भीष्म-वध पर्व — भीष्मको पराक्रम
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 120
संस्कृत
1संजय उवाच समं व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठेष्वनिवर्तिनः। ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत॥ न ह्यनीकमनीकेन समसज्जत संकुले। रथा न रथिभिः सार्ध पादाता न पदातिभिः॥
2अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभिः। उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत॥ महान् व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यता नरनागगणेष्वेव विकीर्णेषु च सर्वशः॥
3क्षये तस्मिन् महारौद्रे निर्विशेषमजायत। ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत॥ दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय भास्वरान्। पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्॥
4सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः। भ्राम्यते बहुधा राजन् मारुतेनेव नौर्जले॥
5यता हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति। तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति॥ तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना। नवमेघप्रतीकाशा: पातिता बहुधा गजाः॥
6मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः। इषुभिस्ताङ्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः॥
7पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजाः। आनद्धाभरणैः कार्येनिहतानां महात्मनाम्॥ छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः। तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये॥
8भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये। ते पराक्रान्तमालोक्य राजन् युधि पितामहम्॥ अभ्यवर्तन्त ते पुत्राः सर्वे सैन्यपुरस्कृताः। इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम्॥
9पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन् वीरवरक्षये। पाण्डवाऽपि महाराज स्मरन्तो विविधान् बहून्॥
10क्लेशान् कृतान् सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप। भय त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्पराः॥
11तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति प्रहृष्टवत्। सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः॥
12अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह। सेनापतिवचः श्रुत्वा समोकाः सृञ्जयाश्च ते॥
13अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शरवृष्ट्या समाहताः। वध्यमानस्ततो राजन् पिता शान्तनवस्तव॥
14अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान्। तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता॥
15सम्प्रदत्तास्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशनी। स ता शिक्षामधिष्ठाय कुर्वन् परबलक्षयम्॥
16अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः। भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा।॥
17तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ। भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पञ्चालेषु च संयुगे॥
18गजाश्वमिमितं हत्वा हताः सप्त महारथाः। हत्वा पञ्च सहस्राणि रथानां प्रपितामहः॥
19नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दशः। दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुनः॥
20शिक्षाबलेन नहितं पित्रा तव विशाम्पते। ततः सर्वमहीपनां क्षपयित्वा वरूथिनीम्॥
21विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः। शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान्॥
22सहस्राणि महाराज राज्ञा भल्लैरपातयत्। उद्विग्नाः समरे योधा विक्रोशन्ति धनंजयम्॥
23ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम्। राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्॥ एवं दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः। अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे॥
24स कृत्वा सुमहत् कर्म तस्मिन् वै दशमेऽहनि। सेनयोरन्तरे तिष्ठन् प्रगृहीतशरासनः॥ न चैनं पार्थिवाः केचिच्छक्ता राजन् निरीक्षितुम्।
25मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि॥ यथा दैत्यचमूं शक्तस्तापयामास संयुगे।
26तथा भीष्मः पाण्डवेयास्तापयामास भारत॥ तथा चैनं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः।
27उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनंजयम्॥ एष शान्तनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः।
28संनिहत्य बलादेन विजयस्ते भविष्यति॥ बलात् संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः।
29न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो॥ ततस्तस्मिन् क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः।
30सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः॥ स चापि कुरुमुख्यानमृषभः पाण्डवेरितान्।। शरव्रातैः शरव्रातान् बहुधा विदुधाव तान्॥ ततः पञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्।
31पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥ यमौ च चेकितानश्च केकया: पञ्च चैव ह।
32सात्यकिश्च महाबाहुः सौभद्रोऽथ घटोत्कचः॥ द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान्। सुशर्मा च विराटश्च पाण्डवेया महाबलाः॥ एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः।
33समुद्धृताः फाल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे॥ ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम्। भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना॥
34ततोऽस्यानुचरान् हत्वा सर्वान् रणविभागवित्। भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुम्पराजितः॥ सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः।
35विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ॥ दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना।
36अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः॥ दुद्रुवुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधाः।
37ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः॥ बहुधा भीष्ममानछुर्मार्गणैः क्षतमार्गणैः।
38विधूय तान् बाणगणान् ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः॥ पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम्।
39चक्रे शरविघातं चक्रीडन्निव पितामहः॥ नाभिसंधत्त पाञ्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहः।
40स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाशिखण्डिने॥ जगान द्रुपदानीके रथान् सप्त महारथः।
41तत: किलकिलाशब्दः क्षणेन समभूत् तदा॥ मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम्।
42ते नराश्वरथव्रातैर्मार्गणैश्च परंतप॥ तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्।
43भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून्॥ ततस्तम्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे। किरीटीभीष्ममागच्छत् पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When the division of the two armies strong in numbers and arranged in order of battle, met one another, all the unretreating heroes, O Bharata, then rushed to battle keeping in view the regions of Brahma. In that pell-mell fight, neither similar divisions fought with their similar, not car-warriors with car-warriors, nor foot-soldier with their foot-soldiers.
2Horsemen then fought not with horsemen and elephant-riders fought not with other elephant-riders. But like men seized with fury, O Bharata, they indiscriminately slaughtered men one another, O monarch, in that battle. Fierce and great was the carnage that then spread itself among the ranks of the two armies, as and elephants, by hundreds, were scattered slain in all directions.
3In that fierce battle the slaughter was indiscriminate. Then, 0 Bharata, Shalya, Kripa, Chitrasena, Dushasana and Vikarna, all riding on resplendent chariots, and all mighty heroes, made the host of the Pandavas tremble in battle before them.
4The army of the Pandavas thus slaughtered by those high-souled warriors, was caused to wheels in various motions, like a bark tossed by the wind on the waters (of the sea).
5Just as bleak wintry cold penetrates into the very vitals of the kine, so did then Bhishma cut the army of the sons of the Pandu to the very quick. Then many elephants of your army loO king like newly formed clouds, were felled by the high-souled son of Pritha in that battle.
6The leaders of hosts of combatants were then seen to be crushed and mangled by the son of Pritha with his arrows and lances shot by thousands.
7over Mighty elephants fell there setting up loud yells of agony and distress. The field of battle then looked beautiful being strewn withthe ornament-decked bodies of slain warriors of high soul, as also with their heads glanced with ear-rings. In that conflict, O monarch, so destructive of mighty heroes,
8When both Bhishma and Dhananjaya the son of Pandu were displaying their prowess, your sons beholding the grandsire strive vigorously in battle. O king, rushed at the head all of their troops. Desirous of death in battle, and loO king upon heaven as their final goal.
9They rushed against the Pandavas in that battle destructive of many heroes. The Pandavas also, O monarch, remembering the diverse woes and hardships.
10Inflicted, O ruler of men, on them by you and your son and dismissing all fears, and desirous of attaining to the regions of Brahma,
11Cheerfully fought on with your troops and your sons. Then that mighty car-warrior the commander of the Pandava host addressing his troops said.
12"Rush you, O Somakas, together with the Srinjayas at the son of Ganga.” Hearing those words of their commander-in-chief, the Somakas and the Srinjayas,
13Through afflicted with showers of arrows rushed at the son of Ganga. Thus assailed, O king, your father, the son of Shantanu,
14Influenced by wrath fought with the Srinjayas. To your highly renowned father. O sire, in the days of yore, the intelligent Rama,
15Imparted a lesson in the use of weapons that were capable of destroying the hostile ranks. Depending upon that instruction of his and thinning the ranks of the enemy,
16The old grandsire of the Kurus, viz., Bhishma that slayer of hostile heroes day after day slaughtered ten thousand warriors belonging to the Pandava host.
17One that the tenth day of the battle, O foremost of the Bharatas, from among the Matsyas and the Panchalas, Bhishma, single handed,
18Having slain ten thousand elephants, slew also seven mighty car-warriors. Then the great grandsire also five thousand car-warriors.
19In that fierce battle in addition to all this, fourteen thousand foot-soldiers, one thousand elephants, and ten thousand steeds.
20Were slain, O ruler of men, by your father through his superior education.
21Then reducing in number all the divisions led by rulers of earth, Bhishma slew Shatanika the dear-loved brother of Virata. Having slain Shatanika in battle, the valiant Bhishma.
22Felled thousand royal warriors with broadheaded shafts. All those Kshatriyas of the Pandava host, that followed Dhananjaya,
23Approaching Bhishma, were dispatched to the abode of Death. Thus covering the ten points of the compass with the net-work of his arrows, as also the army of the Partha's, Bhishma remained the master of the situation.
24On that the tenth day of the battle, achieving marvelous feats, Bhishma stayed between the two arinies, holding his bow and arrows in his hands. O king, then none of the royal warriors were able to look at him,
25Who then resembled the summer sun scorching the world from the meridian. Just as in the days of yore, Shakra afflicted the hosts of the Daityas,
26So did, O Bharata, Bhishma then afflict the ranks of the Pandavas. Then beholding Bhishma thus display his prowess in battle, the slayer of Madhu,
27That son of Devaki, joyfully addressed Dhananjaya saying. “Yonder is Bhishma, the son of Shantanu staying between the two armies.
28Slay him by putting forth your prowess, and victory will be yours. Check him through your prowess even there where he is penetrating our ranks.
29None among us, O lord, is capable of bearing the shafts of Bhishma save and except your mighty self."
30Then, O king, thus urged on, Dhananjaya owning a standard bearing the device of an ape, rendered Bhishma with his standard, chariots and horses, invisible by his shafts. Then that foremost of the Kuru chiefs (Bhishma) also, with the shower of his own arrows scattered the arrows discharged by that son of Pandu. Thereupon the king of the Panchalas, and the valiant Dhrishtaketu.
31Pandu's son Bhimasena, Prishata's son Dhrishtadyumna, the twins Nakula and Sahadeva, Chekitana, the five Kaikeya brothers,
32The mighty-armed Satyaki, the son of Subhadra, Ghatotkacha, the sons of Draupada, down pour Shikhandin, the highly powerful Kuntibhoja, Susharma, and Virata, these and many other mighty heroes of the Pandava host were then afflicted by the shafts of Bhishma.
33Then from the ocean of grief in which they were sunk, they were rescued by Phalguna. Thereupon grasping an excellent weapon Shikhandin. Assailed Bhishma, being protected by the diadem-decked Arjuna.
34Then slaying all the followers of Bhishma, and knowing what should be done in battle after what, the unvanquished Vibhatsu rushed even at Bhishma himself. Then Satyaki, Chekitana, Dhrishtadyumna of the Prishata race,
35Virata and Draupada, the two sons of Madri begotten by Pandu, all rushed against Bhishma, their attack being covered by the firm bowman Arjuna.
36Then in that battle, Abhimanyu and the five sons of Draupadi all with weapons upraised rushed against Bhishma.
37All those firm bowmen, never receding from the fight pierced Bhishma on many parts of his body with arrows steadily directed.
38Then baffling all those arrows shot by those foremost rulers of earth, that warrior of unrepressed soul (Bhishma) penetrated into the ranks of the Pandavas.
39The grandsire then repulsed all those arrows as if in sport. He did not aim any shafts at the prince of the Panchalas, but laughingly looked at him now and then.
40Remembering Shikhandin's femininity Bhishma sped not a single arrow at the former. But that mighty car-warrior then slew seven of the best car-warriors of Draupada's division.
41Then as the Matsyas, the Panchalas and the Chedis rushed against that single-handed warrior, loud became the din and confusion that then arose.
42Then like clouds covering the sun, all those heroes, O afflicter of foes, covered on all sides with foot-soldiers, horse-men and car-warriors and with a network of arrows,
43That single-handed son of Bhagirathi, viz., Bhishma, who was then scorching the foe in battle. Then in that battle between Bhishma on one side and all the Pandava heroes on the other-battle that resembled the one between the gods and the Asuras-Kiritin placing Shikhandin in front of him began to pierce Bhishma,
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब संख्या में बलशाली और युद्धक्रम में सजी हुई दोनों सेनाओं के दल परस्पर मिले, तब हे भरतवंशी, पीछे न हटने वाले समस्त वीर ब्रह्मलोक को लक्ष्य में रखकर युद्ध के लिए झपटे। उस घमासान युद्ध में न समान दल समान दलों से लड़े, न रथी रथियों से, न पैदल सैनिक पैदल सैनिकों से।
2तब अश्वारोही अश्वारोहियों से नहीं लड़े और गजारोही अन्य गजारोहियों से नहीं लड़े। किन्तु हे भरतवंशी, उन्मत्त हुए मनुष्यों के समान वे उस युद्ध में, हे राजन्, बिना किसी भेद के एक-दूसरे का संहार करते रहे। तब दोनों सेनाओं की पंक्तियों में जो संहार फैला वह घोर और महान् था, क्योंकि सैकड़ों की संख्या में अश्व और हाथी मारे जाकर चारों दिशाओं में बिखरे पड़े थे।
3उस घोर युद्ध में संहार निर्विवेक हो रहा था। तब हे भरतवंशी, शल्य, कृप, चित्रसेन, दुःशासन और विकर्ण — ये सब देदीप्यमान रथों पर आरूढ़ महाबली वीर पाण्डवों की सेना को अपने सम्मुख युद्ध में कँपा देने लगे।
4उन महात्मा योद्धाओं द्वारा इस प्रकार संहार की जाती हुई पाण्डवों की सेना नाना प्रकार की गतियों में घुमा दी गई, जैसे (समुद्र के) जल पर वायु से डगमगाती हुई नौका।
5जैसे शीत ऋतु की कठोर ठण्ड गौओं के मर्मस्थलों तक भेद जाती है, वैसे ही भीष्म ने तब पाण्डुपुत्रों की सेना को मर्म तक काट डाला। तब उस युद्ध में महात्मा पृथापुत्र (अर्जुन) ने आपकी सेना के नवीन मेघों के समान दीखने वाले अनेक हाथियों को गिरा दिया।
6तब सहस्रों की संख्या में छोड़े गए बाणों और शक्तियों से पृथापुत्र द्वारा योद्धाओं के समूहों के नायक कुचले और क्षत-विक्षत किए जाते दिखाई दिए।
7वहाँ विशालकाय हाथी पीड़ा और व्यथा की उच्च चीत्कारें करते हुए गिर पड़े। तब वह रणभूमि मारे गए महात्मा योद्धाओं के आभूषणों से सजे शरीरों तथा कुण्डलों से चमकते उनके सिरों से बिछी हुई सुन्दर प्रतीत हो रही थी। हे राजन्, महावीरों का ऐसा संहार करने वाले उस संग्राम में —
8जब भीष्म और पाण्डुपुत्र धनञ्जय दोनों ही अपना पराक्रम दिखा रहे थे, तब हे राजन्, पितामह को युद्ध में तीव्र प्रयत्न करते देखकर आपके पुत्र अपनी समस्त सेनाओं के आगे-आगे झपटे — युद्ध में मृत्यु की कामना करते हुए और स्वर्ग को ही अपना अन्तिम लक्ष्य मानते हुए।
9अनेक वीरों का नाश करने वाले उस युद्ध में वे पाण्डवों पर टूट पड़े। हे राजन्, पाण्डव भी उन नाना दुःखों और कष्टों को स्मरण करते हुए —
10हे नरेश्वर, जो आपके तथा आपके पुत्र द्वारा उन पर ढाए गए थे — समस्त भय त्यागकर और ब्रह्मलोक की प्राप्ति की इच्छा से —
11प्रसन्नतापूर्वक आपकी सेनाओं और आपके पुत्रों से युद्ध करते रहे। तब पाण्डव सेना के सेनापति उस महारथी ने अपनी सेनाओं को सम्बोधित करते हुए कहा —
12"हे सोमकगण, सृञ्जयों के साथ मिलकर गङ्गापुत्र पर टूट पड़ो।" अपने सेनापति के वे वचन सुनकर सोमक और सृञ्जय —
13बाणों की वर्षा से पीड़ित होते हुए भी गङ्गापुत्र पर झपटे। हे राजन्, इस प्रकार आक्रान्त होकर आपके पिता शान्तनुपुत्र —
14क्रोध से अभिभूत होकर सृञ्जयों से युद्ध करने लगे। हे तात, पूर्वकाल में बुद्धिमान् राम (परशुराम) ने आपके परम यशस्वी पिता को —
15शत्रुपंक्तियों का नाश करने में समर्थ अस्त्रों के प्रयोग की शिक्षा दी थी। उन्हीं की उस शिक्षा के आश्रय से शत्रु की पंक्तियों को क्षीण करते हुए —
16कुरुओं के वृद्ध पितामह, शत्रुवीरों के संहारक भीष्म प्रतिदिन पाण्डव सेना के दस सहस्र योद्धाओं का संहार करते रहे।
17हे भरतश्रेष्ठ, तत्पश्चात् युद्ध के उस दसवें दिन भीष्म ने अकेले ही मत्स्यों और पाञ्चालों में से —
18दस सहस्र हाथियों का वध करके सात महारथियों को भी मार डाला। फिर उन महान् पितामह ने पाँच सहस्र रथियों को भी —
19उस घोर युद्ध में इस सबके अतिरिक्त चौदह सहस्र पैदल सैनिक, एक सहस्र हाथी और दस सहस्र अश्व —
20हे नरेश्वर, आपके पिता द्वारा उनकी उत्कृष्ट शिक्षा के बल पर मारे गए।
21तदनन्तर पृथ्वीपतियों द्वारा संचालित समस्त दलों की संख्या घटाते हुए भीष्म ने विराट के प्रिय भाई शतानीक का वध किया। युद्ध में शतानीक को मारकर पराक्रमी भीष्म ने —
22भल्ल बाणों से एक सहस्र राजकीय योद्धाओं को गिरा दिया। पाण्डव सेना के वे समस्त क्षत्रिय, जो धनञ्जय के पीछे चलते थे —
23भीष्म के समीप पहुँचकर यमराज के धाम भेज दिए गए। इस प्रकार अपने बाणों के जाल से दसों दिशाओं को तथा पार्थों की सेना को भी आच्छादित करके भीष्म रणभूमि के स्वामी बने रहे।
24युद्ध के उस दसवें दिन अद्भुत पराक्रम दिखाते हुए भीष्म हाथों में धनुष-बाण लिए दोनों सेनाओं के बीच खड़े रहे। हे राजन्, तब कोई भी राजकीय योद्धा उनकी ओर दृष्टि तक न कर सका,
25जो उस समय मध्याह्न से संसार को तपाते हुए ग्रीष्म के सूर्य के समान प्रतीत हो रहे थे। जैसे पूर्वकाल में शक्र (इन्द्र) ने दैत्यों की सेनाओं को पीड़ित किया था,
26वैसे ही हे भरतवंशी, भीष्म ने तब पाण्डवों की पंक्तियों को पीड़ित किया। तब भीष्म को युद्ध में इस प्रकार पराक्रम दिखाते देखकर मधुसूदन —
27उन देवकीनन्दन ने प्रसन्न होकर धनञ्जय को सम्बोधित करते हुए कहा — "वह देखो, शान्तनुपुत्र भीष्म दोनों सेनाओं के बीच खड़े हैं।
28अपना पराक्रम प्रकट करके उनका वध करो, विजय तुम्हारी होगी। जहाँ-जहाँ वे हमारी पंक्तियों में घुस रहे हैं, वहीं अपने पराक्रम से उन्हें रोको।
29हे स्वामी, तुम्हारे उस महाबली स्वरूप को छोड़कर हममें से कोई भी भीष्म के बाणों को सहने में समर्थ नहीं है।"
30तब हे राजन्, इस प्रकार प्रेरित होकर कपिध्वज धनञ्जय ने अपने बाणों से भीष्म को उनकी ध्वजा, रथ और अश्वों सहित अदृश्य कर दिया। तब कुरुश्रेष्ठ (भीष्म) ने भी अपने बाणों की वर्षा से उस पाण्डुपुत्र द्वारा छोड़े गए बाणों को छिन्न-भिन्न कर दिया। तदनन्तर पाञ्चालराज तथा पराक्रमी धृष्टकेतु —
31पाण्डुपुत्र भीमसेन, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, नकुल और सहदेव नामक यमज बन्धु, चेकितान, पाँचों कैकेय भाई —
32महाबाहु सात्यकि, सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु), घटोत्कच, द्रौपदी के पुत्र, शिखण्डी, परम बलशाली कुन्तिभोज, सुशर्मा और विराट — ये तथा पाण्डव सेना के अन्य अनेक महावीर तब भीष्म के बाणों से पीड़ित हुए।
33तब जिस शोक-सागर में वे डूबे हुए थे, उससे फाल्गुन ने उनका उद्धार किया। तदनन्तर उत्तम अस्त्र धारण करके शिखण्डी ने किरीटधारी अर्जुन द्वारा सुरक्षित होकर भीष्म पर आक्रमण किया।
34तब भीष्म के समस्त अनुचरों का वध करके तथा युद्ध में किसके पश्चात् क्या करना चाहिए यह जानते हुए अपराजित विभत्सु स्वयं भीष्म पर ही टूट पड़े। तब सात्यकि, चेकितान, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न —
35विराट और द्रुपद तथा पाण्डु द्वारा माद्री से उत्पन्न दोनों पुत्र — ये सब दृढ़धन्वा अर्जुन द्वारा संरक्षित होकर भीष्म पर टूट पड़े।
36तब उस युद्ध में अभिमन्यु तथा द्रौपदी के पाँचों पुत्र — सभी शस्त्र उठाए हुए भीष्म पर टूट पड़े।
37युद्ध से कभी पीछे न हटने वाले उन समस्त दृढ़धन्वा वीरों ने स्थिर लक्ष्य वाले बाणों से भीष्म के शरीर के अनेक अंगों को बींध डाला।
38तब उन पृथ्वीपतिश्रेष्ठों द्वारा छोड़े गए उन समस्त बाणों को विफल करके वह अदम्य आत्मा वाला योद्धा (भीष्म) पाण्डवों की पंक्तियों में घुस गया।
39पितामह ने तब उन समस्त बाणों को मानो खेल-खेल में ही निवारित कर दिया। उन्होंने पाञ्चालराजकुमार पर कोई बाण नहीं चलाया, केवल बीच-बीच में हँसते हुए उसकी ओर देख भर लेते थे।
40शिखण्डी के स्त्रीत्व को स्मरण करके भीष्म ने उस पर एक भी बाण नहीं छोड़ा। किन्तु उन महारथी ने तब द्रुपद के दल के सात श्रेष्ठ रथियों का वध कर डाला।
41तत्पश्चात् जब मत्स्य, पाञ्चाल और चेदि उस अकेले योद्धा पर टूट पड़े, तब जो कोलाहल और हलचल उठी वह अत्यन्त प्रचण्ड थी।
42तब हे शत्रुतापन, जैसे मेघ सूर्य को ढँक लेते हैं, वैसे ही उन समस्त वीरों ने पैदल सैनिकों, अश्वारोहियों और रथियों से तथा बाणों के जाल से चारों ओर से ढँक दिया —
43उन अकेले भागीरथीपुत्र भीष्म को, जो उस समय युद्ध में शत्रुओं को दग्ध कर रहे थे। तब एक ओर भीष्म और दूसरी ओर समस्त पाण्डव वीरों के बीच हुए उस युद्ध में — जो देवों और असुरों के युद्ध के समान था — किरीटी (अर्जुन) ने शिखण्डी को आगे रखकर भीष्म को बींधना आरम्भ किया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब संख्यामा बलशाली र युद्धक्रममा सजिएका दुवै सेनाका दल एकअर्कासँग भिडे, तब हे भरतवंशी, पछि नहट्ने सम्पूर्ण वीरहरू ब्रह्मलोकलाई लक्ष्य राखेर युद्धका लागि जुधे। त्यो घमासान युद्धमा न समान दल समान दलसँग लडे, न रथीहरू रथीहरूसँग, न पैदल सैनिक पैदल सैनिकहरूसँग।
2तब अश्वारोहीहरू अश्वारोहीहरूसँग लडेनन् र गजारोहीहरू अरू गजारोहीहरूसँग लडेनन्। तर हे भरतवंशी, उन्मत्त भएका मानिसहरूजस्तै तिनीहरूले त्यो युद्धमा, हे राजन्, कुनै भेदबिना एकअर्काको संहार गरे। तब दुवै सेनाका पङ्क्तिहरूमा फैलिएको त्यो संहार घोर र महान् थियो, किनभने सयौँको संख्यामा अश्व र हात्तीहरू मारिएर चारै दिशामा छरिएका थिए।
3त्यो घोर युद्धमा संहार निर्विवेक भइरहेको थियो। तब हे भरतवंशी, शल्य, कृप, चित्रसेन, दुःशासन र विकर्ण — यी सबै देदीप्यमान रथहरूमा आरूढ महाबली वीरहरूले पाण्डवहरूको सेनालाई आफ्नो सामु युद्धमा कँपाइदिए।
4ती महात्मा योद्धाहरूद्वारा यसरी संहार गरिँदै गरेको पाण्डवहरूको सेना नाना प्रकारका गतिमा घुमाइयो, जसरी (समुद्रको) पानीमा हावाले डगमगाइएको डुङ्गा।
5जसरी शीत ऋतुको कठोर चिसोले गाईहरूको मर्मस्थलसम्मै छेड्छ, त्यसरी नै भीष्मले तब पाण्डुपुत्रहरूको सेनालाई मर्मसम्मै काटिदिए। तब त्यो युद्धमा महात्मा पृथापुत्र (अर्जुन)ले तपाईंको सेनाका नयाँ मेघजस्तै देखिने अनेक हात्तीहरूलाई ढालिदिए।
6तब हजारौँको संख्यामा छोडिएका बाण र शक्तिहरूले पृथापुत्रद्वारा योद्धाहरूका समूहका नायकहरू कुल्चिएका र क्षतविक्षत पारिएका देखिए।
7त्यहाँ विशालकाय हात्तीहरू पीडा र व्यथाका उच्च चित्कार गर्दै ढले। तब त्यो रणभूमि मारिएका महात्मा योद्धाहरूका आभूषणले सजिएका शरीर तथा कुण्डलले चम्किएका तिनका शिरहरूले छरिएर सुन्दर देखिन्थ्यो। हे राजन्, महावीरहरूको यस्तो संहार गर्ने त्यो सङ्ग्राममा —
8जब भीष्म र पाण्डुपुत्र धनञ्जय दुवैले आफ्नो पराक्रम देखाइरहेका थिए, तब हे राजन्, पितामहलाई युद्धमा तीव्र प्रयत्न गरिरहेको देखेर तपाईंका पुत्रहरू आफ्ना सम्पूर्ण सेनाको अगिअगि जाइलागे — युद्धमा मृत्युको कामना गर्दै र स्वर्गलाई नै आफ्नो अन्तिम लक्ष्य मान्दै।
9अनेक वीरहरूको नाश गर्ने त्यो युद्धमा तिनीहरू पाण्डवहरूमाथि जाइलागे। हे राजन्, पाण्डवहरू पनि ती नाना दुःख र कष्टहरू सम्झँदै —
10हे नरेश्वर, जो तपाईं तथा तपाईंका पुत्रद्वारा तिनीहरूमाथि थोपरिएका थिए — सम्पूर्ण भय त्यागेर र ब्रह्मलोक प्राप्तिको इच्छाले —
11प्रसन्नतापूर्वक तपाईंका सेना र तपाईंका पुत्रहरूसँग युद्ध गरिरहे। तब पाण्डव सेनाका सेनापति ती महारथीले आफ्ना सेनालाई सम्बोधन गर्दै भने —
12"हे सोमकहरू, सृञ्जयहरूसँग मिलेर गङ्गापुत्रमाथि जाइलाग।" आफ्ना सेनापतिका ती वचन सुनेर सोमक र सृञ्जयहरू —
13बाणहरूको वर्षाले पीडित हुँदाहुँदै पनि गङ्गापुत्रमाथि जाइलागे। हे राजन्, यसरी आक्रान्त भई तपाईंका पिता शान्तनुपुत्र —
14क्रोधले अभिभूत भई सृञ्जयहरूसँग युद्ध गर्न थाले। हे तात, पूर्वकालमा बुद्धिमान् राम (परशुराम)ले तपाईंका परम यशस्वी पितालाई —
15शत्रुपङ्क्तिहरूको नाश गर्न समर्थ अस्त्रहरूको प्रयोगको शिक्षा दिएका थिए। तिनकै त्यो शिक्षाको आश्रयले शत्रुका पङ्क्तिहरूलाई क्षीण पार्दै —
16कुरुहरूका वृद्ध पितामह, शत्रुवीरहरूका संहारक भीष्मले प्रतिदिन पाण्डव सेनाका दस हजार योद्धाको संहार गरे।
17हे भरतश्रेष्ठ, त्यसपछि युद्धको त्यो दसौँ दिन भीष्मले एक्लै मत्स्य र पाञ्चालहरूमध्येबाट —
18दस हजार हात्तीको वध गरेर सात महारथीलाई पनि मारे। अनि ती महान् पितामहले पाँच हजार रथीहरूलाई पनि —
19त्यो घोर युद्धमा यी सबैका अतिरिक्त चौध हजार पैदल सैनिक, एक हजार हात्ती र दस हजार अश्व —
20हे नरेश्वर, तपाईंका पिताद्वारा उनको उत्कृष्ट शिक्षाको बलमा मारिए।
21त्यसपछि पृथ्वीपतिहरूद्वारा सञ्चालित सम्पूर्ण दलहरूको संख्या घटाउँदै भीष्मले विराटका प्रिय भाइ शतानीकको वध गरे। युद्धमा शतानीकलाई मारेर पराक्रमी भीष्मले —
22भल्ल बाणहरूले एक हजार राजकीय योद्धालाई ढालिदिए। पाण्डव सेनाका ती सम्पूर्ण क्षत्रिय, जो धनञ्जयको पछि लाग्थे —
23भीष्मको नजिक पुगेर यमराजको धाम पठाइए। यसरी आफ्ना बाणहरूको जालले दसै दिशा तथा पार्थहरूको सेनालाई पनि ढाकेर भीष्म रणभूमिका स्वामी भइरहे।
24युद्धको त्यो दसौँ दिन अद्भुत पराक्रम देखाउँदै भीष्म हातमा धनुबाण लिएर दुवै सेनाको बीचमा उभिए। हे राजन्, तब कुनै पनि राजकीय योद्धाले उनीतिर दृष्टि समेत गर्न सकेन,
25जो त्यस बेला मध्याह्नबाट संसारलाई तपाउने ग्रीष्मको सूर्यजस्तै देखिन्थे। जसरी पूर्वकालमा शक्र (इन्द्र)ले दैत्यहरूका सेनालाई पीडित गरेका थिए,
26त्यसरी नै हे भरतवंशी, भीष्मले तब पाण्डवहरूका पङ्क्तिलाई पीडित गरे। तब भीष्मलाई युद्धमा यसरी पराक्रम देखाइरहेको देखेर मधुसूदन —
27ती देवकीनन्दनले प्रसन्न भई धनञ्जयलाई सम्बोधन गर्दै भने — "त्यो हेर, शान्तनुपुत्र भीष्म दुवै सेनाको बीचमा उभिएका छन्।
28आफ्नो पराक्रम प्रकट गरेर उनको वध गर, विजय तिम्रो हुनेछ। जहाँजहाँ उनी हाम्रा पङ्क्तिमा पस्दै छन्, त्यहीँ आफ्नो पराक्रमले उनलाई रोक।
29हे स्वामी, तिम्रो त्यो महाबली स्वरूपबाहेक हामीमध्ये कोही पनि भीष्मका बाण सहन समर्थ छैन।"
30तब हे राजन्, यसरी प्रेरित भई कपिध्वज धनञ्जयले आफ्ना बाणले भीष्मलाई उनको ध्वजा, रथ र अश्वसहित अदृश्य पारिदिए। तब कुरुश्रेष्ठ (भीष्म)ले पनि आफ्ना बाणहरूको वर्षाले ती पाण्डुपुत्रद्वारा छोडिएका बाणहरूलाई छिन्नभिन्न पारिदिए। त्यसपछि पाञ्चालराज तथा पराक्रमी धृष्टकेतु —
31पाण्डुपुत्र भीमसेन, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, नकुल र सहदेव नामक जुम्ल्याहा भाइ, चेकितान, पाँचै कैकेय भाइहरू —
32महाबाहु सात्यकि, सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु), घटोत्कच, द्रौपदीका पुत्रहरू, शिखण्डी, परम बलशाली कुन्तिभोज, सुशर्मा र विराट — यी तथा पाण्डव सेनाका अरू अनेक महावीरहरू तब भीष्मका बाणले पीडित भए।
33तब जुन शोकसागरमा तिनीहरू डुबेका थिए, त्यसबाट फाल्गुनले तिनीहरूको उद्धार गरे। त्यसपछि उत्तम अस्त्र धारण गरेर शिखण्डीले किरीटधारी अर्जुनद्वारा सुरक्षित भई भीष्ममाथि आक्रमण गरे।
34तब भीष्मका सम्पूर्ण अनुचरहरूको वध गरेर तथा युद्धमा कसपछि के गर्नुपर्छ भन्ने जान्दै अपराजित विभत्सु स्वयं भीष्ममाथि नै जाइलागे। तब सात्यकि, चेकितान, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न —
35विराट र द्रुपद तथा पाण्डुद्वारा माद्रीबाट जन्मेका दुवै पुत्र — यी सबै दृढधन्वा अर्जुनद्वारा संरक्षित भई भीष्ममाथि जाइलागे।
36तब त्यो युद्धमा अभिमन्यु तथा द्रौपदीका पाँचै पुत्र — सबै शस्त्र उठाएर भीष्ममाथि जाइलागे।
37युद्धबाट कहिल्यै पछि नहट्ने ती सम्पूर्ण दृढधन्वा वीरहरूले स्थिर लक्ष्य भएका बाणहरूले भीष्मको शरीरका अनेक अङ्ग छेडिदिए।
38तब ती पृथ्वीपतिश्रेष्ठहरूद्वारा छोडिएका ती सम्पूर्ण बाणलाई विफल पारेर ती अदम्य आत्मा भएका योद्धा (भीष्म) पाण्डवहरूका पङ्क्तिभित्र पसे।
39पितामहले तब ती सम्पूर्ण बाणलाई मानौँ खेलैखेलमा निवारण गरिदिए। उनले पाञ्चालराजकुमारमाथि कुनै बाण चलाएनन्, केवल बीचबीचमा हाँस्दै उनीतिर हेर्थे मात्र।
40शिखण्डीको स्त्रीत्व सम्झेर भीष्मले उनीमाथि एउटै बाण पनि छोडेनन्। तर ती महारथीले तब द्रुपदको दलका सात श्रेष्ठ रथीहरूको वध गरे।
41त्यसपछि जब मत्स्य, पाञ्चाल र चेदिहरू त्यो एक्लो योद्धामाथि जाइलागे, तब उठेको कोलाहल र हलचल अत्यन्त प्रचण्ड थियो।
42तब हे शत्रुतापन, जसरी मेघले सूर्यलाई ढाक्छ, त्यसरी नै ती सम्पूर्ण वीरहरूले पैदल सैनिक, अश्वारोही र रथीहरूले तथा बाणहरूको जालले चारै तिरबाट ढाकिदिए —
43ती एक्लो भागीरथीपुत्र भीष्मलाई, जो त्यस बेला युद्धमा शत्रुहरूलाई दग्ध गरिरहेका थिए। तब एकातिर भीष्म र अर्कातिर सम्पूर्ण पाण्डव वीरहरूबीच भएको त्यो युद्धमा — जो देव र असुरहरूको युद्धजस्तै थियो — किरीटी (अर्जुन)ले शिखण्डीलाई अगाडि राखेर भीष्मलाई छेड्न थाले।