भगवद्गीता पर्व — विभूति र योग-सिद्धिहरू
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 35
संस्कृत
1श्रीभगवानुवाच भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥
2न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिहि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥
3यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्। असम्मूढः स मर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
4बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः। सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च॥
5अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥
6महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा। मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥
7एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥
8अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥
9मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥
10तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥
11तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥
12अर्जुन उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥
13आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षि रदस्तथा। असितो देवलो व्यास: स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥
14सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव। न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥
15स्वयमेवात्मनाऽऽत्मानं वेत्थं त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेष देवदेव जगत्पते॥
16वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः। याभिविभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥
17कथं विद्यामहं योगिस्त्वा सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मय॥
18विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन। भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥
19श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥
20अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥
21आदित्यानामहं विष्णुर्कोतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥
22वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासव।। इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥
23रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूना पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥
24पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥
25महर्षीणां भृगुरहं गिरामसम्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥
26अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥
27उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्। ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥
28आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥
29अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥
30प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥
31पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥
32सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥
33अक्षराणाकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च। अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥
34मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।३४।
35बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः॥
36द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्व सत्ववतामहम्॥
37वृष्णीनांवासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥
38दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥
39यच्चापि सर्वभूताना बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्॥
40नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप। एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।॥
41यद् यद् विभूतमत् सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत् तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽशसम्भवम्॥
42अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।॥
अङ्ग्रेजी
1The great one said And again, O mighty-armed, listen to My words relating to the great Self. I tell them to you out of a wish for your welfare, and you, too, will be delighted with them.
2The hosts of gods and great sages do not know my origin, for I am in every way the source of the gods and sages.
3He, who knows Me to be unborn, free from delusion, without beginning, the supreme Lord of all the world, is released from all sins.
4Intelligence, knowledge, absence from delusion, forgiveness, truth, self-restraint, tranquility, pleasure, pain, birth, fear and also security.
5Harmlessness, equanimity of mind; contentment, penance, offering gifts, fame, infamy, all these attributes of being arise from Me alone.
6The seven great Rishis, and also the four ancient Manus, pertaining my nature, were all born from my mind, (by My mere thinking). From them are all things born.
7He, who knows correctly these emanations and mystic powers of Mine, becomes possessed of unswerving devotion, there is no doubt about it.
8The truly wise man, endued with My nature, worship Me, believing that I am the origin of all, and from Me all things proceed.
9Such men placing their minds on Me, devoting their lives to Me, instructing each other and speaking about Me, are always contended and happy.
10To such men I give that knowledge by which they attain to Me.
11Out of compassion for them I, remaining in their hearts, destroy, in such men, the darkness of ignorance, with the lamp of knowledge.
12Arjuna said You are the supreme Brahma, the supreme asylum, the holiest of the holy, the everlasting divine Being, the first of gods, unborn, the great Lord.
13All the Rishis, as well as the divine sages Narada, Asita, Devala, are thus. And you too, O Keshava, tell me yourself that it is so.
14I believe all that you tell me, O holy one, for neither the gods nor the demons understand your manifestation,
15O best of beings, creator of all things, God of gods, Lord of the universe, you only know yourself by your great Self.
16Kindly tell me without reservation your divine emanations, by which emanation you remain pervading all these worlds.
17O you of mystic powers, how shall I know you by always mediating on you. In what particular entity (manifestation), should l mediate on you?
18O Janardana, declare to me yourself, your powers and emanations, for hearing this ambrosia, I am not satiated.
19The great One said Well. O best of Kurus, I shall declare you my divine emanations, but I shall only tell you the chief ones, for there is no end of emanations.
20O Gudakesha, I am the Self in the heart of every being. I am the beginning the middle and the end of every thing.
21I am Vishnu amongst the Adityas, all resplendent Sun among all shining bodies. I am Marichi among Maruts, and the Moon among constellations.
22I am the Sama Veda among the Vedas, I am Indra among the celestial I am mind among the senses, I am the consciousness of all living things.
23I am Shankara among the Rudras, I am the lord of treasures among Yakshas. I am Pavaka among the Vasus, and I am the Meru amongst the mountain peaks.
24Know me, Partha, as Brihaspati among family priests, and Skanda among commanders of forces. I am occan among all waters.
25I am Bhrigu among the great Rishis, I am Om among all words, I am Tapa Sacrifice among all sacrifices. I am the Himalaya among mountains.
26And the fig tree among all trees; I am Narada among celestial Rishis, and Chitraratha among Gandharvas. I un Kapila among all ascetics successful in Yoga.
27Know me to be Uchaishrava among all horses, produced by the churning for ambrosia, and Airavata among the great elephants. I am king among men.
28I am thunder among weapons; I am Kamadhuka among cows; I am Kandarpa that generates. I am Vasuki among serpents;
29I am Ananta among Nags. I am Varuna among aquatic beings, I am Aryaman among the Pitris and Yama among the dispensers of justice and punishment.
30I am Pralhada among Daityas, and the Kala among those who count. I am lion among the beasts of prey, and Garuda among birds.
31I am the wind among those that move, Rama among the wielders of weapons. I am Makara among fishes, I am the Ganges among all rivers and streams.
32O Arjuna, I am the beginning, the middle and the end of all created things. I am the knowledge of the supreme Self among all kinds of knowledge, and I am the argument of all debtors.
33I am the first letter of the Alphabet and Dvandva (copulative) among all Samasa (compounds). I am the Eternal Time, I am the Creator with face turned to every side.
34I am the Source of all that is to be. Among females, I am Fame, Fortune, Speech, Memory, Intellect, Courage, and Forgiveness.
35I am Brihata Saman among Samnas, and Gayatri among meters. I am Margashirsha among months, and among seasons I am the spring that is full of flowers.
36I am the dice-game among cheats, I am the glory among the glories. I am victory, I am industry, I am the goodness of the good.
37I am Vasudeva among Vrishnis and Arjuna among the Pandavas. I am Vyasa among Rishis, and Ushanas among the Seers.
38I am the rod of the chastisers, and the policy of those that seek victory. I am silence in secrets, and the knowledge of the learned.
39I am, O Arjuna, that which is the seed of all things. There is nothing movable or immovable which can exist without Me.
40O terror of foes, there is no end of my divine emanations; the extent of my emanations in part has only been declared to you to cite instances.
41Whatever thing there is of power of glory or splendor, know them to be produced from portions of my energy.
42O Arjuna, what have you to do, knowing all this at large? Know, I stand supporting this entire universe with only a portion of my Self.
हिन्दी
1श्रीभगवान् ने कहा — और फिर हे महाबाहो, परम आत्मा से सम्बन्धित मेरे वचन सुनो। तुम्हारे कल्याण की इच्छा से मैं तुमसे ये कहता हूँ, और तुम भी इनसे प्रसन्न होगे।
2न देवताओं के समूह मेरी उत्पत्ति को जानते हैं, न महर्षि; क्योंकि मैं ही सब प्रकार से देवताओं और ऋषियों का उद्गम हूँ।
3जो मुझे अजन्मा, मोहरहित, अनादि और समस्त लोकों का परम ईश्वर जानता है, वह समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
4बुद्धि, ज्ञान, मोह का अभाव, क्षमा, सत्य, संयम, शान्ति, सुख, दुःख, जन्म, भय तथा अभय —
5अहिंसा, समता, सन्तोष, तप, दान, यश और अपयश — प्राणियों के ये समस्त भाव मुझसे ही उत्पन्न होते हैं।
6सात महर्षि तथा चार प्राचीन मनु — जो मेरे ही भाव वाले थे — सब मेरे मन से (मेरे केवल संकल्प से) उत्पन्न हुए। उन्हीं से समस्त प्राणी उत्पन्न हुए हैं।
7जो मेरी इन विभूतियों और योगशक्ति को यथार्थ रूप से जानता है, वह अविचल भक्ति से युक्त हो जाता है — इसमें कोई सन्देह नहीं।
8यथार्थ ज्ञानी पुरुष, मेरे ही भाव से युक्त होकर, यह मानते हुए कि "मैं ही सबका उद्गम हूँ और मुझसे ही सब कुछ प्रवृत्त होता है", मेरा भजन करते हैं।
9ऐसे पुरुष अपने मन को मुझमें लगाकर, अपने प्राण मुझमें अर्पित करके, परस्पर उपदेश देते हुए और मेरी ही चर्चा करते हुए सदा सन्तुष्ट और प्रसन्न रहते हैं।
10ऐसे पुरुषों को मैं वह बुद्धियोग देता हूँ जिसके द्वारा वे मुझे प्राप्त करते हैं।
11उन पर करुणा करके मैं, उनके हृदय में स्थित रहकर, ज्ञान के दीपक से उनके अज्ञान का अन्धकार नष्ट कर देता हूँ।
12अर्जुन ने कहा — आप परम ब्रह्म हैं, परम आश्रय हैं, पवित्रों में पवित्रतम हैं, सनातन दिव्य पुरुष हैं, देवों में आदि हैं, अजन्मा हैं, महान् ईश्वर हैं।
13समस्त ऋषि तथा देवर्षि नारद, असित और देवल भी ऐसा ही कहते हैं। और हे केशव, आप स्वयं भी मुझसे यही कहते हैं कि ऐसा ही है।
14हे भगवन्, आप मुझसे जो कुछ कहते हैं, उस सब पर मैं विश्वास करता हूँ; क्योंकि न देवता आपके प्राकट्य को जानते हैं, न दानव।
15हे भूतश्रेष्ठ, हे समस्त वस्तुओं के रचयिता, हे देवों के देव, हे जगत् के स्वामी, आप स्वयं ही अपने महान् आत्मा के द्वारा अपने को जानते हैं।
16कृपया मुझे अपनी दिव्य विभूतियाँ बिना कुछ छिपाए बताइए — जिन विभूतियों के द्वारा आप इन समस्त लोकों को व्याप्त करके स्थित हैं।
17हे योगेश्वर, निरन्तर आपका ध्यान करते हुए मैं आपको किस प्रकार जानूँ? हे भगवन्, किन-किन विशेष स्वरूपों (विभूतियों) में मैं आपका चिन्तन करूँ?
18हे जनार्दन, मुझसे अपनी शक्तियों और विभूतियों का स्वयं वर्णन कीजिए; क्योंकि इस अमृत को सुनते हुए मैं तृप्त नहीं होता।
19श्रीभगवान् ने कहा — अच्छा, हे कुरुश्रेष्ठ, मैं तुमसे अपनी दिव्य विभूतियाँ कहूँगा; किन्तु मैं केवल प्रमुख विभूतियों का ही वर्णन करूँगा, क्योंकि मेरी विभूतियों का अन्त नहीं है।
20हे गुडाकेश, मैं समस्त प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा हूँ। मैं समस्त वस्तुओं का आदि, मध्य और अन्त हूँ।
21मैं आदित्यों में विष्णु हूँ, समस्त ज्योतिर्मय पिण्डों में देदीप्यमान सूर्य हूँ। मैं मरुतों में मरीचि हूँ, और नक्षत्रों में चन्द्रमा हूँ।
22मैं वेदों में सामवेद हूँ, देवताओं में इन्द्र हूँ, इन्द्रियों में मन हूँ, और समस्त प्राणियों की चेतना हूँ।
23मैं रुद्रों में शंकर हूँ, यक्षों में कुबेर (धन का स्वामी) हूँ। मैं वसुओं में पावक (अग्नि) हूँ, और पर्वतशिखरों में मेरु हूँ।
24हे पार्थ, मुझे पुरोहितों में बृहस्पति जानो, और सेनापतियों में स्कन्द। मैं समस्त जलाशयों में समुद्र हूँ।
25मैं महर्षियों में भृगु हूँ, समस्त वाणियों में ॐ हूँ, समस्त यज्ञों में तपयज्ञ हूँ। मैं पर्वतों में हिमालय हूँ।
26और समस्त वृक्षों में अश्वत्थ (पीपल) हूँ; मैं देवर्षियों में नारद हूँ, और गन्धर्वों में चित्ररथ हूँ। मैं योग में सिद्ध समस्त तपस्वियों में कपिल हूँ।
27मुझे अमृत के लिए किए गए मन्थन से उत्पन्न समस्त अश्वों में उच्चैःश्रवा जानो, और महान् गजों में ऐरावत। मैं मनुष्यों में राजा हूँ।
28मैं शस्त्रों में वज्र हूँ; मैं गौओं में कामधेनु हूँ; मैं सन्तानोत्पत्ति करने वाला कन्दर्प (कामदेव) हूँ। मैं सर्पों में वासुकि हूँ;
29मैं नागों में अनन्त हूँ। मैं जलचरों में वरुण हूँ, पितरों में अर्यमा हूँ, और न्याय तथा दण्ड देने वालों में यम हूँ।
30मैं दैत्यों में प्रह्लाद हूँ, और गणना करने वालों में काल हूँ। मैं हिंसक पशुओं में सिंह हूँ, और पक्षियों में गरुड़ हूँ।
31मैं गतिशील वस्तुओं में वायु हूँ, शस्त्रधारियों में राम हूँ। मैं मत्स्यों में मकर हूँ, और समस्त नदियों तथा स्रोतों में गंगा हूँ।
32हे अर्जुन, मैं समस्त सृष्ट वस्तुओं का आदि, मध्य और अन्त हूँ। मैं समस्त विद्याओं में परम आत्मा की विद्या (अध्यात्मविद्या) हूँ, और वाद करने वालों का वाद हूँ।
33मैं वर्णमाला का पहला अक्षर (अकार) हूँ और समस्त समासों में द्वन्द्व समास हूँ। मैं अक्षय काल हूँ, मैं सब ओर मुख वाला विधाता हूँ।
34मैं भावी समस्त वस्तुओं का उद्गम हूँ। स्त्रियों में मैं कीर्ति, श्री, वाणी, स्मृति, मेधा, धृति और क्षमा हूँ।
35मैं सामों में बृहत्साम हूँ, और छन्दों में गायत्री हूँ। मैं महीनों में मार्गशीर्ष हूँ, और ऋतुओं में पुष्पों से भरा वसन्त हूँ।
36मैं छल करने वालों में द्यूत हूँ, तेजस्वियों में तेज हूँ। मैं विजय हूँ, मैं उद्योग हूँ, मैं सात्त्विक पुरुषों का सत्त्व हूँ।
37मैं वृष्णियों में वासुदेव हूँ और पाण्डवों में अर्जुन हूँ। मैं ऋषियों में व्यास हूँ, और द्रष्टाओं (कवियों) में उशना हूँ।
38मैं दण्ड देने वालों का दण्ड हूँ, और विजय चाहने वालों की नीति हूँ। मैं गुप्त बातों में मौन हूँ, और ज्ञानियों का ज्ञान हूँ।
39हे अर्जुन, जो समस्त वस्तुओं का बीज है, वह मैं ही हूँ। ऐसा कोई चर या अचर नहीं जो मेरे बिना रह सके।
40हे परन्तप, मेरी दिव्य विभूतियों का अन्त नहीं है; उदाहरण देने के लिए ही मैंने तुमसे अपनी विभूतियों का यह अंशमात्र वर्णन किया है।
41जो कुछ भी ऐश्वर्य, कान्ति अथवा तेज से युक्त वस्तु है, उसे मेरे ही तेज के अंश से उत्पन्न जानो।
42हे अर्जुन, इस सबको विस्तार से जानकर तुम्हें क्या करना है? यह जानो कि मैं अपने एक ही अंश से इस सम्पूर्ण जगत् को धारण करके स्थित हूँ।
नेपाली
1श्रीभगवान्ले भने — र फेरि हे महाबाहु, परम आत्मासँग सम्बन्धित मेरा वचन सुन। तिम्रो कल्याणको इच्छाले म तिमीलाई यी भन्दछु, र तिमी पनि यिनबाट प्रसन्न हुनेछौ।
2न देवताहरूका समूहले मेरो उत्पत्ति जान्दछन्, न महर्षिहरूले; किनभने म नै सबै प्रकारले देवता र ऋषिहरूको उद्गम हुँ।
3जसले मलाई अजन्मा, मोहरहित, अनादि र सम्पूर्ण लोकको परम ईश्वर जान्दछ, ऊ सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।
4बुद्धि, ज्ञान, मोहको अभाव, क्षमा, सत्य, संयम, शान्ति, सुख, दुःख, जन्म, भय तथा अभय —
5अहिंसा, समता, सन्तोष, तप, दान, यश र अपयश — प्राणीहरूका यी सम्पूर्ण भाव मबाटै उत्पन्न हुन्छन्।
6सात महर्षि तथा चार प्राचीन मनु — जो मेरै भाव भएका थिए — सबै मेरो मनबाट (मेरो केवल सङ्कल्पले) उत्पन्न भए। तिनैबाट सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न भएका हुन्।
7जसले मेरा यी विभूति र योगशक्तिलाई यथार्थ रूपमा जान्दछ, ऊ अविचल भक्तिले युक्त हुन्छ — यसमा कुनै सन्देह छैन।
8यथार्थ ज्ञानी पुरुषहरूले, मेरै भावले युक्त भई, "म नै सबैको उद्गम हुँ र मबाटै सबै प्रवृत्त हुन्छ" भन्ने मान्दै, मेरो भजन गर्दछन्।
9त्यस्ता पुरुषहरू आफ्नो मन ममा लगाएर, आफ्ना प्राण ममा अर्पण गरेर, परस्पर उपदेश दिँदै र मेरै चर्चा गर्दै सधैँ सन्तुष्ट र प्रसन्न रहन्छन्।
10त्यस्ता पुरुषहरूलाई म त्यो बुद्धियोग दिन्छु जसद्वारा तिनीहरूले मलाई प्राप्त गर्दछन्।
11तिनीहरूमाथि करुणा गरेर म, तिनीहरूको हृदयमा स्थित रही, ज्ञानको दियोले तिनीहरूको अज्ञानको अन्धकार नष्ट पारिदिन्छु।
12अर्जुनले भने — तपाईं परम ब्रह्म हुनुहुन्छ, परम आश्रय हुनुहुन्छ, पवित्रहरूमा पवित्रतम हुनुहुन्छ, सनातन दिव्य पुरुष हुनुहुन्छ, देवहरूमा आदि हुनुहुन्छ, अजन्मा हुनुहुन्छ, महान् ईश्वर हुनुहुन्छ।
13सम्पूर्ण ऋषि तथा देवर्षि नारद, असित र देवलले पनि यस्तै भन्दछन्। र हे केशव, तपाईं आफैँले पनि मलाई यही भन्नुहुन्छ कि यस्तै हो।
14हे भगवन्, तपाईंले मलाई जे-जे भन्नुहुन्छ, त्यो सबैमा म विश्वास गर्दछु; किनभने न देवताहरूले तपाईंको प्राकट्य जान्दछन्, न दानवहरूले।
15हे भूतश्रेष्ठ, हे सम्पूर्ण वस्तुका रचयिता, हे देवका देव, हे जगत्का स्वामी, तपाईं आफैँले आफ्नो महान् आत्माद्वारा आफूलाई जान्नुहुन्छ।
16कृपया मलाई आफ्ना दिव्य विभूति केही नलुकाई भन्नुहोस् — जुन विभूतिद्वारा तपाईं यी सम्पूर्ण लोकलाई व्याप्त गरी स्थित हुनुहुन्छ।
17हे योगेश्वर, निरन्तर तपाईंको ध्यान गर्दै म तपाईंलाई कसरी जानूँ? हे भगवन्, कुन-कुन विशेष स्वरूप (विभूति)मा म तपाईंको चिन्तन गरूँ?
18हे जनार्दन, मलाई आफ्ना शक्ति र विभूतिको स्वयं वर्णन गर्नुहोस्; किनभने यो अमृत सुन्दा म तृप्त हुन्नँ।
19श्रीभगवान्ले भने — हुन्छ, हे कुरुश्रेष्ठ, म तिमीलाई आफ्ना दिव्य विभूति भन्नेछु; तर म केवल प्रमुख विभूतिको मात्र वर्णन गर्नेछु, किनभने मेरा विभूतिको अन्त्य छैन।
20हे गुडाकेश, म सम्पूर्ण प्राणीको हृदयमा स्थित आत्मा हुँ। म सम्पूर्ण वस्तुको आदि, मध्य र अन्त्य हुँ।
21म आदित्यहरूमा विष्णु हुँ, सम्पूर्ण ज्योतिर्मय पिण्डमा देदीप्यमान सूर्य हुँ। म मरुत्हरूमा मरीचि हुँ, र नक्षत्रहरूमा चन्द्रमा हुँ।
22म वेदहरूमा सामवेद हुँ, देवताहरूमा इन्द्र हुँ, इन्द्रियहरूमा मन हुँ, र सम्पूर्ण प्राणीको चेतना हुँ।
23म रुद्रहरूमा शङ्कर हुँ, यक्षहरूमा कुबेर (धनको स्वामी) हुँ। म वसुहरूमा पावक (अग्नि) हुँ, र पर्वतशिखरहरूमा मेरु हुँ।
24हे पार्थ, मलाई पुरोहितहरूमा बृहस्पति जान, र सेनापतिहरूमा स्कन्द। म सम्पूर्ण जलाशयमा समुद्र हुँ।
25म महर्षिहरूमा भृगु हुँ, सम्पूर्ण वाणीमा ॐ हुँ, सम्पूर्ण यज्ञमा तपयज्ञ हुँ। म पर्वतहरूमा हिमालय हुँ।
26र सम्पूर्ण रूखमा अश्वत्थ (पीपल) हुँ; म देवर्षिहरूमा नारद हुँ, र गन्धर्वहरूमा चित्ररथ हुँ। म योगमा सिद्ध सम्पूर्ण तपस्वीहरूमा कपिल हुँ।
27मलाई अमृतका लागि गरिएको मन्थनबाट उत्पन्न सम्पूर्ण अश्वमा उच्चैःश्रवा जान, र महान् हात्तीहरूमा ऐरावत। म मनुष्यहरूमा राजा हुँ।
28म शस्त्रहरूमा वज्र हुँ; म गाईहरूमा कामधेनु हुँ; म सन्तानोत्पत्ति गराउने कन्दर्प (कामदेव) हुँ। म सर्पहरूमा वासुकि हुँ;
29म नागहरूमा अनन्त हुँ। म जलचरहरूमा वरुण हुँ, पितृहरूमा अर्यमा हुँ, र न्याय तथा दण्ड दिनेहरूमा यम हुँ।
30म दैत्यहरूमा प्रह्लाद हुँ, र गणना गर्नेहरूमा काल हुँ। म हिंस्रक पशुहरूमा सिंह हुँ, र पक्षीहरूमा गरुड हुँ।
31म गतिशील वस्तुहरूमा वायु हुँ, शस्त्रधारीहरूमा राम हुँ। म माछाहरूमा मकर हुँ, र सम्पूर्ण नदी तथा स्रोतमा गङ्गा हुँ।
32हे अर्जुन, म सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुको आदि, मध्य र अन्त्य हुँ। म सम्पूर्ण विद्यामा परम आत्माको विद्या (अध्यात्मविद्या) हुँ, र वाद गर्नेहरूको वाद हुँ।
33म वर्णमालाको पहिलो अक्षर (अकार) हुँ र सम्पूर्ण समासमा द्वन्द्व समास हुँ। म अक्षय काल हुँ, म सबैतिर मुख भएको विधाता हुँ।
34म भावी सम्पूर्ण वस्तुको उद्गम हुँ। स्त्रीहरूमा म कीर्ति, श्री, वाणी, स्मृति, मेधा, धृति र क्षमा हुँ।
35म सामहरूमा बृहत्साम हुँ, र छन्दहरूमा गायत्री हुँ। म महिनाहरूमा मार्गशीर्ष हुँ, र ऋतुहरूमा फूलले भरिएको वसन्त हुँ।
36म छल गर्नेहरूमा द्यूत हुँ, तेजस्वीहरूमा तेज हुँ। म विजय हुँ, म उद्योग हुँ, म सात्त्विक पुरुषहरूको सत्त्व हुँ।
37म वृष्णिहरूमा वासुदेव हुँ र पाण्डवहरूमा अर्जुन हुँ। म ऋषिहरूमा व्यास हुँ, र द्रष्टा (कवि)हरूमा उशना हुँ।
38म दण्ड दिनेहरूको दण्ड हुँ, र विजय चाहनेहरूको नीति हुँ। म गुप्त कुराहरूमा मौन हुँ, र ज्ञानीहरूको ज्ञान हुँ।
39हे अर्जुन, जो सम्पूर्ण वस्तुको बीज हो, त्यो म नै हुँ। त्यस्तो कुनै चर वा अचर छैन जो मबिना रहन सकोस्।
40हे परन्तप, मेरा दिव्य विभूतिको अन्त्य छैन; उदाहरण दिनकै लागि मैले तिमीलाई आफ्ना विभूतिको यो अंशमात्र वर्णन गरेको हुँ।
41जे-जति ऐश्वर्य, कान्ति अथवा तेजले युक्त वस्तु छन्, तिनलाई मेरै तेजको अंशबाट उत्पन्न जान।
42हे अर्जुन, यो सबै विस्तारपूर्वक जानेर तिमीले के गर्नु छ? यो जान कि म आफ्नो एउटै अंशले यो सम्पूर्ण जगत्लाई धारण गरी स्थित छु।