भीष्म-वध पर्व — युधिष्ठिरद्वारा भीष्म आदिको सम्मान
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 44
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रसंग्रहैः। या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद् विनिःसृता॥
2सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः। सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्ववेदमयो मनुः॥
3गीता गङ्गा च गायत्री गोविन्देति हृदि स्थिते। चतुर्गकारसंयुक्ते पुनर्जन्म न विद्यते॥
4षट्शतानि सविंशानि श्लोकानां प्राह केशवः। अर्जुन: सप्तपञ्चाशत् सप्तषष्टिं तु संजयः॥ धृतराष्ट्रः श्लोकमेकं गीताया मानमुच्यते।
5भारतामृतसर्वस्वगीताया मथितस्य च। सारमुद्धृत्य कृष्णेन अर्जुनस्य मुखे हुतम्॥
6संजय उवाच ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम्। पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः॥
7पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः। दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान् वीराः सागरसम्भवान्॥
8ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत्।॥
9तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरच जनाधिप। सिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया॥
10ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्। समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद् वैशसं महत्॥
11ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समवस्थिते। ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप॥ विमुच्य कवचं वीरो निक्षिष्य च वरायुधम्। अवरुह्य रथात् क्षिप्रं पद्भ्यामेव कृताञ्जलिः॥ पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः। वाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्॥
12तं प्रयान्तमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः। अवतीर्य रथात् तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात्॥
13वासुदेवश्च भगवान् पृष्ठतोऽनुजगाम तम्। तथा मुख्याश्च राजानस्तच्चित्ता जग्मुरुत्सुकाः॥
14अर्जुन उवाच किं ते व्यवसितं राजन् यदस्मानपहाय वै। पद्भ्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्॥
15भीमसेन उवाच क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः। दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातृनुत्सृज्य पार्थिव॥
16नकुल उवाच एवं गते त्वयि ज्येष्ठ मम भ्रातरि भारत। भीमें दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान् क्व नु॥
17सहदेव उवाच अस्मिन् रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये। उत्सृज्य क्क नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप॥
18संजय उवाच एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दनः। नोवाच वाग्यतः किंचिद् गच्छत्येव युधिष्ठिरः॥
19तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः। अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निर॥
20एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च। अनुमान्य गुरून् सर्वान् योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः॥
21श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः। युध्यते स भवेद् व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः॥ अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः। ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम॥ एवं ब्रुवति कृष्णेऽत्र धार्तराष्ट्रचमूं प्रति। हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन्॥ दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद् धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः। मिथः संकथयाञ्चक्रुरेषो हि कुलपांसनः॥
22व्यक्ति भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकम्। युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः॥ धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे। नकुले सहदेवे च भीतिरभ्येति पाण्डवम्॥ न नूनं क्षत्रियकुले जातः सम्प्रथिते भुवि। यथाऽस्य हृदयं भीतमल्यसत्त्वस्य संयुगे॥
23ततस्ते सैनिकाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान्। हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुश्च ह॥ व्यनिन्दश्च तथा सर्वे योधास्तव विशाम्पते। युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन हि॥ ततस्तत् कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम्। निःशब्दमभवत् तूर्णं पुनरेव विशाम्पते॥
24किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति। किं भीमः सपरश्लीघी किं नु कृष्णार्जुनाविति॥ विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत्। उभयोः सेनयो राजन् युधिष्ठिरकृते तदा।॥ सोऽवगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम्। भीष्ममेवाभ्ययात् तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः॥ तमुवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवः। भीष्मं शान्तनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम्॥
25युधिष्ठिर उवाच आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष त्वया योत्स्यामहे सहा अनुजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय॥
26भीष्म उवाच यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते। शपेयं त्वां महाराज पराभावाय भारत॥
27प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव। यत् तेऽभिलषितं चान्यत् तदवाप्नुहि संयुगे॥
28वियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाडक्षसि। एवंगते महाराज न तवास्ति पराजयः॥
29अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः॥
30अत्स्त्वां क्लीबवद् वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन। भृतोऽस्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत् किमिच्छसि॥
31युधिष्ठिर उवाच मन्त्रयस्व महाबाहो हितैषी मम नित्यशः। युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः॥
32भीष्म उवाच राजन् किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन। कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत् ते विवक्षितम्॥
33युधिष्ठिर उवाच कथं जयेयं संग्रामे भवन्तभपराजितम्। एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि॥
34भीष्म उवाच नैनं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे। विजयेत पुमान् कश्चित् साक्षादपि शतक्रतुः॥
35युधिष्ठिर उवाच हन्त पृच्छामि तस्मात् त्वां पितामह नमोऽस्तु ते। वधोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः॥
36भीष्म उवाच न स्म तं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम्। न तावन्मृत्युकालोऽपि पुनरागमनं कुरु॥
37संजय उवाच ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन। शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च॥
38प्रायात् पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति। पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह॥
39स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः॥
40आमन्त्रये त्वां भगवन् योत्स्ये विगतकल्मषः। कथं जये रिपून् सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज॥
41द्रोण उवाच यदि मां नाभिगच्छेया युद्धाय कृतनिश्चयः। शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः॥
42तद् युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयाऽनघ। अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि॥
43करवाणि च ते कामं ब्रूहि त्वमभिकाक्षितम्। एवंगते महाराज युद्धादन्यत् किमिच्छसि॥
44अर्थस्य पुरुषोदासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्यर्थेन कौरवैः॥
45ब्रवीम्येतत् क्लीववत् त्वां युद्धादन्यत् किमिच्छसि। योत्स्येऽहं कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया॥ जपमाशास्व ब्रह्मन् मन्त्रयस्व च यद्धितम्। युद्ध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया॥
46मे द्रोण उवाच ध्रुवस्ते विजयो राजन् यस्य मन्त्री हरिस्तव। अहं त्वामभिजानामि रणे शत्रून् विमोक्ष्यसे॥
47यतो धर्मस्ततः कृष्णो यत: कृष्णस्ततो जयः। युद्ध्यस्व गच्छ कौन्तेये पृच्छं मां किं ब्रवीमि ते॥
48युधिष्ठिर उवाच पृच्छामि त्वा द्विजश्रेष्ठ शृणु यन्मेऽभिकाक्षितम्। कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्॥
49द्रोण उवाच न तेऽस्ति विजयस्तावद् यावद् युद्ध्याम्यहं रणे। ममाशु निधने राजन् यतस्व सह सोदरैः॥
50युधिष्ठिर उवाच हन्त तस्मान्महाबाहो बधोपायं वदात्मनः। आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते॥
51द्रोण उवाच न शत्रु तात पश्यामि यो मां हन्याद् रथे स्थितम्। युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षांघवर्षिणम्॥
52ऋते प्रायगतं राजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम्। हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
53शस्त्रं ग्राहं रणे जह्यां श्रुत्वा महदप्रियम्। श्रद्धेयवाक्यात् पुरुषादेतत् सत्यं ब्रवीमि ते॥
54संजय उवाच एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः। अनुमान्य तमाचार्य प्रायाच्छारद्वतं प्रति॥
55सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविदां वरः॥
56युधिष्ठिर उवाच अनुमानये त्वां योत्स्येऽहं गुरो विगतकल्मषः। जयेयं च रिपून् सर्वाननुज्ञातस्त्वयाऽनघ॥
57कृप उवाच यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः। शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः॥
58अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः॥
59तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः। अतस्त्वां क्लीबवद् ब्रूयां युद्धादन्यत् किमिच्छसि॥
60युधिष्ठिर उवाच हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य शृणु मे वचः।
61इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः॥ संजय उवाच तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम्। अवध्योऽहं महीपाल युद्ध्यस्व जयमाप्नुहि॥
62प्रीतस्तेऽभिगमेनाहं जयं तव नराधिप। आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
63एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य विशाम्पते। अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट्॥
64स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। उवाच राजा दुर्धर्शमात्मनिःश्रेयसं वचः॥
65अनुमानये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये विगतकल्मषः। जयेयं नु परान् राजन्ननुज्ञातस्त्वया रिपून्॥
66शल्य उवाच यदि मां नाधिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः। शपेयं त्वां महाराज पराभावाय वै रणे॥
67तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत् काङ्क्षसि तदस्तु ते। अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि॥
68ब्रूहि चैव परं वीरं केनार्थः किं ददामि ते। एवंगते महाराज युद्धादन्यत् किमिच्छसि॥
69अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थन कौरवैः॥
70करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम्। ब्रवीम्यतः क्लीबवत् त्वां युद्धादन्यत् किमिच्छसि।।८३।
71युधिष्ठिर उवाच मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम्। कामं युद्ध्य परस्यार्थे वरमेतं वृणोम्यहम्॥
72शल्य उवाच किमत्र ब्रूहि साह्यं ते करोमि नृपसत्तम। कामं योत्स्ये परस्यार्थे बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः॥
73युधिष्ठिर उवाच स एव मे वरः शल्य उद्योगे यस्त्वया कृतः। सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया॥
74शल्य उवाच सम्पत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितम्। गच्छ युध्यस्व विश्रब्धः प्रतिजाने वचस्तव॥
75संजय उवाच अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम्। निर्जगाम महासैन्याद् भ्रातृभिः परिवारितः॥
76वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै। तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः॥
77श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात् किल न योत्स्यसे। अस्मान् वरय राधेय यावद् भीष्मो न हन्यते॥
78हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगम्। धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत् समम्॥
79कर्ण उवाच वचनं कृष्णः न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव। त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम्॥
80संजय उवाच तच्छ्रुत्वा सन्यवर्तत भारत। युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः॥
81अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत् पाण्डवाग्रजः। योऽस्मान् वृणोति तमहं वरये साह्यकारणात्॥
82अथ तान् समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत्। प्रीतात्मा धर्मराजाः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
83अहं योत्स्यामि भवतः संयुगे धृतराष्ट्रजान्। युष्मदर्थं महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ॥
84युधिष्ठिर उवाच एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातूनपण्डितान्। युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः॥
85वृणोमि त्वां महाबाहो युद्ध्यस्व मम कारणात्। त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते॥
86भजस्वास्मान् राजपुत्र भजमानान् महाद्युते। न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः॥
87संजय उवाच ततो युयुत्सुः कौरव्यान् परित्यज्यसुतांस्तव। जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम्॥
88ततो युधिष्ठिरो राजा सम्प्रहृष्टः सहानुजः। जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत् कनकोज्ज्वम्॥ प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे स्वस्थान् पुरुषर्षभाः। ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः॥
89अवादयन् दुन्दुभीश्च शतशश्चैव पुष्करान्। सिंहनादांश्च विविधान् विनेदुः पुरुषर्षभाः॥
90रथस्थान् पुरुषव्याघ्रान् पाण्डवान् प्रेक्ष्य पार्थिवाः। धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे तदा॥
91गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान् मानयतां च तान्। दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयाञ्चक्रिरे भृशम्॥
92सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम्। दयां च ज्ञातिषु परां कथयाञ्चक्रिरे नृपाः॥
93साधु साध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः। वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षणाः॥
94म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तथा। वृत्तं तत् पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः॥
95ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्च सहस्रशः। शङ्खाश्च गोक्षीरनिभान् दध्मुर्हष्टा मनस्विनः॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : O Janamejaya! What is the need to collect a pile of scriptures? Gita should be duly listened, recited, read, taught, understood and retained properly as it has emanated directly from the lotus lips of god Padmanabha himself.
2Gita consists of all scriptures (viz. the vital essence of all scriptures is embedded within Gita). God Sri Hari is in the form of all gods. Ganga holds within her all holy places and Manu (His Manusmriti) holds within it, all Vedas.
3A man enjoys freedom from the cycle of rebirth when the four names bearing "Ga" i.e. Gita, Gayatri, Govinda and Ganga are duly retained by him in his heart and mind.
4God Krishna has chanted six hundred twenty hymns, Arjuna has chanted fifty seven hymns, Sanjaya has chanted sixty seven and a single hymn has been chanted by Dhritarashtra in this Gita. It is stated the dimension/ expansion of Gita.
5God Krishna churned Gita, the sole essence of the nectar in form of Bharata and the vital essence so extracted has been inserted in the mouth (in mind and savvy through ears) of Arjuna by him.
6Sanjaya said Seeing Dhananjaya (Arjuna) take up once again his Gandiva and arrows, the great carwarriors (of the Pandava army) sent up a tremendous shout.
7Those heroes, the Pandavas, and the Somakas, and those that followed them, blew their sea-born conchs in great delight.
8Drums and Peshis and Krakachas and cowhorns were beat and blown together and the uproar made was very loud.
9O ruler of men, then there came the celestial, the Gandharvas, the Pitris, the Siddhas and the Charanas with the desire of witnessing (the battle).
10The highly blessed Rishis came there in a body with Shatakratu (Indra) at their head, so that they might see the great slaughter.
11O king, seeing the two armies, which resembled two oceans, ready for the battle and marching continually forward, the brave king Yudhishthira, Dharmaraja, put off his Armour and cast aside his excellent weapons. Then soon alighting from his chariot, he proceeded with joined hands, and with restrained speech towards the direction where the hostile host stood loO king at the grand father and facing the east.
12Seeing him proceed, the son of Kunti, Dhananjaya, soon alighted from his car and followed him accompanied by all his brothers.
13The lord Vasudeva also followed him. The chief kings also (of Yudhisthira's army) followed him in great anxiety.
14Arjuna said O king, what is this you are doing that abandoning us you proceed on foot, face eastwards to the enemy's army.
15Bhima said O great king, where are you going, O ruler of earth, putting aside your Armour and weapons, you go towards the enemy's warriors clad in Armour, thus abandoning your brothers,
16Nakula said O descendant of Bharata, you are my eldest brother. Fear troubles my heart on account of your this proceeding (towards the enemy); Tell us where you are going.
17Sahadeva said o kin, when these hostile troops, both numerous and terrible, stand here to fight with us, where do you go to their directions?
18Sanjaya said O descendant of Kuru, though he was thus addressed by his brothers, yet he continued to proceed without uttering a word.
19To them then the high-souled and the greatly wise Vasudeva thus smilingly spoke "His intention is known to me".
20Having (first) paid his respects to all the Gurus, such as Bhishma, Drona, Kripa and Shalya, he will fight with the enemy.
21It is heard in the old history that he, who, having paid his respects to the reverend preceptors and relatives, according to the Shastras, fights with those that are his superiors, is certain to win victory in battle. This is my opinion. When Krishna was saying this, a loud uproar of “Alas" and "Oh" rose in the ranks of the troops remained quiet. Seeing Yudhishthira, the heroic warriors of Dhritarashtra's son thus talked amongst themselves. “This fellow is an infamous wretch of his race. It is apparent that this king is coming in terror to Bhishma.
22Yudhishthira with his brothers has become a sceker after Bhishma's protection. When Dhananjaya is protector and the sons of Pandu, Vrikodara (Bhima), Nakula and Sahadeva, why does this Pandavas (Yudhishthira) come (to Bhishma) in fear. Though celebrated in the world, this one could never have been born in the Kshatriya order, for he is weak and his heart is filled with fear of battle”. Then those warriors all praised the Kurus.
23Becoming greatly pleased, all of them waved their garments with cheerful hearts, 0 king, all the warriors then blamed Yudhishthira with his brothers along with Keshava (Krishna), O king, then the Kuru army crying shame to Yudhishthira again became quiet. What will this king say? What will Bhishma say in reply?
24What will Bhima who is ever boastful of his prowess in battle and what Krishna and Arjuna say? What has Yudhishthira to say? O great king, the curiosity of both the armies in respect of Yudhishthira was great. (In the mean time) the king entered the hostile army full of arrows and darts. He then quickly proceeded towards Bhishma, surrounded by his brothers. Seizing his feet with his two hands, the king (Yudhishthira), the son of Pandu, then thus spoke to Bhishma, the son of Shantanu, who was then ready for battle.
25Yudhishthira said O invincible one, I bow to you. We shall fight with you. Grant us your permission; give us your blessings.
26Bhishma said Oruler of earth, O great king, O descendant of Bharata, if you had not come to me in this battle, I would have cursed you for bringing about your defeat.
27O son, I am pleased with you. O son of Pandu, fight and obtain victory. Whatever else you have desired to obtain, get them all in this battle.
28O son of Pritha, ask for a boon which you desire to get. O great king, if it so happens, then defeat will not be yours.
29O king, a man is the slave of wealth, but wealth is no one's slave. This is very true. I am bound to the Kurus by wealth.
30O descendant of Kuru, it is for this I am, like a eunuch, uttering these words that I am bound to the Kurus by wealth. Except battle, What do you desire?
31Yudhishthira said O greatly wise one, desiring my welfare from day to day look after my interest. Fight for the sake of the Kurus, this is my prayer.
32Bhishma said O king, O descendant of Kuru, what can I do for you. I shall of course fight on behalf of your enemies. Tell me what can I do for you?
33Yudhishthira said O sire, I bow to you. I ask you (tell us) how we shall be able to vanquish you who are invincible. Tell me this, it is for my benefit, if you see any good in it.
34Bhishma said O son of Kunti, I do not see the person who, even if he be the lord of the celestial-can defeat me in battle when I fight.
35Yudhishthira said O grandfather, I bow to you. I ask you, tell us how your death might be caused by your enemy.
36Bhishma said O sire, I do not find the man who can defeat me in battle. The time for my death is not yet come. (On some future occasion) come to me.
37Sanjaya said O descendant of Kuru, Yudhishthira then once more saluted him and accepted his words with bent head.
38That mighty-armed hero surrounded by his brother then went towards the chariot of the preceptor (Drona) through the fines of soldiers who all looked at him.
39Then bowing down to Drona and walking round him, he spoke these words to that invincible hero, words beneficial to him.
40Yudhishthira said "O invincible hero, I ask you, (tell me) how I may fight without incurring any sin, and how, O Brahmana, with your permission I may vanquish all my enemies".
41Drona said O king, if having resolved to fight, you filled to have come to me, I would have cursed you for bringing about your defeat.
42O Yudhishthira, O sinless one, I am now pleased and honoured by you. I give you permission. Fight and win victory.
43I shall also fulfill your desire. Tell me what you have to say. Battle excepted tell me what you desire to get.
44A man is the slave of wealth, but wealth is the slave of none. O king, this is a great truth. I am bound to the Kurus by their wealth.
45It is for this like a cunuch I am telling you the following-“Battle excepted what do you wish to get” I shall fight on behalf of the Kurus; but I shall pray for your victory. O Brahmana, pray for my victory and advise me what is good to me. Fight for the Kurus. This is the boon I ask from you.
46Yudhishthira said O king, victory is certain to you-who have Krishna as your counselor. I wish that you will defeat your enemy in this battle.
47Drona said Where there is righteousness there is Krishna. Where there is Krishna, victory is certain to be there. O son of Kunti, go and fight. Ask me, what shall I speak to you?
48Yudhishthira said O foremost of Brahmanas, I ask you, hear what I have to say. How shall we in battle defeat you who are invincible?
49Drona said As long as I fight, so long victory cannot be yours. O king, therefore with the help of your brothers try to kill me soon.
50Yudhishthira said O mighty-armed one, tell us the means of your death. O preceptor, prostrating myself to your feet I ask you this. I bow to you.
51arms Drona said O son, I cannot see such an antagonist who may kill me when I stand in battle, when I fight with my anger excited and when I scatter incessantly shower of arrows.
52O king, except when I shall be prepared for death, having abandoned my and withdrawing myself from all surrounding sights, none will be able to kill me. What I tell you in true.
53I tell you also that having heard something very disagreeable from some creditable source, I will abandon my arms in the battle.
54Sanjaya said O king, having heard these words of the wise son of Bharadvaja and also having honoured the preceptor, he (Yudhishthira) went towards the son of Sharadvata (Kripa).
55Bowing down to Kripa and walking round him, O king, Yudhishthira, accomplished in speech, thus spoke to that greatly brave warrior.
56Yudhishthira said "O preceptor, with your permission I will fight without incurring sin. O sinless one, if I get your permission, I shall (certainly) defeat my enemy.
57Kripa said "If having resolved to fight, you failed to have come to me, I would have cursed you, O king, for bringing about your defeat.
58A man is the slave of wealth, but wealth is the slave of none. O king, this is the truth. I am bound to the Kurus by wealth.
59O king, I must fight for them. I therefore speck like a eunuch in telling you, “Battle excepted, what do you desire to get?"
60Yudhishthira said O preceptor, I ask you therefore, listen to me.
61Sanjaya said Saying this, the king became greatly agitated. Being deprived of his sense, he stood silent. knowing however what he desired to say, the son of Gautama (Kripa) thus spoke to him, "O king, I am incapable of being killed. Fight and win victory.
62I am pleased by your coming. O king, rising every day (from my bed), I shall pray for your victory. I truly speak this to you.
63O king, having heard these words of Gautama (Kripa) and after having paid him due respect, the king went to the place where the Madra king was.
64Bowing to Shalya and walking round him, the king spoke to that invincible warrior these words beneficial to him.
65Yudhishthira said O invincible hero, if I fight with your perinission, I will not incur sin. With your permission I shall defeat my enemies.
66Shalya said If having resolved to fight, O king, you failed to have come to me, I would have then cursed you for brining about your defeat.
67I am very much pleased with you. I am much honoured by you. Let it be as you desire, I give you permission, fight and win victory.
68O hero, speck, what do you want? What shall I give you. O king, battle excepted, what do you desire to get?
69A man is the slave of wealth, but wealth is the slave of none, O king, this is the truth. I am bound to the Kurus by wealth.
70O nephew, it is for this I am speaking to you like a eunuch. I shall do as you desire. Battle excepted, what do you wise to get?
71Yudhishthira said O king, think daily of what is beneficial to me. Fight as you please with the focs. This is the boon I ask from you.
72Shalya said O fire of kings, in the present circumstances what help can I render to you? I shall of course fight on behalf of your enemy, for I have been made one of their party by the Kurus with their wealth.
73Yudhishthira said O Shalya, this was the boon I asked during the preparations for this battle. The prowess of the Suta's son (Karna) should be weakened by you in battle.
74Shalya said O Yudhishthira, O son of Kunti, your this desire will be fulfilled. Go, fight as you please. I shall pray for your victory.
75Sanjaya said Having received the permission of his maternal uncle (Shalya) the king of the Madra, the son of Kunti (Yudhishthira), surrounded by his brothers, came out of the vast (Kuru) army.
76Vasudeva (Krishna) then went to Radha's son (Karna) on the field of battle for the sake of the Pandavas, the eldest brother of Gada, then thus spoke to Karna.
77"O Karna, I have heard that from the hatred you bear for Bhishma you will not fight. O son of Radha, come to our side, so long Bhishma is not killed.
78O son of Radha, when Bhishma will be killed, you may come back and fight on Duryodhana's side, if you have no particular lcaning for any party.
79Karna said O Keshava, I shall not do anything that is disagreeable to Dhritarashtra's son (Duryodhana), I am ever devoted to him, know, that my life has been cast off for him.
80Sanjaya said Having heard these words, Krishna stopped. O descendant of Bharata, he then returned to the Pandavas headed by Yudhishthira.
81Then, in the midst of all the warriors the eldest Pandava thus loudly exclaimed "He, who will choose us, will be considered by us as our ally".
82Thereupon Yuyutsu thus spoke with a cheerful heart to the son of Kunti, Dharamraja Yudhishthira.
83I shall fight under you in this battle. O sinless one. I shall fight on your side, if you accept me.
84Yudhishthira said Come, come, all of us will fight with your foolish brothers. O Yuyutsu, both Vasudeva and all of us say.
85I accept you, O mighty-armed hero, fight for my cause. It appears the thread of Dhritarashtra's line, as well as his funeral cake, will rest on you.
86O prince, O effulgent one, accept us that accept you; the wrathful and foolish Duryodhana will not live.
87Sanjaya said Then abandoning the Kurus, your son, Yuyutsu, went over to the army of the Pandavas with the best of drums and cymbals.
88Those foremost of men then all ascended their respective chariots. They placed their troops in battle-array,
89They ordered thousands of drums and cymbals to be played. Those foremost of men themselves also sent up lion-like roars.
90¡Seeing those foremost of men, the Pandavas, seated on their cars, the kings with Dhrishtadyumna and other once more sent up shouts of joy.
91Seeing the nobleness of the Pandavas, who had paid due honour to those that deserved it, all the kings highly praised them.
92They talked amongst themselves about the friendship, compassion and kindness kinsmen displayed on every occasion by those high-minded men.
93"Excellent", Excellent" were the words shouted everywhere. Eulogistic hymns for those illustrious men were chanted by all. The minds and hearts of every one were attracted towards them.
94Both the Aryas and the Mlecchas that saw or heard of this conduct of the Pandavas all wept with their voice choked with tears.
95to Those greatly powerful also ordered hundreds and hundreds of large drums and Pushkaras to be sounded and thousands and thousands of conchs all as white as the milk of the cows to be loudly blown.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे जनमेजय! शास्त्रों का ढेर एकत्र करने की क्या आवश्यकता है? गीता को ही विधिपूर्वक सुनना, पढ़ना, बाँचना, पढ़ाना, समझना और भली-भाँति हृदय में धारण करना चाहिए, क्योंकि वह साक्षात् भगवान् पद्मनाभ के कमलमुख से निकली है।
2गीता में समस्त शास्त्र समाए हुए हैं (अर्थात् समस्त शास्त्रों का सार गीता में ही निहित है)। भगवान् श्रीहरि समस्त देवताओं के स्वरूप हैं। गंगा अपने भीतर समस्त तीर्थों को धारण करती है और मनु (उनकी मनुस्मृति) अपने भीतर समस्त वेदों को धारण करती है।
3"ग" से आरम्भ होने वाले चार नाम — गीता, गायत्री, गोविन्द और गंगा — जिस मनुष्य के हृदय तथा मन में भली-भाँति धारण हो जाते हैं, वह पुनर्जन्म के चक्र से मुक्ति पा जाता है।
4इस गीता में भगवान् कृष्ण ने छह सौ बीस श्लोक कहे हैं, अर्जुन ने सत्तावन, संजय ने सड़सठ और धृतराष्ट्र ने एक श्लोक कहा है। यही गीता का परिमाण (विस्तार) बताया गया है।
5भगवान् कृष्ण ने महाभारतरूपी अमृत के एकमात्र सार गीता का मन्थन किया, और इस प्रकार निकाले गए उस सारतत्त्व को उन्होंने अर्जुन के मुख में (कानों के द्वारा उसके मन और बुद्धि में) डाल दिया।
6संजय ने कहा — धनंजय (अर्जुन) को पुनः अपना गाण्डीव और बाण उठाते देखकर (पाण्डव सेना के) महारथियों ने भयंकर सिंहनाद किया।
7उन वीर पाण्डवों ने, सोमकों ने और उनके अनुयायियों ने अत्यन्त हर्ष से अपने समुद्र से उत्पन्न शंख बजाए।
8दुन्दुभि, पेशी, क्रकच और गोशृंग एक साथ बजाए गए, और उनका कोलाहल अत्यन्त प्रबल हुआ।
9हे नरेश, तब देवता, गन्धर्व, पितर, सिद्ध और चारण (उस युद्ध को) देखने की इच्छा से वहाँ आए।
10उस महान् संहार को देखने के लिए परम भाग्यशाली ऋषिगण शतक्रतु (इन्द्र) को आगे करके एक साथ वहाँ आए।
11हे राजन्, दो समुद्रों के समान उन दोनों सेनाओं को युद्ध के लिए तैयार तथा निरन्तर आगे बढ़ती हुई देखकर वीर राजा युधिष्ठिर धर्मराज ने अपना कवच उतार दिया और अपने उत्तम शस्त्र एक ओर रख दिए। फिर शीघ्र ही रथ से उतरकर वे हाथ जोड़े और वाणी को संयत किए हुए उस दिशा की ओर चल पड़े जहाँ शत्रुसेना खड़ी थी — पितामह की ओर देखते हुए और पूर्व दिशा की ओर मुख किए हुए।
12उन्हें जाते देखकर कुन्तीपुत्र धनंजय भी शीघ्र ही अपने रथ से उतरे और अपने समस्त भाइयों के साथ उनके पीछे चले।
13भगवान् वासुदेव भी उनके पीछे चले। (युधिष्ठिर की सेना के) प्रमुख राजा भी अत्यन्त चिन्तित होकर उनके पीछे चले।
14अर्जुन ने कहा — हे राजन्, यह आप क्या कर रहे हैं कि हमें छोड़कर पैदल ही, शत्रुसेना की ओर मुख किए हुए पूर्व दिशा में जा रहे हैं?
15भीम ने कहा — हे महाराज, आप कहाँ जा रहे हैं? हे पृथ्वीपते, कवच और शस्त्र एक ओर रखकर, इस प्रकार अपने भाइयों को छोड़कर आप कवचधारी शत्रु योद्धाओं की ओर जा रहे हैं!
16नकुल ने कहा — हे भरतवंशी, आप मेरे ज्येष्ठ भ्राता हैं। (शत्रु की ओर) आपके इस प्रकार जाने से मेरा हृदय भय से व्याकुल हो रहा है। हमें बताइए, आप कहाँ जा रहे हैं?
17सहदेव ने कहा — हे राजन्, जब ये असंख्य और भयंकर शत्रुसेनाएँ हमसे युद्ध करने के लिए यहाँ खड़ी हैं, तब आप उनकी दिशा में क्यों जा रहे हैं?
18संजय ने कहा — हे कुरुनन्दन, अपने भाइयों के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर भी वे एक शब्द भी कहे बिना आगे बढ़ते रहे।
19तब महात्मा और परम बुद्धिमान् वासुदेव ने मुस्कुराते हुए उनसे इस प्रकार कहा — "इनका अभिप्राय मैं जानता हूँ।"
20भीष्म, द्रोण, कृप और शल्य जैसे समस्त गुरुजनों को (पहले) प्रणाम करके ये शत्रु से युद्ध करेंगे।
21पुरानी कथाओं में सुना जाता है कि जो शास्त्र के अनुसार पूज्य गुरुओं और सम्बन्धियों को प्रणाम करके अपने से श्रेष्ठ जनों से युद्ध करता है, वह रण में निश्चय ही विजय पाता है — यही मेरा मत है। जब कृष्ण यह कह रहे थे, तब सेनाओं की पंक्तियों में "हाय" और "ओह" का महान् कोलाहल उठा, और फिर सैनिक चुप हो गए। युधिष्ठिर को देखकर धृतराष्ट्रपुत्रों के वीर योद्धा आपस में इस प्रकार बातें करने लगे — "यह पुरुष अपने वंश का कलंक है। स्पष्ट है कि यह राजा भयभीत होकर भीष्म के पास आ रहा है।
22युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित भीष्म की शरण चाहने वाला बन गया है। जब धनंजय रक्षक है और पाण्डु के पुत्र वृकोदर (भीम), नकुल तथा सहदेव भी हैं, तब यह पाण्डव (युधिष्ठिर) भयभीत होकर (भीष्म के पास) क्यों आ रहा है? यद्यपि यह संसार में प्रसिद्ध है, तथापि इसे क्षत्रिय कुल में जन्म नहीं लेना चाहिए था, क्योंकि यह दुर्बल है और इसका हृदय युद्ध के भय से भरा है।" तब उन समस्त योद्धाओं ने कौरवों की प्रशंसा की।
23अत्यन्त प्रसन्न होकर उन सबने हर्षित हृदय से अपने वस्त्र हिलाए। हे राजन्, तब समस्त योद्धाओं ने युधिष्ठिर को, उनके भाइयों को तथा केशव (कृष्ण) को भी दोष दिया। हे राजन्, तब कुरुसेना युधिष्ठिर को धिक्कारकर पुनः चुप हो गई — "यह राजा क्या कहेगा? भीष्म उत्तर में क्या कहेंगे?
24युद्ध में अपने पराक्रम का सदा बखान करने वाले भीम क्या कहेंगे, और कृष्ण तथा अर्जुन क्या कहेंगे? युधिष्ठिर को क्या कहना है?" हे महाराज, युधिष्ठिर के विषय में दोनों सेनाओं की उत्सुकता बहुत बड़ी थी। (इसी बीच) वह राजा बाणों और भालों से भरी शत्रुसेना में प्रवेश कर गया। फिर अपने भाइयों से घिरे हुए वे शीघ्र भीष्म की ओर बढ़े। दोनों हाथों से उनके चरण पकड़कर पाण्डुपुत्र राजा (युधिष्ठिर) ने युद्ध के लिए तत्पर शान्तनुपुत्र भीष्म से इस प्रकार कहा।
25युधिष्ठिर ने कहा — हे अजेय, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। हम आपसे युद्ध करेंगे। हमें अनुमति दीजिए; हमें अपना आशीर्वाद दीजिए।
26भीष्म ने कहा — हे पृथ्वीपते, हे महाराज, हे भरतवंशी, यदि तुम इस युद्ध में मेरे पास न आते, तो मैं तुम्हारी पराजय के लिए तुम्हें शाप दे देता।
27हे पुत्र, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। हे पाण्डुपुत्र, युद्ध करो और विजय प्राप्त करो। और जो कुछ भी तुम पाना चाहते हो, वह सब इस युद्ध में प्राप्त करो।
28हे पृथापुत्र, तुम जो वर चाहते हो वह माँगो। हे महाराज, यदि ऐसा हो जाए, तो पराजय तुम्हारी नहीं होगी।
29हे राजन्, मनुष्य धन का दास है, किन्तु धन किसी का दास नहीं। यह अत्यन्त सत्य है। मैं धन के द्वारा कौरवों से बँधा हुआ हूँ।
30हे कुरुनन्दन, इसीलिए मैं नपुंसक के समान ये वचन कह रहा हूँ कि मैं धन के द्वारा कौरवों से बँधा हुआ हूँ। युद्ध को छोड़कर तुम और क्या चाहते हो?
31युधिष्ठिर ने कहा — हे परम बुद्धिमान्, मेरा कल्याण चाहते हुए प्रतिदिन मेरे हित का ध्यान रखिए। कौरवों के लिए युद्ध कीजिए — यही मेरी प्रार्थना है।
32भीष्म ने कहा — हे राजन्, हे कुरुनन्दन, मैं तुम्हारे लिए क्या कर सकता हूँ? मैं तो निश्चय ही तुम्हारे शत्रुओं की ओर से लड़ूँगा। बताओ, मैं तुम्हारे लिए क्या कर सकता हूँ?
33युधिष्ठिर ने कहा — हे तात, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। मैं आपसे पूछता हूँ — आप अजेय हैं, आपको हम किस प्रकार जीत सकेंगे? यदि इसमें आपको कोई हित दिखाई दे, तो मुझे यह बताइए, क्योंकि यह मेरे लाभ के लिए है।
34भीष्म ने कहा — हे कुन्तीपुत्र, जब मैं युद्ध करता हूँ, तब मुझे ऐसा कोई पुरुष नहीं दिखाई देता — चाहे वह देवताओं का स्वामी ही क्यों न हो — जो मुझे रण में जीत सके।
35युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। मैं आपसे पूछता हूँ — हमें बताइए कि आपकी मृत्यु आपके शत्रु के द्वारा किस प्रकार हो सकती है।
36भीष्म ने कहा — हे तात, मुझे ऐसा कोई पुरुष नहीं मिलता जो मुझे युद्ध में जीत सके। अभी मेरी मृत्यु का समय नहीं आया है। (किसी और अवसर पर) मेरे पास आना।
37संजय ने कहा — हे कुरुनन्दन, तब युधिष्ठिर ने एक बार फिर उन्हें प्रणाम किया और सिर झुकाकर उनके वचन स्वीकार किए।
38वे महाबाहु वीर अपने भाइयों से घिरे हुए, सैनिकों की उन पंक्तियों के बीच से, जो सब उन्हें देख रही थीं, आचार्य (द्रोण) के रथ की ओर चले।
39फिर द्रोण को प्रणाम करके और उनकी परिक्रमा करके उन्होंने उस अजेय वीर से ये वचन कहे, जो उनके लिए हितकर थे।
40युधिष्ठिर ने कहा — "हे अजेय वीर, मैं आपसे पूछता हूँ — मैं किस प्रकार बिना पाप के युद्ध कर सकूँ, और हे ब्राह्मण, आपकी अनुमति से किस प्रकार अपने समस्त शत्रुओं को जीत सकूँ।"
41द्रोण ने कहा — हे राजन्, यदि युद्ध का निश्चय करके तुम मेरे पास न आते, तो मैं तुम्हारी पराजय के लिए तुम्हें शाप दे देता।
42हे युधिष्ठिर, हे निष्पाप, अब मैं प्रसन्न हूँ और तुमसे सम्मानित हुआ हूँ। मैं तुम्हें अनुमति देता हूँ। युद्ध करो और विजय प्राप्त करो।
43मैं तुम्हारी इच्छा भी पूरी करूँगा। बताओ, तुम्हें क्या कहना है। युद्ध को छोड़कर बताओ, तुम क्या पाना चाहते हो।
44मनुष्य धन का दास है, किन्तु धन किसी का दास नहीं। हे राजन्, यह महान् सत्य है। मैं कौरवों के धन के द्वारा उनसे बँधा हुआ हूँ।
45इसीलिए मैं नपुंसक के समान तुमसे यह कह रहा हूँ — "युद्ध को छोड़कर तुम क्या पाना चाहते हो?" मैं कौरवों की ओर से युद्ध करूँगा; किन्तु तुम्हारी विजय के लिए प्रार्थना करूँगा। "हे ब्राह्मण, मेरी विजय के लिए प्रार्थना कीजिए और मुझे वही परामर्श दीजिए जो मेरे लिए हितकर हो। कौरवों के लिए युद्ध कीजिए। यही वर मैं आपसे माँगता हूँ।"
46युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, तुम्हारी विजय निश्चित है, क्योंकि तुम्हारे मन्त्री कृष्ण हैं। मैं चाहता हूँ कि तुम इस युद्ध में अपने शत्रु को पराजित करो।
47द्रोण ने कहा — जहाँ धर्म है, वहाँ कृष्ण हैं। जहाँ कृष्ण हैं, वहाँ विजय निश्चित है। हे कुन्तीपुत्र, जाओ और युद्ध करो। पूछो, मैं तुमसे क्या कहूँ?
48युधिष्ठिर ने कहा — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मैं आपसे पूछता हूँ, मेरी बात सुनिए। आप अजेय हैं; हम युद्ध में आपको किस प्रकार पराजित करें?
49द्रोण ने कहा — जब तक मैं युद्ध करता हूँ, तब तक विजय तुम्हारी नहीं हो सकती। इसलिए हे राजन्, अपने भाइयों की सहायता से शीघ्र मुझे मारने का यत्न करो।
50युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबाहु, हमें अपनी मृत्यु का उपाय बताइए। हे आचार्य, आपके चरणों में साष्टांग प्रणाम करके मैं आपसे यह पूछता हूँ। मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
51द्रोण ने कहा — हे पुत्र, जब मैं रण में खड़ा रहता हूँ, जब क्रोध से भरकर युद्ध करता हूँ और जब निरन्तर बाणों की वर्षा करता रहता हूँ, तब मुझे ऐसा कोई शत्रु नहीं दिखाई देता जो मुझे मार सके।
52हे राजन्, जब तक मैं मृत्यु के लिए उद्यत होकर अपने शस्त्र न त्याग दूँ और चारों ओर के दृश्यों से अपने आप को न हटा लूँ, तब तक मुझे कोई नहीं मार सकेगा। जो मैं तुमसे कहता हूँ, वह सत्य है।
53मैं तुमसे यह भी कहता हूँ कि किसी विश्वसनीय स्रोत से कोई अत्यन्त अप्रिय बात सुनकर मैं युद्ध में अपने शस्त्र त्याग दूँगा।
54संजय ने कहा — हे राजन्, बुद्धिमान् भरद्वाजपुत्र के ये वचन सुनकर और आचार्य का सम्मान करके वे (युधिष्ठिर) शरद्वान् के पुत्र (कृप) की ओर गए।
55हे राजन्, कृप को प्रणाम करके और उनकी परिक्रमा करके वाणी में निपुण युधिष्ठिर ने उस परम वीर योद्धा से इस प्रकार कहा।
56युधिष्ठिर ने कहा — "हे आचार्य, आपकी अनुमति से मैं बिना पाप के युद्ध करूँगा। हे निष्पाप, यदि मुझे आपकी अनुमति मिल जाए, तो मैं (निश्चय ही) अपने शत्रु को पराजित कर दूँगा।
57कृप ने कहा — "हे राजन्, यदि युद्ध का निश्चय करके तुम मेरे पास न आते, तो मैं तुम्हारी पराजय के लिए तुम्हें शाप दे देता।
58मनुष्य धन का दास है, किन्तु धन किसी का दास नहीं। हे राजन्, यह सत्य है। मैं धन के द्वारा कौरवों से बँधा हुआ हूँ।
59हे राजन्, मुझे उनकी ओर से युद्ध करना ही होगा। इसीलिए मैं नपुंसक के समान तुमसे यह कह रहा हूँ — "युद्ध को छोड़कर तुम क्या पाना चाहते हो?"
60युधिष्ठिर ने कहा — हे आचार्य, इसलिए मैं आपसे पूछता हूँ; मेरी बात सुनिए।
61संजय ने कहा — यह कहकर राजा अत्यन्त व्याकुल हो गए। सुध-बुध खोकर वे चुपचाप खड़े रह गए। किन्तु वे क्या कहना चाहते हैं, यह जानकर गौतमपुत्र (कृप) ने उनसे इस प्रकार कहा — "हे राजन्, मैं मारा नहीं जा सकता। युद्ध करो और विजय प्राप्त करो।
62तुम्हारे आने से मैं प्रसन्न हूँ। हे राजन्, प्रतिदिन (शय्या से) उठकर मैं तुम्हारी विजय के लिए प्रार्थना करूँगा। मैं तुमसे यह सत्य कहता हूँ।"
63हे राजन्, गौतम (कृप) के ये वचन सुनकर और उन्हें यथोचित सम्मान देकर राजा उस स्थान पर गए जहाँ मद्रराज थे।
64शल्य को प्रणाम करके और उनकी परिक्रमा करके राजा ने उस अजेय योद्धा से ये वचन कहे, जो उनके लिए हितकर थे।
65युधिष्ठिर ने कहा — हे अजेय वीर, यदि मैं आपकी अनुमति से युद्ध करूँ, तो मुझे पाप नहीं लगेगा। आपकी अनुमति से मैं अपने शत्रुओं को पराजित कर दूँगा।
66शल्य ने कहा — हे राजन्, यदि युद्ध का निश्चय करके तुम मेरे पास न आते, तो मैं तुम्हारी पराजय के लिए तुम्हें शाप दे देता।
67मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ। तुमने मेरा बहुत सम्मान किया है। जैसा तुम चाहते हो वैसा ही हो; मैं तुम्हें अनुमति देता हूँ, युद्ध करो और विजय प्राप्त करो।
68हे वीर, कहो, तुम क्या चाहते हो? मैं तुम्हें क्या दूँ? हे राजन्, युद्ध को छोड़कर तुम क्या पाना चाहते हो?
69मनुष्य धन का दास है, किन्तु धन किसी का दास नहीं। हे राजन्, यह सत्य है। मैं धन के द्वारा कौरवों से बँधा हुआ हूँ।
70हे भानजे, इसीलिए मैं तुमसे नपुंसक के समान बोल रहा हूँ। जैसा तुम चाहोगे वैसा ही करूँगा। युद्ध को छोड़कर तुम क्या पाना चाहते हो?
71युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, प्रतिदिन मेरे हित का विचार कीजिए। शत्रुओं से जैसा चाहें वैसा युद्ध कीजिए। यही वर मैं आपसे माँगता हूँ।
72शल्य ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, इस स्थिति में मैं तुम्हारी क्या सहायता कर सकता हूँ? मैं तो निश्चय ही तुम्हारे शत्रु की ओर से युद्ध करूँगा, क्योंकि कौरवों ने अपने धन से मुझे अपने पक्ष का बना लिया है।
73युधिष्ठिर ने कहा — हे शल्य, इस युद्ध की तैयारियों के समय मैंने आपसे यही वर माँगा था — कि युद्ध में सूतपुत्र (कर्ण) का पराक्रम आपके द्वारा क्षीण किया जाए।
74शल्य ने कहा — हे युधिष्ठिर, हे कुन्तीपुत्र, तुम्हारी यह इच्छा पूर्ण होगी। जाओ, जैसा चाहो वैसा युद्ध करो। मैं तुम्हारी विजय के लिए प्रार्थना करूँगा।
75संजय ने कहा — अपने मामा मद्रराज (शल्य) की अनुमति प्राप्त करके कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) अपने भाइयों से घिरे हुए उस विशाल (कुरु) सेना से बाहर निकल आए।
76तब वासुदेव (कृष्ण) पाण्डवों के हित के लिए युद्धभूमि में राधापुत्र (कर्ण) के पास गए। गद के ज्येष्ठ भ्राता ने तब कर्ण से इस प्रकार कहा —
77"हे कर्ण, मैंने सुना है कि भीष्म के प्रति जो द्वेष तुम रखते हो, उसके कारण तुम युद्ध नहीं करोगे। हे राधापुत्र, जब तक भीष्म मारे नहीं जाते, तब तक तुम हमारे पक्ष में आ जाओ।
78हे राधापुत्र, जब भीष्म मारे जाएँगे, तब यदि तुम्हारा किसी पक्ष के प्रति कोई विशेष झुकाव न हो, तो तुम लौटकर दुर्योधन की ओर से युद्ध कर सकते हो।"
79कर्ण ने कहा — हे केशव, मैं ऐसा कुछ नहीं करूँगा जो धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) को अप्रिय हो। मैं सदा उसके प्रति समर्पित हूँ; जान लीजिए कि मैंने उसके लिए अपने प्राण भी न्योछावर कर दिए हैं।
80संजय ने कहा — ये वचन सुनकर कृष्ण रुक गए। हे भरतवंशी, फिर वे युधिष्ठिर के नेतृत्व वाले पाण्डवों के पास लौट आए।
81तब समस्त योद्धाओं के बीच ज्येष्ठ पाण्डव ने ऊँचे स्वर में इस प्रकार घोषणा की — "जो हमें चुनेगा, उसे हम अपना सहयोगी मानेंगे।"
82तब युयुत्सु ने प्रसन्न हृदय से कुन्तीपुत्र धर्मराज युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा —
83"हे निष्पाप, मैं इस युद्ध में आपके अधीन रहकर लड़ूँगा। यदि आप मुझे स्वीकार करें, तो मैं आपकी ओर से युद्ध करूँगा।"
84युधिष्ठिर ने कहा — आओ, आओ, हम सब मिलकर तुम्हारे मूर्ख भाइयों से युद्ध करेंगे। हे युयुत्सु, वासुदेव भी और हम सब भी यही कहते हैं।
85हे महाबाहु वीर, मैं तुम्हें स्वीकार करता हूँ; मेरे पक्ष के लिए युद्ध करो। ऐसा प्रतीत होता है कि धृतराष्ट्र के वंश का सूत्र तथा उनका पिण्डदान भी तुम्हीं पर टिकेगा।
86हे राजकुमार, हे तेजस्वी, तुम हमें स्वीकार करो, जो तुम्हें स्वीकार करते हैं; क्रोधी और मूर्ख दुर्योधन जीवित नहीं रहेगा।
87संजय ने कहा — तब आपका पुत्र युयुत्सु कौरवों को छोड़कर उत्तम दुन्दुभियों और झाँझों के साथ पाण्डवों की सेना में चला गया।
88तब वे नरश्रेष्ठ सब अपने-अपने रथों पर चढ़े। उन्होंने अपनी सेनाओं को व्यूहबद्ध किया।
89उन्होंने सहस्रों दुन्दुभियों और झाँझों को बजाने की आज्ञा दी। वे नरश्रेष्ठ स्वयं भी सिंह के समान गरजे।
90उन नरश्रेष्ठ पाण्डवों को अपने रथों पर बैठे देखकर धृष्टद्युम्न आदि सहित राजाओं ने एक बार फिर हर्ष की गर्जना की।
91जिन्होंने सम्मान के योग्य जनों को यथोचित सम्मान दिया था, उन पाण्डवों की उदारता देखकर समस्त राजाओं ने उनकी अत्यन्त प्रशंसा की।
92वे आपस में उन उदारचेता पुरुषों के द्वारा प्रत्येक अवसर पर अपने बन्धुजनों के प्रति दिखाई गई मित्रता, करुणा और दया की चर्चा करने लगे।
93"साधु! साधु!" — ये शब्द सर्वत्र गूँज उठे। उन यशस्वी पुरुषों के लिए सबने स्तुतिगान किया। सबके मन और हृदय उनकी ओर खिंच गए।
94पाण्डवों का यह आचरण जिन आर्यों और म्लेच्छों ने देखा अथवा सुना, वे सब आँसुओं से रुँधे कण्ठ से रो पड़े।
95उन महाबली वीरों ने भी सैकड़ों-सैकड़ों बड़ी दुन्दुभियाँ और पुष्कर बजवाए तथा गाय के दूध के समान श्वेत सहस्रों-सहस्रों शंख ऊँचे स्वर में फुँकवाए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे जनमेजय! शास्त्रको थुप्रो जम्मा गर्नुको के आवश्यकता छ? गीतालाई नै विधिपूर्वक सुन्नु, पढ्नु, वाचन गर्नु, पढाउनु, बुझ्नु र राम्ररी हृदयमा धारण गर्नुपर्छ, किनभने त्यो साक्षात् भगवान् पद्मनाभको कमलमुखबाट निस्केको हो।
2गीतामा सम्पूर्ण शास्त्र समाहित छन् (अर्थात् सम्पूर्ण शास्त्रको सार गीतामै निहित छ)। भगवान् श्रीहरि सम्पूर्ण देवताका स्वरूप हुनुहुन्छ। गङ्गाले आफूभित्र सम्पूर्ण तीर्थ धारण गर्दछिन् र मनु (उनको मनुस्मृति)ले आफूभित्र सम्पूर्ण वेद धारण गर्दछ।
3"ग"बाट सुरु हुने चार नाम — गीता, गायत्री, गोविन्द र गङ्गा — जुन मनुष्यको हृदय तथा मनमा राम्ररी धारण हुन्छन्, ऊ पुनर्जन्मको चक्रबाट मुक्ति पाउँछ।
4यस गीतामा भगवान् कृष्णले छ सय बीस श्लोक भन्नुभएको छ, अर्जुनले सन्ताउन्न, सञ्जयले सतसट्ठी र धृतराष्ट्रले एक श्लोक भनेका छन्। यही गीताको परिमाण (विस्तार) बताइएको छ।
5भगवान् कृष्णले महाभारतरूपी अमृतको एकमात्र सार गीताको मन्थन गर्नुभयो, र यसरी निकालिएको त्यस सारतत्त्वलाई उहाँले अर्जुनको मुखमा (कानद्वारा उसको मन र बुद्धिमा) हालिदिनुभयो।
6सञ्जयले भने — धनञ्जय (अर्जुन)लाई पुनः आफ्नो गाण्डीव र बाण उठाएको देखेर (पाण्डव सेनाका) महारथीहरूले भयङ्कर सिंहनाद गरे।
7ती वीर पाण्डवहरूले, सोमकहरूले र तिनका अनुयायीहरूले अत्यन्त हर्षले आफ्ना समुद्रबाट उत्पन्न शङ्ख बजाए।
8दुन्दुभि, पेशी, क्रकच र गोशृङ्ग एकैसाथ बजाइए, र तिनको कोलाहल अत्यन्त प्रबल भयो।
9हे नरेश, तब देवता, गन्धर्व, पितृ, सिद्ध र चारणहरू (त्यो युद्ध) हेर्ने इच्छाले त्यहाँ आए।
10त्यो महान् संहार हेर्नका लागि परम भाग्यशाली ऋषिहरू शतक्रतु (इन्द्र)लाई अगाडि राखेर एकसाथ त्यहाँ आए।
11हे राजन्, दुई समुद्रजस्ता ती दुवै सेनालाई युद्धका लागि तयार तथा निरन्तर अगाडि बढिरहेको देखेर वीर राजा युधिष्ठिर धर्मराजले आफ्नो कवच उतारे र आफ्ना उत्तम शस्त्र एकातिर राखे। त्यसपछि चाँडै रथबाट ओर्लेर उनी हात जोडेर र वाणी संयमित गरेर त्यस दिशातिर हिँडे जहाँ शत्रुसेना उभिएको थियो — पितामहतिर हेर्दै र पूर्व दिशातिर मुख फर्काएर।
12उनलाई जाँदै गरेको देखेर कुन्तीपुत्र धनञ्जय पनि चाँडै आफ्नो रथबाट ओर्ले र आफ्ना सम्पूर्ण भाइहरूसहित उनको पछि लागे।
13भगवान् वासुदेव पनि उनको पछि लाग्नुभयो। (युधिष्ठिरको सेनाका) प्रमुख राजाहरू पनि अत्यन्त चिन्तित भई उनको पछि लागे।
14अर्जुनले भने — हे राजन्, यो तपाईं के गर्दै हुनुहुन्छ कि हामीलाई छोडेर पैदलै, शत्रुसेनातिर मुख फर्काएर पूर्व दिशामा जाँदै हुनुहुन्छ?
15भीमले भने — हे महाराज, तपाईं कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ? हे पृथ्वीपते, कवच र शस्त्र एकातिर राखेर, यसरी आफ्ना भाइहरूलाई छोडेर तपाईं कवचधारी शत्रु योद्धाहरूतिर जाँदै हुनुहुन्छ!
16नकुलले भने — हे भरतवंशी, तपाईं मेरा जेठा दाजु हुनुहुन्छ। (शत्रुतिर) तपाईंको यसरी जानुले मेरो हृदय भयले व्याकुल भइरहेको छ। हामीलाई भन्नुहोस्, तपाईं कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ?
17सहदेवले भने — हे राजन्, जब यी असङ्ख्य र भयङ्कर शत्रुसेनाहरू हामीसँग युद्ध गर्न यहाँ उभिएका छन्, तब तपाईं तिनको दिशातिर किन जाँदै हुनुहुन्छ?
18सञ्जयले भने — हे कुरुनन्दन, आफ्ना भाइहरूद्वारा यसरी सम्बोधन गरिँदा पनि उनी एक शब्द पनि नबोली अगाडि बढिरहे।
19तब महात्मा र परम बुद्धिमान् वासुदेवले मुस्कुराउँदै तिनीहरूलाई यसरी भन्नुभयो — "यिनको अभिप्राय म जान्दछु।"
20भीष्म, द्रोण, कृप र शल्यजस्ता सम्पूर्ण गुरुजनलाई (पहिले) प्रणाम गरेर यिनले शत्रुसँग युद्ध गर्नेछन्।
21पुराना कथामा सुनिन्छ कि जसले शास्त्रअनुसार पूज्य गुरु र आफन्तलाई प्रणाम गरेर आफूभन्दा श्रेष्ठ जनसँग युद्ध गर्दछ, उसले रणमा निश्चय नै विजय पाउँछ — यही मेरो मत हो। जब कृष्णले यो भन्दै हुनुहुन्थ्यो, तब सेनाहरूका पङ्क्तिमा "हाय" र "ओहो"को महान् कोलाहल उठ्यो, र त्यसपछि सैनिकहरू चुप भए। युधिष्ठिरलाई देखेर धृतराष्ट्रपुत्रहरूका वीर योद्धाहरू आपसमा यसरी कुरा गर्न थाले — "यो पुरुष आफ्नो वंशको कलङ्क हो। स्पष्ट छ कि यो राजा भयभीत भई भीष्मकहाँ आइरहेको छ।
22युधिष्ठिर आफ्ना भाइहरूसहित भीष्मको शरण खोज्ने भएको छ। जब धनञ्जय रक्षक छ र पाण्डुका पुत्र वृकोदर (भीम), नकुल तथा सहदेव पनि छन्, तब यो पाण्डव (युधिष्ठिर) भयभीत भई (भीष्मकहाँ) किन आइरहेको छ? यद्यपि यो संसारमा प्रसिद्ध छ, तथापि यसले क्षत्रिय कुलमा जन्म लिनु हुँदैनथ्यो, किनभने यो दुर्बल छ र यसको हृदय युद्धको भयले भरिएको छ।" तब ती सम्पूर्ण योद्धाहरूले कौरवहरूको प्रशंसा गरे।
23अत्यन्त प्रसन्न भई तिनीहरू सबैले हर्षित हृदयले आफ्ना वस्त्र हल्लाए। हे राजन्, तब सम्पूर्ण योद्धाहरूले युधिष्ठिरलाई, उनका भाइहरूलाई तथा केशव (कृष्ण)लाई पनि दोष दिए। हे राजन्, तब कुरुसेनाले युधिष्ठिरलाई धिक्कारेर पुनः चुप लाग्यो — "यो राजाले के भन्नेछ? भीष्मले उत्तरमा के भन्नेछन्?
24युद्धमा आफ्नो पराक्रमको सधैँ बखान गर्ने भीमले के भन्नेछन्, र कृष्ण तथा अर्जुनले के भन्नेछन्? युधिष्ठिरले के भन्नु छ?" हे महाराज, युधिष्ठिरको विषयमा दुवै सेनाको उत्सुकता ठूलो थियो। (यसै बीच) ती राजा बाण र भालाले भरिएको शत्रुसेनामा प्रवेश गरे। त्यसपछि आफ्ना भाइहरूले घेरिएर उनी चाँडै भीष्मतिर बढे। दुवै हातले उनका चरण समातेर पाण्डुपुत्र राजा (युधिष्ठिर)ले युद्धका लागि तत्पर शान्तनुपुत्र भीष्मसँग यसरी भने।
25युधिष्ठिरले भने — हे अजेय, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु। हामी तपाईंसँग युद्ध गर्नेछौँ। हामीलाई अनुमति दिनुहोस्; हामीलाई आफ्नो आशीर्वाद दिनुहोस्।
26भीष्मले भने — हे पृथ्वीपते, हे महाराज, हे भरतवंशी, यदि तिमी यस युद्धमा मकहाँ नआएका भए, म तिम्रो पराजयका लागि तिमीलाई सराप दिने थिएँ।
27हे पुत्र, म तिमीसँग प्रसन्न छु। हे पाण्डुपुत्र, युद्ध गर र विजय प्राप्त गर। र जे-जति तिमी पाउन चाहन्छौ, त्यो सबै यस युद्धमा प्राप्त गर।
28हे पृथापुत्र, तिमी जुन वर चाहन्छौ त्यो माग। हे महाराज, यदि त्यसो भयो भने, पराजय तिम्रो हुनेछैन।
29हे राजन्, मनुष्य धनको दास हो, तर धन कसैको दास होइन। यो अत्यन्त सत्य हो। म धनद्वारा कौरवहरूसँग बाँधिएको छु।
30हे कुरुनन्दन, त्यसैले म नपुंसकजस्तै यी वचन भन्दै छु कि म धनद्वारा कौरवहरूसँग बाँधिएको छु। युद्धबाहेक तिमी अरू के चाहन्छौ?
31युधिष्ठिरले भने — हे परम बुद्धिमान्, मेरो कल्याण चाहँदै दिनहुँ मेरो हितको ख्याल राख्नुहोस्। कौरवहरूका लागि युद्ध गर्नुहोस् — यही मेरो प्रार्थना हो।
32भीष्मले भने — हे राजन्, हे कुरुनन्दन, म तिम्रा लागि के गर्न सक्छु? म त निश्चय नै तिम्रा शत्रुहरूको तर्फबाट लड्नेछु। भन, म तिम्रा लागि के गर्न सक्छु?
33युधिष्ठिरले भने — हे तात, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु। म तपाईंसँग सोध्दछु — तपाईं अजेय हुनुहुन्छ, तपाईंलाई हामीले कसरी जित्न सक्नेछौँ? यदि यसमा तपाईंलाई कुनै हित देखिन्छ भने, मलाई यो भन्नुहोस्, किनभने यो मेरो लाभका लागि हो।
34भीष्मले भने — हे कुन्तीपुत्र, जब म युद्ध गर्दछु, तब मलाई त्यस्तो कुनै पुरुष देखिँदैन — ऊ देवताहरूको स्वामी नै किन नहोस् — जसले मलाई रणमा जित्न सकोस्।
35युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु। म तपाईंसँग सोध्दछु — हामीलाई भन्नुहोस् कि तपाईंको मृत्यु तपाईंका शत्रुद्वारा कसरी हुन सक्दछ।
36भीष्मले भने — हे तात, मलाई त्यस्तो कुनै पुरुष भेटिँदैन जसले मलाई युद्धमा जित्न सकोस्। अहिले मेरो मृत्युको समय आएको छैन। (कुनै अर्को अवसरमा) मकहाँ आउनू।
37सञ्जयले भने — हे कुरुनन्दन, तब युधिष्ठिरले एक पटक फेरि उनलाई प्रणाम गरे र टाउको निहुराएर उनका वचन स्वीकार गरे।
38ती महाबाहु वीर आफ्ना भाइहरूले घेरिएर, सैनिकहरूका ती पङ्क्तिका बीचबाट, जो सबैले उनलाई हेरिरहेका थिए, आचार्य (द्रोण)को रथतिर हिँडे।
39त्यसपछि द्रोणलाई प्रणाम गरेर र उनको परिक्रमा गरेर उनले त्यस अजेय वीरसँग यी वचन भने, जो उनका लागि हितकर थिए।
40युधिष्ठिरले भने — "हे अजेय वीर, म तपाईंसँग सोध्दछु — म कसरी पापबिना युद्ध गर्न सकूँ, र हे ब्राह्मण, तपाईंको अनुमतिले कसरी आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुलाई जित्न सकूँ।"
41द्रोणले भने — हे राजन्, यदि युद्धको निश्चय गरेर तिमी मकहाँ नआएका भए, म तिम्रो पराजयका लागि तिमीलाई सराप दिने थिएँ।
42हे युधिष्ठिर, हे निष्पाप, अब म प्रसन्न छु र तिमीबाट सम्मानित भएको छु। म तिमीलाई अनुमति दिन्छु। युद्ध गर र विजय प्राप्त गर।
43म तिम्रो इच्छा पनि पूरा गर्नेछु। भन, तिमीलाई के भन्नु छ। युद्धबाहेक भन, तिमी के पाउन चाहन्छौ।
44मनुष्य धनको दास हो, तर धन कसैको दास होइन। हे राजन्, यो महान् सत्य हो। म कौरवहरूको धनद्वारा तिनीहरूसँग बाँधिएको छु।
45त्यसैले म नपुंसकजस्तै तिमीलाई यो भन्दै छु — "युद्धबाहेक तिमी के पाउन चाहन्छौ?" म कौरवहरूको तर्फबाट युद्ध गर्नेछु; तर तिम्रो विजयका लागि प्रार्थना गर्नेछु। "हे ब्राह्मण, मेरो विजयका लागि प्रार्थना गर्नुहोस् र मलाई त्यही परामर्श दिनुहोस् जो मेरा लागि हितकर होस्। कौरवहरूका लागि युद्ध गर्नुहोस्। यही वर म तपाईंसँग माग्दछु।"
46युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, तिम्रो विजय निश्चित छ, किनभने तिम्रा मन्त्री कृष्ण छन्। म चाहन्छु कि तिमीले यस युद्धमा आफ्नो शत्रुलाई पराजित गर।
47द्रोणले भने — जहाँ धर्म छ, त्यहाँ कृष्ण छन्। जहाँ कृष्ण छन्, त्यहाँ विजय निश्चित छ। हे कुन्तीपुत्र, जाऊ र युद्ध गर। सोध, म तिमीलाई के भनूँ?
48युधिष्ठिरले भने — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, म तपाईंसँग सोध्दछु, मेरो कुरा सुन्नुहोस्। तपाईं अजेय हुनुहुन्छ; हामीले युद्धमा तपाईंलाई कसरी पराजित गरौँ?
49द्रोणले भने — जबसम्म म युद्ध गर्दछु, तबसम्म विजय तिम्रो हुन सक्दैन। त्यसैले हे राजन्, आफ्ना भाइहरूको सहायताले चाँडै मलाई मार्ने यत्न गर।
50युधिष्ठिरले भने — हे महाबाहु, हामीलाई आफ्नो मृत्युको उपाय भन्नुहोस्। हे आचार्य, तपाईंका चरणमा साष्टाङ्ग प्रणाम गरेर म तपाईंसँग यो सोध्दछु। म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु।
51द्रोणले भने — हे पुत्र, जब म रणमा उभिन्छु, जब क्रोधले भरिएर युद्ध गर्दछु र जब निरन्तर बाणको वर्षा गरिरहन्छु, तब मलाई त्यस्तो कुनै शत्रु देखिँदैन जसले मलाई मार्न सकोस्।
52हे राजन्, जबसम्म म मृत्युका लागि उद्यत भई आफ्ना शस्त्र त्याग्दिनँ र वरिपरिका दृश्यबाट आफूलाई हटाउँदिनँ, तबसम्म मलाई कसैले मार्न सक्नेछैन। जो म तिमीलाई भन्दछु, त्यो सत्य हो।
53म तिमीलाई यो पनि भन्दछु कि कुनै विश्वसनीय स्रोतबाट कुनै अत्यन्त अप्रिय कुरा सुनेर म युद्धमा आफ्ना शस्त्र त्यागिदिनेछु।
54सञ्जयले भने — हे राजन्, बुद्धिमान् भरद्वाजपुत्रका यी वचन सुनेर र आचार्यको सम्मान गरेर उनी (युधिष्ठिर) शरद्वान्का पुत्र (कृप)तिर गए।
55हे राजन्, कृपलाई प्रणाम गरेर र उनको परिक्रमा गरेर वाणीमा निपुण युधिष्ठिरले त्यस परम वीर योद्धासँग यसरी भने।
56युधिष्ठिरले भने — "हे आचार्य, तपाईंको अनुमतिले म पापबिना युद्ध गर्नेछु। हे निष्पाप, यदि मलाई तपाईंको अनुमति मिल्यो भने, म (निश्चय नै) आफ्नो शत्रुलाई पराजित गर्नेछु।
57कृपले भने — "हे राजन्, यदि युद्धको निश्चय गरेर तिमी मकहाँ नआएका भए, म तिम्रो पराजयका लागि तिमीलाई सराप दिने थिएँ।
58मनुष्य धनको दास हो, तर धन कसैको दास होइन। हे राजन्, यो सत्य हो। म धनद्वारा कौरवहरूसँग बाँधिएको छु।
59हे राजन्, मैले तिनीहरूको तर्फबाट युद्ध गर्नै पर्नेछ। त्यसैले म नपुंसकजस्तै तिमीलाई यो भन्दै छु — "युद्धबाहेक तिमी के पाउन चाहन्छौ?"
60युधिष्ठिरले भने — हे आचार्य, त्यसैले म तपाईंसँग सोध्दछु; मेरो कुरा सुन्नुहोस्।
61सञ्जयले भने — यसो भनेर राजा अत्यन्त व्याकुल भए। होस गुमाएर उनी चुपचाप उभिइरहे। तर उनी के भन्न चाहन्छन् भन्ने जानेर गौतमपुत्र (कृप)ले उनलाई यसरी भने — "हे राजन्, म मारिन सक्दिनँ। युद्ध गर र विजय प्राप्त गर।
62तिमी आएकोमा म प्रसन्न छु। हे राजन्, दिनहुँ (ओछ्यानबाट) उठेर म तिम्रो विजयका लागि प्रार्थना गर्नेछु। म तिमीलाई यो सत्य भन्दछु।"
63हे राजन्, गौतम (कृप)का यी वचन सुनेर र उनलाई यथोचित सम्मान दिएर राजा त्यस स्थानमा गए जहाँ मद्रराज थिए।
64शल्यलाई प्रणाम गरेर र उनको परिक्रमा गरेर राजाले त्यस अजेय योद्धासँग यी वचन भने, जो उनका लागि हितकर थिए।
65युधिष्ठिरले भने — हे अजेय वीर, यदि म तपाईंको अनुमतिले युद्ध गरेँ भने, मलाई पाप लाग्नेछैन। तपाईंको अनुमतिले म आफ्ना शत्रुलाई पराजित गर्नेछु।
66शल्यले भने — हे राजन्, यदि युद्धको निश्चय गरेर तिमी मकहाँ नआएका भए, म तिम्रो पराजयका लागि तिमीलाई सराप दिने थिएँ।
67म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न छु। तिमीले मेरो धेरै सम्मान गरेका छौ। जस्तो तिमी चाहन्छौ त्यस्तै होस्; म तिमीलाई अनुमति दिन्छु, युद्ध गर र विजय प्राप्त गर।
68हे वीर, भन, तिमी के चाहन्छौ? म तिमीलाई के दिऊँ? हे राजन्, युद्धबाहेक तिमी के पाउन चाहन्छौ?
69मनुष्य धनको दास हो, तर धन कसैको दास होइन। हे राजन्, यो सत्य हो। म धनद्वारा कौरवहरूसँग बाँधिएको छु।
70हे भान्जा, त्यसैले म तिमीसँग नपुंसकजस्तै बोल्दै छु। जस्तो तिमी चाहन्छौ त्यस्तै गर्नेछु। युद्धबाहेक तिमी के पाउन चाहन्छौ?
71युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, दिनहुँ मेरो हितको विचार गर्नुहोस्। शत्रुहरूसँग जस्तो चाहनुहुन्छ त्यस्तै युद्ध गर्नुहोस्। यही वर म तपाईंसँग माग्दछु।
72शल्यले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, यस स्थितिमा म तिम्रो के सहायता गर्न सक्छु? म त निश्चय नै तिम्रा शत्रुको तर्फबाट युद्ध गर्नेछु, किनभने कौरवहरूले आफ्नो धनले मलाई आफ्नो पक्षको बनाइसकेका छन्।
73युधिष्ठिरले भने — हे शल्य, यस युद्धको तयारीको समयमा मैले तपाईंसँग यही वर मागेको थिएँ — कि युद्धमा सूतपुत्र (कर्ण)को पराक्रम तपाईंद्वारा क्षीण गरियोस्।
74शल्यले भने — हे युधिष्ठिर, हे कुन्तीपुत्र, तिम्रो यो इच्छा पूरा हुनेछ। जाऊ, जस्तो चाहन्छौ त्यस्तै युद्ध गर। म तिम्रो विजयका लागि प्रार्थना गर्नेछु।
75सञ्जयले भने — आफ्ना मामा मद्रराज (शल्य)को अनुमति प्राप्त गरेर कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) आफ्ना भाइहरूले घेरिएर त्यस विशाल (कुरु) सेनाबाट बाहिर निस्किए।
76तब वासुदेव (कृष्ण) पाण्डवहरूको हितका लागि युद्धभूमिमा राधापुत्र (कर्ण)कहाँ जानुभयो। गदका जेठा दाजुले तब कर्णसँग यसरी भन्नुभयो —
77"हे कर्ण, मैले सुनेको छु कि भीष्मप्रति जुन द्वेष तिमी राख्दछौ, त्यसका कारण तिमी युद्ध गर्नेछैनौ। हे राधापुत्र, जबसम्म भीष्म मारिँदैनन्, तबसम्म तिमी हाम्रो पक्षमा आऊ।
78हे राधापुत्र, जब भीष्म मारिनेछन्, तब यदि तिम्रो कुनै पक्षप्रति कुनै विशेष झुकाव छैन भने, तिमी फर्केर दुर्योधनको तर्फबाट युद्ध गर्न सक्दछौ।"
79कर्णले भने — हे केशव, म त्यस्तो केही गर्नेछैनँ जो धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन)लाई अप्रिय होस्। म सधैँ उसैप्रति समर्पित छु; जान्नुहोस् कि मैले उसका लागि आफ्ना प्राण पनि अर्पण गरिसकेको छु।
80सञ्जयले भने — यी वचन सुनेर कृष्ण रोकिनुभयो। हे भरतवंशी, त्यसपछि उहाँ युधिष्ठिरको नेतृत्व भएका पाण्डवहरूकहाँ फर्कनुभयो।
81तब सम्पूर्ण योद्धाहरूका बीच जेठा पाण्डवले ठूलो स्वरले यसरी घोषणा गरे — "जसले हामीलाई रोज्नेछ, उसलाई हामी आफ्नो सहयोगी मान्नेछौँ।"
82तब युयुत्सुले प्रसन्न हृदयले कुन्तीपुत्र धर्मराज युधिष्ठिरसँग यसरी भने —
83"हे निष्पाप, म यस युद्धमा तपाईंको अधीनमा रहेर लड्नेछु। यदि तपाईंले मलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ भने, म तपाईंको तर्फबाट युद्ध गर्नेछु।"
84युधिष्ठिरले भने — आऊ, आऊ, हामी सबै मिलेर तिम्रा मूर्ख दाजुभाइसँग युद्ध गर्नेछौँ। हे युयुत्सु, वासुदेवले पनि र हामी सबैले पनि यही भन्दछौँ।
85हे महाबाहु वीर, म तिमीलाई स्वीकार गर्दछु; मेरो पक्षका लागि युद्ध गर। यस्तो देखिन्छ कि धृतराष्ट्रको वंशको सूत्र तथा उनको पिण्डदान पनि तिमीमै टिक्नेछ।
86हे राजकुमार, हे तेजस्वी, तिमी हामीलाई स्वीकार गर, जसले तिमीलाई स्वीकार गर्दछौँ; क्रोधी र मूर्ख दुर्योधन जीवित रहनेछैन।
87सञ्जयले भने — तब तपाईंका पुत्र युयुत्सु कौरवहरूलाई छोडेर उत्तम दुन्दुभि र झ्यालीसहित पाण्डवहरूको सेनामा गए।
88तब ती नरश्रेष्ठहरू सबै आ-आफ्ना रथमा चढे। तिनीहरूले आफ्ना सेनालाई व्यूहबद्ध गरे।
89तिनीहरूले हजारौँ दुन्दुभि र झ्याली बजाउने आज्ञा दिए। ती नरश्रेष्ठहरू आफैँ पनि सिंहसमान गर्जे।
90ती नरश्रेष्ठ पाण्डवहरूलाई आ-आफ्ना रथमा बसेको देखेर धृष्टद्युम्न आदिसहित राजाहरूले एक पटक फेरि हर्षको गर्जना गरे।
91जसले सम्मानयोग्य जनलाई यथोचित सम्मान दिएका थिए, ती पाण्डवहरूको उदारता देखेर सम्पूर्ण राजाहरूले तिनको अत्यन्त प्रशंसा गरे।
92तिनीहरू आपसमा ती उदारचेता पुरुषहरूले प्रत्येक अवसरमा आफ्ना बन्धुजनप्रति देखाएको मित्रता, करुणा र दयाको चर्चा गर्न थाले।
93"साधु! साधु!" — यी शब्द सर्वत्र गुञ्जिए। ती यशस्वी पुरुषहरूका लागि सबैले स्तुतिगान गरे। सबैका मन र हृदय तिनीतिर तानिए।
94पाण्डवहरूको यो आचरण जुन आर्य र म्लेच्छहरूले देखे अथवा सुने, तिनीहरू सबै आँसुले रुँधिएको कण्ठले रोए।
95ती महाबली वीरहरूले पनि सयौँ-सयौँ ठूला दुन्दुभि र पुष्कर बजाए तथा गाईको दूधजस्तै सेता हजारौँ-हजारौँ शङ्ख ठूलो स्वरमा फुकाए।