भीष्म-वध पर्व — पहिलो दिनको युद्ध
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 50
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच श्वेते सेनापतौ तात संग्रामे निहते परैः। किमकुर्वन् महेष्वासाः पञ्चालाः पाण्डवैः सह॥
2सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम्। तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम्॥
3मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय शृण्वतः। प्रत्युपायं चिन्तयो लज्जां प्राप्नोति मे न हि॥
4स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा। कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता॥ तस्योद्वेगभयाचापि संश्रितः पाण्डवान् पुरा। सर्वं वलं परित्यज्य दुर्ग संश्रित्य तिष्ठति॥
5पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च। सपत्नान् सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः॥ आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः। ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं संजय सूदितः॥
6प्रक्षिप्तः सम्मतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः। न युद्धं रोचयेद् भीष्मो न चाचार्यः कथंचन॥
7न कृपो न च गान्धारी नाहं संजय रोचये। न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः॥
8न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ। वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च॥ जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना। दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि संजय॥ कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत्। दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान् नान्वचिन्तयत्॥
9तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु संजय। तस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च॥ संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद् युधि। अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति॥
10स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः। मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति॥
11ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले। अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः॥
12तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः। इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन् समितिजयः॥
13वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः। स खड्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः॥
14स संजय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली। धृष्टद्युम्न: किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते॥
15पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः। मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम्॥
16तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च। न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योधनकृतेन हि। कथं चाभून्महायुद्धं सवेमाचक्ष्व संजय॥
17संजय उवाच शृणु राजन् स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान्। न च दुर्योधने दोषमिममाधातुमर्हसि॥
18गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृड्मतिस्तव। संदीप्ते भवने यद्वत् कूपस्य खननं तथा॥
19गतपूर्वाह्नभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे। तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत॥ श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम्।
20कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्॥ शङ्खः क्रोधात् प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव। स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली।॥
21अभ्यधावज्जिघांसन् वै शल्यं मद्राधिपं युधि। महता रथसंघेन समन्तात् परिरक्षितः॥
22सृजन् बाणमयं वर्ष प्रायाच्छल्यरथं प्रति। तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्॥ तावकानां रथाः सप्त समन्तात् पर्यवारयन्। मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दष्ट्रान्तरं गतम्॥
23बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः। तथा रुक्मरथो राजन् पुत्रः शल्यस्य मानितः॥ विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः। बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः॥
24नानाधातुविचित्राणि कार्मुकाणि महात्मनाम्। विस्फारितान्यदृश्यन्त तोयदेष्विव विद्युतः॥
25ते तु बाणमयं वर्षं शङ्खमूर्षि न्यपातयन्। निदाघान्तेऽनिलोद्धृता मेघा इव नगे जलम्॥
26ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः। धनूंषि तेषामाच्छिद्य ननर्द पृतनापतिः॥
27ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा। तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद् रणे॥
28तमुद्यन्तमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम्। संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः॥
29ततोऽर्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत् पुरःसरः। भीष्माद् रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत॥ (हाहाकारो महानासीद् योधानां युधि युध्यताम्। तेजस्तेजसि सम्पृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः॥)
30अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात्। शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद् भरतर्षभ॥
31स हताश्वाद् स्थात् तूर्णं खड्गमादाय विद्रुतः। बीभत्सोश्च रथं प्राप्य पुनः शान्तिमविन्दत॥
32ततो भीष्मरथात् तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः। यैरन्तरिक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृता॥
33पञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान्। भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः॥
34उत्सृज्य समरे राजन् पाण्डवं सव्यसाचिनम्। अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं दुपदं सेनया वृतम्॥ प्रियं सम्बन्धिनं राजशरानवकिरन् बहून्।
35अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये॥ शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह। अत्यतिष्ठद् रणे भीष्मो विधूम इव पावकः॥ मध्यंदिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा। न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्॥
36वीक्षांचक्रुः समन्तात् ते पाण्डवा भयपीडिताः। त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव॥
37सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाड्नेयशरपीडिता। सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपते॥
38हते विप्रदुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते। हाहाकारो महानासीत् पाण्डुसैन्येषु भारत॥
39ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः। मुमोच बाणान् दीप्ताचानहीनाशीविषानिव॥ शरैरेकायनीकुर्वन् दिशः सर्वा यतव्रतः। जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत।॥
40ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः। प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन॥
41भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्थ महाहवे। अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said O Sanjaya, when their general Shveta was killed by the foe in that battle, what did those great bowmen, the Panchalas and the Pandavas do?
2When they heard that their general Shveta had been killed, what took place between those that fought to kill him and those that retreated before them.
3O Sanjaya, your words please me for they speck of our victory. My heart does not feel any shame in remembering our transgression.
4The old Kuru chief (Bhishma) is ever cheerful and devoted to us. Though he (Duryodhana) provoked hostilities with that intelligent son of his uncle, (Yudhishthira), yet he once sought the protection of the Pandavas. At that time abandoning every thing, he lived in misery.
5In consequence of the prowess of the Pandavas and in consequence of placing himself amid entanglement, Duryodhana had recourse (for sometime) to honourable behaviour. Once that wicked-minded prince had to seek their protection, why, therefore. O Sanjaya, had Shveta, who was devoted to Yudhishthira, been killed?
6This narrow minded prince (Duryodhana) with all his prosperity has been hurled to the nether regions by a number of wretches. Bhishma did not like this war, nor did the preceptor (Drona).
7Nor did Kripa, nor Gandhari, nor did I, O Sanjaya, like it. Nor did the Vrishni chief, Vasudeva (Krishna), nor that son of Pandu, Dharmaraja (Yudhishthira).
8Nor did Bhima, nor Arjuna, nor those two foremost of men, the twins Nakula and Sahadeva. Though always forbidden by me, by Gandhari, by Vidura, by Rama the son of Jamadagni, and by the illustrious Vyasa, yet, O Sanjaya, the wicked-minded and sinful Duryodhana with Dushasana always followed the evil counsels of Karna and Subala's son (Shakuni), and behaved maliciously with the Pandavas.
9O Sanjaya, I think that he has fallen into great distress. After the death of Shveta and the victory of Bhishma, what did Partha, accompanied by Krishna, in anger do? O child, it is Arjuna whom I fear, and my that fear cannot be dispelled.
10The son of Kunti, Dhananjaya, is brave, and he possesses great activity. I have no doubt he will, with his arrows, cut into fragments the bodies of his enemies.
11Seeing that son of Indra, who is equal in battle to Upendra, the younger brother of Indra, who is a warrior whose wrath and purpose are never futile, what became the state of your mind?
12He is brave, he is learned in the Vedas, he is as effulgent as the fire and the sun. He possesses the knowledge of Indra weapon; that high-souled warrior is ever victorious when he falls upon his foe.
13His weapons always fall on the foe with the force of the thunder-bolt. His arms astonishingly quick to draw the bowstring. That son of Kunti is a great car-warrior.
14O Sanjaya, the invincible son of Drupada also is exceedingly wise. What did Dhrishtadyumna do when Shveta had been killed in battle.
15I have no doubt that in consequence of the wrongs they suffered before, and in consequence of the death of their general, the hearts of the Pandavas blazed up.
16O Sanjaya, thinking of their anger, I never, by day or by night, enjoy any peace of mind on account of Duryodhana. How did the great battle take place? Tell me all about it.
17Sanjaya said O king, hear about your great transgressions. You should not put all blame on Duryodhana.
18Your understanding is like building an embankment when the waters have escaped. It is like the digging of a well when the house is on fire.
190 descendant of Bharata, when the forenoon had passed away and the general Shveta had been killed by Bhishma in that great fearful battle.
20That chastiser of foes, Shankha, the son of Virata, that hero who always took delight in battle, seeing Shalya stationed with Kritavarman. Blazed up in anger as fire with Ghee. That great car-warrior, having stretched his bow that resembled the bow of Indra himself.
21Rushed upon the Madra king with the intention of killing him. He was supported on all sides by innumerable car-warriors.
22Pouring a shower of arrows. Shankha rushed towards the car of Shalya. Seeing him advance like a mad elephant, seven great carwarriors on your side surrounded him in order to rescue the Madra king who was almost within the jaws of death.
23O king! The names of those chariot holders are-Brihadbala, the king of Kosala, Jayatsena the king of Magadha, Rukinaratha the valorous son of Shalya, Vinda and Anuvinda (the princes of Avanti), Sudakshina, the king of Kamboja and Jayadratha, the king of Sindhu and son of Brihatkshatra.
24The excellent bows stretched by these great warriors were of different colour and shapes. Those were appeared as if lightening in the clouds.
25These all started shooting volley of arrows targeted the head of Shankha. It seerned that scenario as if the clouds rain on the mountain when they are pushed by the strong wind in the end of summer.
26The great archer and army commander Shankha furiated on this. He shot seven bhalla arrows duly sharpened which cut-off the bows of those seven chariot holders. He then challenged them for another attack.
27The long armed Bhishma challenged in reciprocation with his voice thundering like clouds, picked up a bow measuring four hands length and attacked on Shankha in the battlefield.
28The Pandavas' army shivered like a boat dwindling due to strong wind when it saw mighty archer Bhishma ready to fight fiercely. Seeing that great car-warrior and great bowman thus rush (towards) Shankha, the Pandava army began to tremble like a boat tossed by the tempest.
29Then Arjuna quickly advanced and placed himself in front of Shankha in order to protect him from Bhishma. Then a great battle was fought between Bhishma and Arjuna.
30O best of the Bharata race, then Shalya jumped down from his large car with his mace in hand, and killed the four horses of Shankha's car.
31Shankha leaped down from his car thus deprived of its horses, and taking a sword, he ran towards the car of Vibhatsu. He then got on it and once more was at his ease.
32There was shot from Bhishma's innumerable arrows with which both the sky and the earth were covered.
33That foremost of heroes, Bhishma killed with his arrows innumerable troops of the Panchalas, the Matasya's, the Kaikeyas and the Prabhadraka hosts.
34Abandoning the battle with the son of Pandu viz., Savyasachin (Arjuna), Bhishima rushed towards Drupada, the Panchala king, who stood surrounded by his troops.
35As a forest in consumed by fire at the end of winter, so were the troops of Drupada scen to be consumed (by Bhishma). Bhishina stood in that battle like a blazing fire without smoke, or like the sun at mid-day, scorching every thing around. The Pandava troops could not even look at Bhishma.
36Afflicted with fear, the Pandava troops looked around, and not finding any protector, they appeared like a herd of kine afflicted with cold.
37Afflicted with the arrows of son of Ganga (Bhishma) the army of Yudhishthira appeared like a kine of white colour afflicted by lion.
38O descendant of Bharata, being slaughtered in great numbers and crushed when retreating, the Pandava troops cried “Oh” and “Alas”.
39Then the son of Shantanu, Bhishma, with his bow always drawn to a circle, poured a continuous shower of arrows that resembled so many poisonous snakes. Creating continuous lines of arrows in all directions, that vowobserving hero killed innumerable car-warriors of the Pandava's.
40When the Pandava troops were thus routed and crushed all over the field, the sun set, the night came, and nothing could be seen.
41O best of the Bharata race, seeing Bhishma still proudly standing in battle, the sons of Pritha withdrew their forces.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जब उनके सेनापति श्वेत उस युद्ध में शत्रु द्वारा मारे गए, तब उन महान् धनुर्धरों — पाञ्चालों तथा पाण्डवों — ने क्या किया?
2जब उन्होंने सुना कि उनके सेनापति श्वेत मारे गए, तब उनके बीच — जो उन्हें मारने के लिए लड़े और जो उनके सामने से पीछे हटे — क्या हुआ?
3हे सञ्जय, तुम्हारे वचन मुझे प्रिय लगते हैं, क्योंकि वे हमारी विजय की बात कहते हैं। हमारे अपराध का स्मरण करने पर मेरे हृदय को कोई लज्जा नहीं होती।
4वृद्ध कुरुश्रेष्ठ (भीष्म) सदा प्रसन्न और हमारे प्रति अनुरक्त हैं। यद्यपि उसने (दुर्योधन ने) अपने चाचा के उस बुद्धिमान् पुत्र (युधिष्ठिर) से शत्रुता ठानी, तथापि उसने एक बार पाण्डवों की शरण ली थी। उस समय सब कुछ छोड़कर वह दुःख में रहा।
5पाण्डवों के पराक्रम के कारण तथा स्वयं को उलझन में डाल लेने के कारण दुर्योधन ने (कुछ समय के लिए) सम्मानजनक आचरण का आश्रय लिया था। जब उस दुर्बुद्धि राजकुमार को एक बार उनकी शरण लेनी पड़ी, तो फिर हे सञ्जय, युधिष्ठिर के प्रति अनुरक्त श्वेत क्यों मारा गया?
6यह सङ्कुचित बुद्धि वाला राजकुमार (दुर्योधन) अपनी समस्त समृद्धि सहित कुछ नीचों द्वारा अधोलोक में ढकेल दिया गया है। भीष्म को यह युद्ध अच्छा नहीं लगा, न आचार्य (द्रोण) को।
7न कृप को, न गान्धारी को, और हे सञ्जय, न मुझे ही यह अच्छा लगा। न वृष्णिश्रेष्ठ वासुदेव (कृष्ण) को, न पाण्डु के पुत्र धर्मराज (युधिष्ठिर) को।
8न भीम को, न अर्जुन को, न उन दोनों पुरुषश्रेष्ठ जुड़वाँ नकुल-सहदेव को। यद्यपि मैंने, गान्धारी ने, विदुर ने, जमदग्नि के पुत्र राम (परशुराम) ने तथा यशस्वी व्यास ने उसे सदा मना किया, तथापि हे सञ्जय, दुर्बुद्धि और पापी दुर्योधन ने दुःशासन के साथ मिलकर सदा कर्ण तथा सुबल के पुत्र (शकुनि) की दुष्ट सलाह मानी और पाण्डवों के साथ द्वेषपूर्ण व्यवहार किया।
9हे सञ्जय, मैं समझता हूँ कि वह महान् सङ्कट में जा पड़ा है। श्वेत की मृत्यु और भीष्म की विजय के पश्चात् कृष्ण के साथ रहने वाले पार्थ ने क्रोध में क्या किया? हे पुत्र, मुझे अर्जुन से ही भय है, और मेरा वह भय दूर नहीं हो सकता।
10कुन्ती के पुत्र धनञ्जय वीर हैं और वे महान् क्रियाशीलता रखते हैं। मुझे सन्देह नहीं कि वे अपने बाणों से अपने शत्रुओं के शरीरों के टुकड़े-टुकड़े कर देंगे।
11इन्द्र के उस पुत्र को, जो युद्ध में इन्द्र के छोटे भाई उपेन्द्र के समान है, जो ऐसा योद्धा है जिसका क्रोध और जिसका सङ्कल्प कभी व्यर्थ नहीं जाता — उसे देखकर तुम्हारे मन की क्या दशा हुई?
12वे वीर हैं, वे वेदों में पारङ्गत हैं, वे अग्नि और सूर्य के समान देदीप्यमान हैं। वे इन्द्रास्त्र का ज्ञान रखते हैं; वे महात्मा योद्धा जब अपने शत्रु पर टूट पड़ते हैं, तब सदा विजयी होते हैं।
13उनके अस्त्र सदा वज्र के वेग से शत्रु पर गिरते हैं। प्रत्यञ्चा खींचने में उनकी भुजाएँ आश्चर्यजनक रूप से शीघ्र हैं। कुन्ती के वे पुत्र महारथी हैं।
14हे सञ्जय, द्रुपद के अजेय पुत्र भी अत्यन्त बुद्धिमान् हैं। जब श्वेत युद्ध में मारे गए, तब धृष्टद्युम्न ने क्या किया?
15मुझे सन्देह नहीं कि पहले सहे गए अन्यायों के कारण तथा अपने सेनापति की मृत्यु के कारण पाण्डवों के हृदय धधक उठे।
16हे सञ्जय, उनके क्रोध का विचार करके मैं दुर्योधन के कारण दिन हो या रात, कभी मन की शान्ति नहीं पाता। वह महायुद्ध किस प्रकार हुआ? मुझे उसके विषय में सब कुछ बताओ।
17सञ्जय ने कहा — हे राजन्, अपने महान् अपराधों के विषय में सुनिए। आपको सारा दोष दुर्योधन पर नहीं डालना चाहिए।
18आपकी बुद्धि वैसी है जैसे जल बह जाने पर बाँध बाँधना। वह वैसी है जैसे घर में आग लग जाने पर कुआँ खोदना।
19हे भरतवंशी, जब पूर्वाह्न बीत चुका था और उस महान् भयङ्कर युद्ध में सेनापति श्वेत भीष्म द्वारा मारे जा चुके थे —
20तब शत्रुदमन विराट के पुत्र शङ्ख, जो वीर सदा युद्ध में आनन्द लेते थे, शल्य को कृतवर्मा के साथ खड़ा देखकर घी पड़ी अग्नि के समान क्रोध से भड़क उठे। उन महारथी ने साक्षात् इन्द्र के धनुष के समान अपना धनुष तानकर —
21मद्रराज को मारने के अभिप्राय से उन पर टूट पड़े। असंख्य महारथियों ने चारों ओर से उनका साथ दिया।
22बाणों की वर्षा करते हुए शङ्ख शल्य के रथ की ओर टूट पड़े। उन्हें मत्त हाथी के समान आगे बढ़ते देखकर आपकी ओर के सात महारथियों ने मद्रराज को, जो प्रायः मृत्यु के मुख में जा चुके थे, बचाने के लिए उन्हें घेर लिया।
23हे राजन्! उन रथियों के नाम ये हैं — कोसलराज बृहद्बल, मगधराज जयत्सेन, शल्य के पराक्रमी पुत्र रुक्मरथ, विन्द और अनुविन्द (अवन्ती के राजकुमार), कम्बोजराज सुदक्षिण तथा बृहत्क्षत्र के पुत्र सिन्धुराज जयद्रथ।
24इन महान् योद्धाओं द्वारा तानी गई वे उत्तम धनुषें विभिन्न रंगों और आकारों की थीं। वे ऐसी प्रतीत होती थीं मानो मेघों में बिजली चमक रही हो।
25इन सबने शङ्ख के सिर को लक्ष्य बनाकर बाणों की झड़ी लगानी आरम्भ की। वह दृश्य ऐसा प्रतीत होता था मानो ग्रीष्म के अन्त में प्रबल वायु से प्रेरित मेघ पर्वत पर बरस रहे हों।
26इस पर महान् धनुर्धर और सेनापति शङ्ख क्रोध से भर उठे। उन्होंने भलीभाँति तीखे किए हुए सात भल्ल बाण छोड़े, जिन्होंने उन सातों रथियों के धनुष काट डाले। फिर उन्होंने उन्हें दूसरे आक्रमण के लिए ललकारा।
27महाबाहु भीष्म ने मेघ के समान गरजते स्वर से बदले में ललकारा और चार हाथ लम्बा धनुष उठाकर रणभूमि में शङ्ख पर आक्रमण किया।
28महान् धनुर्धर भीष्म को घोर युद्ध के लिए उद्यत देखकर पाण्डवों की सेना प्रबल वायु में डगमगाती नाव के समान काँप उठी। उन महारथी और महान् धनुर्धर को इस प्रकार शङ्ख की ओर टूटते देखकर पाण्डव सेना आँधी में हिचकोले खाती नाव के समान काँपने लगी।
29तब अर्जुन शीघ्र आगे बढ़े और भीष्म से शङ्ख की रक्षा करने के लिए उनके आगे जा खड़े हुए। तब भीष्म और अर्जुन के बीच महान् युद्ध हुआ।
30हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तब शल्य हाथ में गदा लिए अपने विशाल रथ से कूद पड़े और उन्होंने शङ्ख के रथ के चारों घोड़े मार डाले।
31घोड़ों से रहित हुए अपने उस रथ से शङ्ख कूद पड़े और तलवार लेकर विभत्सु (अर्जुन) के रथ की ओर दौड़े। फिर उस पर चढ़कर वे एक बार फिर स्वस्थ हुए।
32भीष्म के धनुष से असंख्य बाण छूटे, जिनसे आकाश और पृथ्वी दोनों ढक गए।
33वीरों में श्रेष्ठ भीष्म ने अपने बाणों से पाञ्चालों, मत्स्यों, कैकेयों तथा प्रभद्रक सेनाओं के असंख्य सैनिकों का वध किया।
34पाण्डुपुत्र सव्यसाची (अर्जुन) के साथ युद्ध छोड़कर भीष्म पाञ्चालराज द्रुपद की ओर टूट पड़े, जो अपनी सेना से घिरे खड़े थे।
35जैसे शिशिर के अन्त में वन अग्नि से भस्म हो जाता है, वैसे ही द्रुपद की सेना (भीष्म द्वारा) भस्म होती दिखाई दी। भीष्म उस युद्ध में धूमरहित प्रज्वलित अग्नि के समान अथवा चारों ओर सब कुछ झुलसाते मध्याह्न के सूर्य के समान खड़े थे। पाण्डव सैनिक भीष्म की ओर देख तक नहीं सकते थे।
36भय से पीड़ित पाण्डव सैनिकों ने चारों ओर देखा, और कोई रक्षक न पाकर वे शीत से पीड़ित गायों के झुण्ड के समान दिखाई देने लगे।
37गङ्गापुत्र (भीष्म) के बाणों से पीड़ित युधिष्ठिर की सेना सिंह द्वारा सताई गई श्वेत गायों के समान दिखाई देती थी।
38हे भरतवंशी, बड़ी संख्या में मारे जाते हुए और पीछे हटते समय कुचले जाते हुए पाण्डव सैनिक "हाय" और "हा-हाकार" करने लगे।
39तब शान्तनु के पुत्र भीष्म ने अपने धनुष को सदा मण्डलाकार तानकर बाणों की निरन्तर वर्षा की, जो अनेक विषधर सर्पों के समान थी। सब दिशाओं में बाणों की अविरल पंक्तियाँ रचते हुए उन व्रतधारी वीर ने पाण्डवों के असंख्य महारथियों का वध किया।
40जब पाण्डव सेना इस प्रकार समूचे रणक्षेत्र में छिन्न-भिन्न और कुचली जा चुकी, तब सूर्य अस्त हुआ, रात्रि आ गई और कुछ भी दिखाई न देने लगा।
41हे भरतवंश में श्रेष्ठ, भीष्म को युद्ध में अब भी गर्व से खड़ा देखकर पृथा के पुत्रों ने अपनी सेनाएँ हटा लीं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जब तिनीहरूका सेनापति श्वेत त्यस युद्धमा शत्रुद्वारा मारिए, तब ती महान् धनुर्धरहरू — पाञ्चाल तथा पाण्डवहरूले के गरे?
2जब तिनीहरूले सुने कि तिनीहरूका सेनापति श्वेत मारिए, तब तिनीहरूबीच — जो उनलाई मार्न लडे र जो तिनीहरूको सामुबाट पछि हटे — के भयो?
3हे सञ्जय, तिम्रा वचन मलाई प्रिय लाग्छन्, किनभने ती हाम्रो विजयको कुरा गर्छन्। हाम्रो अपराध सम्झँदा मेरो हृदयलाई कुनै लाज लाग्दैन।
4वृद्ध कुरुश्रेष्ठ (भीष्म) सधैँ प्रसन्न र हामीप्रति अनुरक्त छन्। यद्यपि उसले (दुर्योधनले) आफ्ना काकाका ती बुद्धिमान् पुत्र (युधिष्ठिर)सँग शत्रुता गर्यो, तथापि उसले एक पटक पाण्डवहरूको शरण लिएको थियो। त्यस बेला सबथोक छाडेर ऊ दुःखमा रह्यो।
5पाण्डवहरूको पराक्रमका कारण तथा आफैँलाई अल्झनमा पारेका कारण दुर्योधनले (केही समयका लागि) सम्मानजनक आचरणको आश्रय लिएको थियो। जब त्यस दुर्बुद्धि राजकुमारले एक पटक तिनीहरूको शरण लिनुपर्यो, तब फेरि हे सञ्जय, युधिष्ठिरप्रति अनुरक्त श्वेत किन मारिए?
6यो सङ्कुचित बुद्धि भएको राजकुमार (दुर्योधन) आफ्नो सम्पूर्ण समृद्धिसहित केही नीचहरूद्वारा अधोलोकमा धकेलिएको छ। भीष्मलाई यो युद्ध मन परेन, न आचार्य (द्रोण)लाई।
7न कृपलाई, न गान्धारीलाई, र हे सञ्जय, न मलाई नै यो मन पर्यो। न वृष्णिश्रेष्ठ वासुदेव (कृष्ण)लाई, न पाण्डुका पुत्र धर्मराज (युधिष्ठिर)लाई।
8न भीमलाई, न अर्जुनलाई, न ती दुई पुरुषश्रेष्ठ जुम्ल्याहा नकुल-सहदेवलाई। यद्यपि मैले, गान्धारीले, विदुरले, जमदग्निका पुत्र राम (परशुराम)ले तथा यशस्वी व्यासले उसलाई सधैँ मनाही गर्यौँ, तथापि हे सञ्जय, दुर्बुद्धि र पापी दुर्योधनले दुःशासनसँग मिलेर सधैँ कर्ण तथा सुबलका पुत्र (शकुनि)को दुष्ट सल्लाह माने र पाण्डवहरूसँग द्वेषपूर्ण व्यवहार गरे।
9हे सञ्जय, म ठान्छु कि ऊ महान् सङ्कटमा परेको छ। श्वेतको मृत्यु र भीष्मको विजयपछि कृष्णसँग रहेका पार्थले क्रोधमा के गरे? हे पुत्र, मलाई अर्जुनकै भय छ, र मेरो त्यो भय हट्न सक्दैन।
10कुन्तीका पुत्र धनञ्जय वीर छन् र उनी महान् क्रियाशीलता राख्छन्। मलाई शङ्का छैन कि उनले आफ्ना बाणले आफ्ना शत्रुहरूका शरीरका टुक्राटुक्रा पारिदिनेछन्।
11इन्द्रका ती पुत्रलाई, जो युद्धमा इन्द्रका कान्छा भाइ उपेन्द्रसमान छन्, जो यस्ता योद्धा हुन् जसको क्रोध र जसको सङ्कल्प कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन — उनलाई देखेर तिम्रो मनको के दशा भयो?
12उनी वीर छन्, उनी वेदमा पारङ्गत छन्, उनी अग्नि र सूर्यझैँ देदीप्यमान छन्। उनी इन्द्रास्त्रको ज्ञान राख्छन्; ती महात्मा योद्धा जब आफ्नो शत्रुमाथि जाइलाग्छन्, तब सधैँ विजयी हुन्छन्।
13उनका अस्त्र सधैँ वज्रको वेगले शत्रुमाथि खस्छन्। ताँत तान्नमा उनका पाखुरा आश्चर्यजनक रूपमा छिटा छन्। कुन्तीका ती पुत्र महारथी हुन्।
14हे सञ्जय, द्रुपदका अजेय पुत्र पनि अत्यन्त बुद्धिमान् छन्। जब श्वेत युद्धमा मारिए, तब धृष्टद्युम्नले के गरे?
15मलाई शङ्का छैन कि पहिले सहेका अन्यायका कारण तथा आफ्ना सेनापतिको मृत्युका कारण पाण्डवहरूका हृदय दन्किए।
16हे सञ्जय, तिनीहरूको क्रोधको विचार गरेर म दुर्योधनका कारण दिन होस् वा रात, कहिल्यै मनको शान्ति पाउँदिनँ। त्यो महायुद्ध कसरी भयो? मलाई त्यसबारे सबै कुरा भन।
17सञ्जयले भने — हे राजन्, आफ्ना महान् अपराधबारे सुन्नुहोस्। तपाईंले सारा दोष दुर्योधनमाथि थोपार्नु हुँदैन।
18तपाईंको बुद्धि त्यस्तै छ जस्तो पानी बगिसकेपछि बाँध बाँध्नु। त्यो त्यस्तै छ जस्तो घरमा आगो लागिसकेपछि इनार खन्नु।
19हे भरतवंशी, जब पूर्वाह्न बितिसकेको थियो र त्यस महान् भयङ्कर युद्धमा सेनापति श्वेत भीष्मद्वारा मारिइसकेका थिए —
20तब शत्रुदमन विराटका पुत्र शङ्ख, जो वीर सधैँ युद्धमा आनन्द लिन्थे, शल्यलाई कृतवर्मासँग उभिएको देखेर घिउ खन्याइएको अग्निझैँ क्रोधले दन्किए। ती महारथीले साक्षात् इन्द्रको धनुषझैँ आफ्नो धनुष तानेर —
21मद्रराजलाई मार्ने अभिप्रायले उनीमाथि जाइलागे। असंख्य महारथीहरूले चारैतिरबाट उनको साथ दिए।
22बाणको वर्षा गर्दै शङ्ख शल्यको रथतिर जाइलागे। उनलाई मात्तिएको हात्तीझैँ अगाडि बढेको देखेर तपाईंतर्फका सात महारथीले मद्रराजलाई, जो प्रायः मृत्युको मुखमा पुगिसकेका थिए, बचाउन उनलाई घेरे।
23हे राजन्! ती रथीहरूका नाम यी हुन् — कोसलराज बृहद्बल, मगधराज जयत्सेन, शल्यका पराक्रमी पुत्र रुक्मरथ, विन्द र अनुविन्द (अवन्तीका राजकुमार), कम्बोजराज सुदक्षिण तथा बृहत्क्षत्रका पुत्र सिन्धुराज जयद्रथ।
24यी महान् योद्धाहरूले तानेका ती उत्तम धनुष विभिन्न रङ र आकारका थिए। ती यस्ता देखिन्थे मानौँ बादलमा बिजुली चम्किरहेको होस्।
25यी सबैले शङ्खको शिरलाई लक्ष्य बनाएर बाणको झरी लगाउन थाले। त्यो दृश्य यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ ग्रीष्मको अन्त्यमा प्रबल वायुले हुत्याइएका बादल पर्वतमाथि बर्सिरहेका होऊन्।
26यसमा महान् धनुर्धर र सेनापति शङ्ख क्रोधले भरिए। उनले राम्ररी तीखो पारिएका सात भल्ल बाण हाने, जसले ती सातै रथीका धनुष काटिदिए। त्यसपछि उनले तिनीहरूलाई अर्को आक्रमणका लागि ललकारे।
27महाबाहु भीष्मले बादलझैँ गर्जने स्वरले बदलामा ललकारे र चार हात लामो धनुष उठाएर रणभूमिमा शङ्खमाथि आक्रमण गरे।
28महान् धनुर्धर भीष्मलाई घोर युद्धका लागि उद्यत देखेर पाण्डवहरूको सेना प्रबल वायुमा डगमगाउने डुङ्गाझैँ काँप्यो। ती महारथी र महान् धनुर्धरलाई यसरी शङ्खतिर जाइलागेको देखेर पाण्डव सेना आँधीमा हल्लिने डुङ्गाझैँ काँप्न थाल्यो।
29तब अर्जुन चाँडै अगाडि बढे र भीष्मबाट शङ्खको रक्षा गर्न उनको अगाडि उभिए। तब भीष्म र अर्जुनबीच महान् युद्ध भयो।
30हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तब शल्य हातमा गदा लिएर आफ्नो विशाल रथबाट हाम फाले र उनले शङ्खको रथका चारै घोडा मारिदिए।
31घोडाविहीन भएको आफ्नो त्यस रथबाट शङ्ख हाम फाले र तरवार लिएर विभत्सु (अर्जुन)को रथतिर दौडे। त्यसपछि त्यसमा चढेर उनी एक पटक फेरि स्वस्थ भए।
32भीष्मको धनुषबाट असंख्य बाण छुटे, जसले आकाश र पृथ्वी दुवै ढाकिए।
33वीरहरूमा श्रेष्ठ भीष्मले आफ्ना बाणले पाञ्चाल, मत्स्य, कैकेय तथा प्रभद्रक सेनाका असंख्य सैनिकको वध गरे।
34पाण्डुपुत्र सव्यसाची (अर्जुन)सँगको युद्ध छाडेर भीष्म पाञ्चालराज द्रुपदतिर जाइलागे, जो आफ्नो सेनाले घेरिएर उभिएका थिए।
35जसरी शिशिरको अन्त्यमा वन अग्निले भस्म हुन्छ, त्यसरी नै द्रुपदको सेना (भीष्मद्वारा) भस्म हुँदै गरेको देखियो। भीष्म त्यस युद्धमा धूवाँरहित प्रज्वलित अग्निझैँ अथवा चारैतिर सबथोक डढाउने मध्याह्नको सूर्यझैँ उभिएका थिए। पाण्डव सैनिकहरूले भीष्मतिर हेर्नसम्म सक्दैनथे।
36भयले पीडित पाण्डव सैनिकहरूले चारैतिर हेरे, र कुनै रक्षक नपाएर तिनीहरू जाडोले पीडित गाईको बथानझैँ देखिन थाले।
37गङ्गापुत्र (भीष्म)का बाणले पीडित युधिष्ठिरको सेना सिंहले सताएका सेता गाईझैँ देखिन्थ्यो।
38हे भरतवंशी, ठूलो सङ्ख्यामा मारिँदै र पछि हट्दा कुल्चिँदै पाण्डव सैनिकहरूले "हाय" र "हाहाकार" गर्न थाले।
39तब शान्तनुका पुत्र भीष्मले आफ्नो धनुषलाई सधैँ मण्डलाकार तानेर बाणको निरन्तर वर्षा गरे, जो अनेक विषालु सर्पझैँ थियो। सबै दिशामा बाणका अविरल पङ्क्ति रच्दै ती व्रतधारी वीरले पाण्डवहरूका असंख्य महारथीको वध गरे।
40जब पाण्डव सेना यसरी सम्पूर्ण रणक्षेत्रमा छिन्नभिन्न र कुल्चिइसकियो, तब सूर्य अस्ताए, रात आयो र केही पनि देखिन छाड्यो।
41हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, भीष्मलाई युद्धमा अझै गर्वका साथ उभिएको देखेर पृथाका पुत्रहरूले आफ्ना सेना हटाए।