्यो। त्यो काँप्न थाल्यो। भूमिभित्रबाट गड्गडाहट सुनियो। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ती दुईमध्ये कसैमा पनि कुनै दोष कसैले भेट्न सकेन।
29दुवै महान् पराक्रम र युद्धमा महान् साहस राख्थे। प्रत्येक अर्कोको समकक्ष थियो। केवल उनको (भीष्मको) ध्वजा देखेर मात्र कुरुहरू उनको नजिक आउन सक्थे।
30त्यसै गरी पाण्डवहरू पनि केवल उनको ध्वजा चिनेर मात्र पार्थकहाँ आउन सक्थे। हे राजन्, हे भरतवंशी, ती दुवै पुरुषश्रेष्ठले यसरी प्रकट गरेको पराक्रम देखेर त्यस महायुद्धमा सबै जन आश्चर्यले भरिए। कसैले ती दुईबीच कुनै अन्तर देखेन। बाणको आफ्नो निरन्तर वर्षाका कारण ती दुवै पूर्ण रूपमा अदृश्य हुन्थे।
31फेरि चाँडै नै दुवै देखिन्थे। तिनीहरूको महान् पराक्रम देखेर गन्धर्व, चारण, महर्षि तथा देवताहरू एक-अर्कालाई यसरी भन्न थाले — "यी (दुवै) महारथी जब क्रुद्ध हुन्छन्, तब देवता, गन्धर्व र असुरसहित सम्पूर्ण लोकले पनि यिनलाई पराजित गर्न सक्दैनन्। यो अत्यन्त अद्भुत युद्ध सम्पूर्ण लोकले अद्भुत मान्नेछन्।"
32यस्तो युद्ध फेरि कहिल्यै हुनेछैन। परम बुद्धिमान् पार्थले भीष्मलाई युद्धमा पराजित गर्न सक्दैनन्, यद्यपि उनले शत्रुका धनुष, रथ र अश्वमाथि आफ्ना बाणको वर्षा गर्छन्। त्यसै गरी ती महान् धनुर्धर पाण्डव (अर्जुन)लाई पनि देवताहरूले समेत युद्धमा पराजित गर्न सक्दैनन्। भीष्म उनलाई हराउन समर्थ छैनन्। जबसम्म यो संसार रहनेछ, तबसम्म यो युद्ध दुवैतिरबाट बराबरीमा लडिइरहनेछ।
33हे राजन्, हामीले गङ्गापुत्र र पृथापुत्र — दुवैको प्रशंसाले भरिएका यी वचन सुन्यौँ।
34हे भरतवंशी, जब यी दुवै एक-अर्कासँग लडिरहेका थिए, तब तपाईंको पक्षका र पाण्डवहरूको पक्षका योद्धाहरूले तीखा तरवार र टल्काइएका बन्चरोले, असंख्य बाण र विविध प्रकारका अन्य अस्त्रले एक-अर्काको वध गरिरहे।
35जबसम्म त्यो भयङ्कर युद्ध चलिरह्यो, तबसम्म दुवै पक्षका वीर योद्धाहरूले एक-अर्कालाई काटिरहे। हे राजन्, द्रोण र पाञ्चाल राजकुमारबीच जुन युद्ध भयो, त्यो पनि अत्यन्त भयङ्कर थियो।