भीष्म-वध पर्व — भीष्म र शिखण्डीको वाद-विवाद
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 110
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगे। पाण्डवांश्च कथं भीष्मस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
2संजय उवाच ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सूर्यस्योदयनं प्रति। ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च।॥
3ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्ततः। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि॥
4कृत्वा व्यूह महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम्। शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद् विशाम्पते॥
5चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ। पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान्॥
6सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथा धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्यञ्चालैरभिरक्षितः॥
7ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः। प्रययौ सिंहनादेन नादयन् भरतर्षभ॥
8विराटस्तु ततः पश्चात् स्वेन सैन्येन संवृतः। दुपदश्च महाबाहो ततः पश्चादुपाद्रवत्॥
9केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्। जघनं पालयामासुः पाण्डुसैन्यस्य भारत॥
10एवं व्यूह्य महासैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम्। अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः॥
11तथैव कुरवी राजन् भीष्मं कृत्वा महारथम्। अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान् प्रति॥
12पुत्रैस्तव दुराधर्षो रक्षितः सुमहाबलैः। ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महाबलः॥
13भगदत्तस्ततः पश्चाद् गजानीकेन सवृतः। कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ॥
14काम्बोजराजो बलवांस्ततः पश्चात् सुदक्षिणः। मागधच जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः॥
15तथैवान्ये महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः। जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत॥
16दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवो युधि। आसुरानकरोद् व्यूहान् पैशाचानथ राक्षसान्॥
17ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत। अन्योन्य निजतां राजन् यमराष्ट्रविवर्धनम्॥
18अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्छरान्॥
19तत्र भारत भीमेन ताडितास्तावकाः शरैः। रुधिरोधपरिक्लिन्ना: परलोकं ययुस्तदा॥
20नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः। तव सैन्यं समासाद्य पीडयामासुरोजसा॥
21ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ। नाशक्नुतन् वारयितुं पाण्डवानां महद् वलम्॥
22ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः। सुसम्प्राप्तं दश दिशः काल्यमानं महारथैः॥
23वातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ। वध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः॥
24धृतराष्ट्र उवाच पीड्यमानं बलं दृष्ट्वा पार्थैर्भीष्मः पराक्रमी। यदकार्षीद् रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
25कथं वा पाण्डवान् युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपः। विनिघ्ननं सोमकान् वीरस्तदाचक्ष्व ममानघ॥
26संजय उवाच आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत् पिता तव। पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसुंजयैः॥
27प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज। अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्॥
28तं विनाशं मनुष्येन्द्र गरवारणवाजिनाम्। नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः॥
29स पाण्डवान् महेष्वासः पञ्चामांश्चैव संजरा न्। नाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरशलिकैस्तथा।॥ अभ्यवर्षत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः। स पाण्डवानां प्रवरान् पञ्च राजन् महारथान्॥ आत्तशत्रो रणे यत्नाद् वारयामास सायकैः। गानाशस्त्रास्त्रवर्षेस्तान् वीर्यामर्षप्रवेरितैः॥
30निजघ्ने समरे क्रुन्द्रो हस्त्यश्वं चामितं बहु। र६िनोऽयात बद् राजन् रथेभ्यः पुरुषर्षभः॥
31सादिनश्चाश्च पृष्ठे-य: । दातांश्च सम्पगतान्। गजारोहान् गजेभ्यश्च परेषां जयकारिणः॥
32तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाण महारथम्। पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रहस्तमिवासुराः॥
33शक्राशनिसमस्पर्शान् विमुञ्चन् निशिताञ्छरान्। विश्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन् वपुः॥
34मण्डलीभूतवास्य नित्यं धनुरदृश्यत। संग्रामे युद्ध्यमानस्य शक्रचापोपमं महत्॥
35तद् दृष्ट्वा सम् कर्म पुत्रास्तव विशाम्पते। विस्म परमं गत्वा पितामहमजयन्॥ पार्था विमनसो भूत्वा पैक्षन पितरं तव॥
36युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः। न चैनं वारयामासुक्त्ताननमिवान्तकम्॥
37दशमेऽहनि सम्प्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः। अहदनिशितैर्बाणैः कृष्णवर्मेव काननम्॥ तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत् स्तनान्तरे। आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम्॥
38स तेना तभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखाण्डनम्। अनिच्छन्निव संक्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत्॥
39काममभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन। यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हिच शिखण्डिनी॥
40तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्छितः। उवाचैनं तथ पीष्मं सृक्किणी परिसंलिहन्॥
41जानामि त्वां मह बाहो क्षत्रियाणां क्षयंकर। मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्टे. वै सह॥
42दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं मया च बहुशः श्रुतः। जानन्नपि प्रभावंते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह॥
43पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम। अद्य त्वां योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम॥
44ध्रुवं च त्वां हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः। एतच्छुत्रा च मद्वाक्यं यत् कृत्यं तत् समाचर॥
45काममभ्यस वा मा वा न मे जीवन् प्रमोक्ष्यसे। सुदृष्टः क्रियतां भीष्मं लोकोऽयं समितिंजय॥
46संजय उवाच एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः। अविध्यत रणे भीष्मं प्रणुन्नं वाक्यसायकैः॥
47तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महारथः। कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत्॥
48अहं त्वामनुयास्यामि परान् विद्रावयशरैः। अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम्॥
49न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः। तस्मादद्य महाबाहो यत्नाद् भीष्ममभिद्रव॥
50अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि महारिष अवहास्योऽस्य लोकस्टः भविष्यसि मया सह॥
51नावहास्या यथा वीरं भवेम परमाहवे। तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम्॥
52अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि महाबल। वारयन् रथिनः सर्वान् साधयस्व पितामहम्॥
53द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम्। चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धर जयद्रथम्॥
54विन्दानुविन्दावावन्त्यौकाम्बोजं च मदक्षिणम्। भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महाबलम्॥
55सौमदत्तिं तथा शूरमार्थ्यशृङ्गिं च राक्षसम्। त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः॥
56अहमावारयिष्यामि बेलेव मकरालयम्। कुरूंश्च सहितान् सर्वान् युध्यमानान् महाबलान्। निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम्॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said How did Shikhandin proceed in battle against the son of Ganga? How also Bhishma advance against the Pandavas? Speak to me of all these, O Sanjaya.
2Sanjaya said Then towards the hour of sunrise, all the Pandava warriors, with the sound of drums, cymbals and Anakas,
3And with the blare of conchs of the hue of curds, all around, placing Shikhandin at their van, marched forth in battle array.
4O mighty monarch, they disposed of their troops in an array capable if destroying all the foes; and O ruler of men, Shikhandin then occupied the van of all the troops.
5Then Bhimasena and Dhananjaya became the protectors of his car-wheels. Behind him were the sons of Draupadi and the highly puissant of Subhadra.
6Then Satyaki and Chekitana, each a mighty car-warrior, became the protector of these last named. Behind them came Dhrishtadyumna protected by the Panchalas.
7Then king Yudhishthira that mighty lord, with his twin brothers, Nakula and Sahadeva, proceeded to battle, O foremost of the Bharata, uttering his war-cries aloud.
8After him came Virata supported by his own divisions and then came, O mighty armed one, king Draupada.
9The five Kaikeya brothers, and the highly powerful Dhrishtaketu, protected, O Bharata, the rear of the Pandava forces.
10Having thus disposed of their troops in battle-array, the Pandavas, all prepared to lay down their lives in battle, charged your divisions.
11The Kauravas also, O king, placing at the van of all their troops the mighty car-warrior Bhishma, advanced against the Pandavas.
12That invincible warrior Bhishma, was protected by your sons, all endued with great might. Next behind him came the mighty bowman Drona along with his highly puissant son Ashvathama.
13Next behind came Bhagadatta supported by a division of elephants. Kripa and Kritavarma followed Bhagadatta.
14After them came the powerful Sudakshina, the king of the Kambojas, Jayatsena of the Magadha kingdom, and the son of Subala, and Brihadbala.
15Other mighty royal bowmen royal bowmen headed by Susharma protected, O Bharata, the rear of your troops.
16Day after day Bhishma the son of Shantanu used to dispose of his troops in battle arrays such as Pisachas, Rakshasas, and Asuras.
17Then ensued a fight, as they slew on another, between your troops and theirs, that added considerably to the population of Death's domain.
18The son of Pritha headed by Arjuna, placing Shikhandin in front of them, advanced towards Bhishma in battle, shooting arrows of various descriptions.
19Then, O Bharata, your troops wounded with shafts shot by Bhima, exhausted with the loss of blood, repaired to the regions of the departed.
20Then Nakula, Sahadeva, and the mighty car-warrior Satyaki, all approaching your troops began to afflict them with force.
21Thus, O foremost of the Bharatas, slaughtered in battle, your troops were unable to resist the mighty army of the Pandavas.
22Then your troops, being thus slain, crushed and afflicted by the mighty car-warriors, fled in all directions.
23Being thus slaughtered, foremost of the Bharatas, by the Pandavas and the Srinjayas, with their sharp arrows your troops could not find a protector
24Dhritarashtra said Tell me, O Sanjaya, what did the mighty Bhishma wrought up with wrath do, when he saw my troops thus afflicted by the Partha's in battle?
25Tell me also, O sinless one, how that afflicter of foes, that puissant hero comforted the Pandavas and slew the Somakas?
26Sanjaya said I shall tell you, O monarch, what did your father do, when the troops of your sons were afflicted by the Pandavas and the Srinjayas.
27The heroic Pandavas, O elder brother of Pandu, with cheerful hearts, advanced slaying the forces of your son,
28Then, O foremost of men, Bhishma did not tolerate that slaughter of men, elepnants and steeds, of your host, by the enemy.
29Then that fierce bowmen, that invincible hero, ready to lay down his life in battle, showered upon the Pandavas, the Panchalas and the Srinjayas, a downpour of sharp lances, and Vatsadantas and Anjalikas. Then, O king, wielding his weapons Bhishma with his shafts repulsed the five foremost and mighty carwarriors of the Pandava host who had been vigorously exerting theinselves in battle. He held them in check by showering on them many weapons both offensive and defensive, all sped with wrath and force.
30Wrought up with rage, he slew in battle countless nuinber: of elephants and stecd:". then, O king, that foremost of me throv, ing many car-warriors from their cars,
31Many horse-soldiers from the back of horses, and also many foot-seldiers, and elephant-riders from the back of the elephants, inspired terror into the hearts of the foe.
32Then like the Asuras assailing the wielder of the thunder bolt, the Pandavas assailed, in a body, that single-handed mighty car-warrior Bhishma who was moving swiftly up and down the field of battle.
33Then Bhishma was seen in all directions, with a terrible form and shooting sharp arrows of which the touch was as fatal as that of Indra's thunder bolt.
34As Bhishma fought on, his bow that resembled the mighty bow of Indra (Rainbow) was seen to remain continuously in a circular form.
35Then, O ruler of men, your sons beholding those mighty feats of Bhishma in battle, were amazed, and highly honoured the grandsire.
36Then like the immortals loO king, in the days of yore, at Viprachitti, the Partha's with depressed hearts began to look at your heroic father who was fighting fiercely;
37And they were unable to resist him who then looked like Death's self with wide-open mouth. On the tenth day of the battle, Bhishma began to consume with his sharp arrows the car-host of Shikhandin like fire consuming a forest. Then Shikhandin with three arrows pierced Bhishma between his breasts,
38Bhishma-who then resembled an enraged snake of virulent venom or the Destroyer himself let loose by time. Thus sorely pierced by Shikhandin Bhishma loO king at him.
39And waxing wroth, as if unwillingly said these words with a smile "Whether you strike me (with arrows) or not, I will never fight with you;
40You are even now the same Shikhandin as the creator made you before. Hearing these words of his, Shikhandin overwhelmed with rage,
41Said these words to Bhishma in battle licking at the same time the corners of his and mouth. “I know you, O mighty-armed hero, to be the destroyer of the Kshatriyas.
42I have heard of the battle you fought with the son of Jamadagni; I have also heard of your divine prowess.
43Knowing your prowess, I will still fight with you this day, desirous of doing a good turn to the Pandavas and to myself, O afflicter of foes.
44O foremost of men, I will fight with you this day on the field of battle, and will, without doubt, slay you in battle. This I swear by my troth before you.
45Having heard these words of mine do what you think to be your duty. Whether you strike me or not, you shall not escape me alive this day. So, O ever-victorious Bhishma, let your eyes take a good view of this world, (as they will no longer see its charms).”
46Sanjaya said Having thus spoken, ne, with five shafts of depressed knots, pierced Bhishma in battle who had already been deeply pierced with the former's wordy arrow.
47Hearing those words of Shikhandin, the mighty car-warrior Savyasachi (Arjuna) thinking that was the right moment (to strike Bhishma) urged the former on saying
48'I shall fight behind you crushing the enemy with my arrows; now inflamed with wrath, do you assail Bhishma of dreadful prowess.
49O mighty-armed hero, Bhishma will not be able to cause pain to you in battle. Therefore, O mighty hero, do you now assail Bhishma putting forth all your energies.
50If, O sire, you do return without slaying Bhishma in battle, you along with myself, shail be exposed to the derision of the world.
51O hero, so exert yourself, that we may not be held in ridicule in this fierce battle. Struggling vigorously in battle, do you slay the grandsire.
52I, myself O mighty hero, shall look to your protection, epulsing all the car-Warriors of the eneray's host. Do you overthrow the grandfather.
53Drona and his son, Krishna, Suyodhana, Chitresena, Vikarna, Jayadratha the king if the Sindhus,
54The two Avanti princes Vinda and Anuvinda, and Sudakshina the ruler of the Kambojas, the heroic Bhagadatta, the mighty ruler of the Magadhas, son
55The valiant of Somadatta, the Rakshasa, Alambusha, and the ruler of the Trigarta's along with all the mighty car-warriors,
56All these warriors, I will resist like the banks resisting the waves of the mighty main. I will also hold at bay the mighty warriors of the Kuru army all united against us and fighting with us. Do you overthrow the grandsire.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — शिखण्डी युद्ध में गङ्गापुत्र के विरुद्ध किस प्रकार आगे बढ़े? और भीष्म ने पाण्डवों पर किस प्रकार आक्रमण किया? हे सञ्जय, यह सब मुझसे कहो।
2सञ्जय ने कहा — तब सूर्योदय के समय समस्त पाण्डव योद्धा दुन्दुभियों, झाँझों और आनकों के नाद के साथ,
3तथा चारों ओर दही के रंग वाले शंखों की ध्वनि के साथ, शिखण्डी को अपने अग्रभाग में रखकर व्यूह बनाकर युद्ध के लिए निकल पड़े।
4हे महाराज, उन्होंने अपनी सेनाओं को ऐसे व्यूह में सजाया जो समस्त शत्रुओं का विनाश करने में समर्थ था; और हे नरेश्वर, तब शिखण्डी ने समस्त सेनाओं के अग्रभाग पर स्थान लिया।
5तब भीमसेन और धनञ्जय उनके रथ के पहियों के रक्षक बने। उनके पीछे द्रौपदी के पुत्र और अत्यन्त पराक्रमी सुभद्रापुत्र थे।
6तब महारथी सात्यकि और चेकितान इन अन्तिम नामित वीरों के रक्षक बने। उनके पीछे पाञ्चालों से संरक्षित धृष्टद्युम्न आए।
7तब महाप्रभु राजा युधिष्ठिर अपने जुड़वाँ भाइयों नकुल और सहदेव सहित, हे भरतश्रेष्ठ, उच्च स्वर से युद्धघोष करते हुए युद्ध की ओर बढ़े।
8उनके पीछे अपनी सेनाओं से समर्थित विराट आए, और फिर, हे महाबाहु, राजा द्रुपद आए।
9पाँचों कैकेय भ्राता और अत्यन्त शक्तिशाली धृष्टकेतु ने, हे भरतवंशी, पाण्डव सेना के पिछले भाग की रक्षा की।
10इस प्रकार अपनी सेनाओं को व्यूह में सजाकर, युद्ध में प्राण त्यागने को उद्यत पाण्डवों ने आपकी सेनाओं पर आक्रमण किया।
11हे राजन्, कौरवों ने भी अपनी समस्त सेनाओं के अग्रभाग में महारथी भीष्म को रखकर पाण्डवों के विरुद्ध प्रस्थान किया।
12उन अजेय योद्धा भीष्म की रक्षा आपके पुत्रों ने की, जो सब महान् बल से सम्पन्न थे। उनके पीछे महाधनुर्धर द्रोण अपने अत्यन्त पराक्रमी पुत्र अश्वत्थामा सहित आए।
13उसके पीछे हाथियों की एक टुकड़ी से समर्थित भगदत्त आए। कृप और कृतवर्मा भगदत्त के पीछे चले।
14उनके पीछे कम्बोजराज पराक्रमी सुदक्षिण, मगधराज जयत्सेन, सुबल के पुत्र और बृहद्बल आए।
15हे भरतवंशी, सुशर्मा के नेतृत्व में अन्य महाधनुर्धर राजाओं ने आपकी सेनाओं के पिछले भाग की रक्षा की।
16शान्तनुपुत्र भीष्म प्रतिदिन अपनी सेनाओं को पिशाच, राक्षस और असुर जैसे व्यूहों में सजाया करते थे।
17तब आपकी और उनकी सेनाओं के बीच ऐसा युद्ध छिड़ा, जिसमें वे एक-दूसरे का वध करने लगे और जिसने यमलोक की जनसंख्या को बहुत बढ़ा दिया।
18अर्जुन के नेतृत्व में पृथापुत्रों ने शिखण्डी को अपने आगे रखकर नाना प्रकार के बाण छोड़ते हुए युद्ध में भीष्म की ओर प्रस्थान किया।
19तब हे भरतवंशी, भीम द्वारा छोड़े गए बाणों से घायल आपके सैनिक रक्त बहने से क्षीण होकर परलोक चले गए।
20तब नकुल, सहदेव और महारथी सात्यकि — सभी आपकी सेनाओं के निकट पहुँचकर उन्हें बलपूर्वक पीड़ित करने लगे।
21इस प्रकार, हे भरतश्रेष्ठ, युद्ध में संहार किए जाने पर आपकी सेनाएँ पाण्डवों की विशाल सेना का प्रतिरोध करने में असमर्थ रहीं।
22तब इस प्रकार मारी जाती, कुचली जाती और महारथियों से पीड़ित आपकी सेनाएँ सब दिशाओं में भाग निकलीं।
23हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार पाण्डवों और सृञ्जयों द्वारा उनके तीक्ष्ण बाणों से संहार किए जाने पर आपकी सेनाओं को कोई रक्षक न मिला।
24धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, मुझे बताओ कि जब पराक्रमी भीष्म ने मेरी सेनाओं को युद्ध में पृथापुत्रों द्वारा इस प्रकार पीड़ित देखा, तब क्रोध से भरकर उन्होंने क्या किया?
25हे निष्पाप, यह भी बताओ कि उन शत्रुपीड़क पराक्रमी वीर ने पाण्डवों का सामना कैसे किया और सोमकों का वध कैसे किया?
26सञ्जय ने कहा — हे राजन्, मैं आपको बताऊँगा कि जब आपके पुत्रों की सेनाएँ पाण्डवों और सृञ्जयों द्वारा पीड़ित की जा रही थीं, तब आपके पिता ने क्या किया।
27हे पाण्डु के ज्येष्ठ भ्राता, वे वीर पाण्डव प्रसन्न हृदय से आपके पुत्र की सेनाओं का वध करते हुए आगे बढ़े,
28तब, हे नरश्रेष्ठ, भीष्म ने शत्रु द्वारा आपकी सेना के मनुष्यों, हाथियों और अश्वों के उस संहार को सहन नहीं किया।
29तब उन उग्र धनुर्धर, अजेय वीर ने युद्ध में प्राण त्यागने को उद्यत होकर पाण्डवों, पाञ्चालों और सृञ्जयों पर तीक्ष्ण तोमरों, वत्सदन्तों और अञ्जलिकों की वर्षा की। तब, हे राजन्, अपने शस्त्र चलाते हुए भीष्म ने अपने बाणों से पाण्डव सेना के उन पाँच श्रेष्ठ और पराक्रमी महारथियों को पीछे खदेड़ दिया जो युद्ध में पूरा बल लगा रहे थे। उन्होंने क्रोध और बल से छोड़े गए अनेक आक्रामक तथा रक्षक अस्त्रों की वर्षा करके उन्हें रोक रखा।
30क्रोध से भरकर उन्होंने युद्ध में असंख्य हाथियों और अश्वों का वध किया। तब, हे राजन्, उन नरश्रेष्ठ ने अनेक रथियों को उनके रथों से गिराकर,
31अनेक अश्वारोहियों को अश्वों की पीठ से, तथा अनेक पदातियों और गजारोहियों को हाथियों की पीठ से गिराकर शत्रु के हृदयों में भय भर दिया।
32तब जैसे असुर वज्रधारी पर आक्रमण करते हैं, वैसे ही पाण्डवों ने एक साथ मिलकर उन अकेले महारथी भीष्म पर आक्रमण किया, जो रणभूमि में तेजी से इधर-उधर घूम रहे थे।
33तब भयंकर रूप धारण किए और ऐसे तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए, जिनका स्पर्श इन्द्र के वज्र के समान प्राणघातक था, भीष्म सब दिशाओं में दिखाई देने लगे।
34जब भीष्म युद्ध करते रहे, तब इन्द्रधनुष के समान उनका विशाल धनुष निरन्तर मण्डलाकार बना हुआ दिखाई देता रहा।
35तब, हे नरेश्वर, युद्ध में भीष्म के उन महान् पराक्रमों को देखकर आपके पुत्र चकित रह गए और उन्होंने पितामह का बहुत सम्मान किया।
36तब जैसे प्राचीन काल में अमर देवता विप्रचित्ति को देखते थे, वैसे ही पृथापुत्र खिन्न हृदय से घोर युद्ध करते हुए आपके वीर पिता की ओर देखने लगे;
37और वे उनका प्रतिरोध करने में असमर्थ रहे, जो तब मुख फैलाए साक्षात् मृत्यु के समान दिखते थे। युद्ध के दसवें दिन भीष्म ने अपने तीक्ष्ण बाणों से शिखण्डी की रथसेना को इस प्रकार भस्म करना आरम्भ किया जैसे अग्नि वन को भस्म करती है। तब शिखण्डी ने तीन बाणों से भीष्म को उनके वक्षःस्थल के बीच बींधा —
38उन भीष्म को, जो तब तीव्र विष वाले क्रुद्ध सर्प अथवा काल द्वारा उन्मुक्त किए गए साक्षात् संहारक के समान थे। शिखण्डी द्वारा इस प्रकार गहरे बींधे जाने पर भीष्म ने उनकी ओर देखा।
39और क्रोध से भरकर, मानो अनिच्छा से, मुसकराते हुए ये वचन कहे — "चाहे तुम मुझ पर (बाणों से) प्रहार करो अथवा न करो, मैं तुमसे कभी युद्ध नहीं करूँगा;
40तुम अब भी वही शिखण्डी हो जैसा विधाता ने तुम्हें पहले बनाया था।" उनके ये वचन सुनकर क्रोध से अभिभूत शिखण्डी ने —
41युद्ध में अपने मुख के कोने चाटते हुए भीष्म से ये वचन कहे — "हे महाबाहु वीर, मैं आपको क्षत्रियों का संहारक जानता हूँ।
42मैंने जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) के साथ आपके युद्ध की बात सुनी है; मैंने आपके दिव्य पराक्रम की भी बात सुनी है।
43आपके पराक्रम को जानते हुए भी, हे शत्रुपीड़क, पाण्डवों का तथा अपना हित करने की इच्छा से मैं आज आपसे युद्ध करूँगा।
44हे नरश्रेष्ठ, मैं आज रणभूमि में आपसे युद्ध करूँगा और निस्सन्देह युद्ध में आपका वध करूँगा। यह मैं आपके सम्मुख अपने सत्य की शपथ खाकर कहता हूँ।
45मेरे ये वचन सुनकर आप जो अपना कर्तव्य समझें वही कीजिए। चाहे आप मुझ पर प्रहार करें अथवा न करें, आज आप मुझसे जीवित नहीं बच सकेंगे। इसलिए, हे सदा विजयी भीष्म, अपनी आँखों से इस संसार को भर आँख देख लीजिए (क्योंकि वे अब इसकी शोभा और नहीं देख सकेंगी)।"
46सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहकर उन्होंने अपने वचनरूपी बाणों से पहले ही गहरे बींधे जा चुके भीष्म को युद्ध में निम्न गाँठों वाले पाँच बाणों से बींधा।
47शिखण्डी के वे वचन सुनकर महारथी सव्यसाची (अर्जुन) ने यह सोचकर कि (भीष्म पर प्रहार करने का) यही उपयुक्त क्षण है, उन्हें यह कहते हुए प्रेरित किया —
48"मैं तुम्हारे पीछे रहकर अपने बाणों से शत्रु को कुचलते हुए युद्ध करूँगा; अब क्रोध से प्रज्वलित होकर तुम भयंकर पराक्रम वाले भीष्म पर आक्रमण करो।
49हे महाबाहु वीर, भीष्म युद्ध में तुम्हें पीड़ा पहुँचाने में समर्थ न होंगे। इसलिए, हे महावीर, तुम अब अपनी समस्त शक्ति लगाकर भीष्म पर आक्रमण करो।
50हे तात, यदि तुम युद्ध में भीष्म का वध किए बिना लौट आए, तो तुम मेरे सहित संसार के उपहास के पात्र बनोगे।
51हे वीर, ऐसा प्रयत्न करो कि इस घोर युद्ध में हमारा उपहास न हो। युद्ध में प्रबल संघर्ष करते हुए तुम पितामह का वध करो।
52हे महावीर, मैं स्वयं शत्रुसेना के समस्त रथियों को पीछे खदेड़कर तुम्हारी रक्षा का ध्यान रखूँगा। तुम पितामह को गिरा दो।
53द्रोण और उनके पुत्र, कृप, सुयोधन, चित्रसेन, विकर्ण, सिन्धुराज जयद्रथ,
54अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द, कम्बोजराज सुदक्षिण, वीर भगदत्त, मगधों के पराक्रमी राजा,
55सोमदत्त के पराक्रमी पुत्र, राक्षस अलम्बुष, तथा त्रिगर्तराज — इन समस्त महारथियों सहित,
56इन सब योद्धाओं का मैं उसी प्रकार प्रतिरोध करूँगा जैसे तट महासागर की तरंगों का प्रतिरोध करते हैं। हमारे विरुद्ध एकत्र होकर हमसे युद्ध करने वाले कुरु सेना के समस्त पराक्रमी योद्धाओं को भी मैं रोके रखूँगा। तुम पितामह को गिरा दो।"
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — शिखण्डी युद्धमा गङ्गापुत्रविरुद्ध कसरी अगाडि बढे? र भीष्मले पाण्डवहरूमाथि कसरी आक्रमण गरे? हे सञ्जय, यो सबै मलाई भन।
2सञ्जयले भने — तब सूर्योदयको समयमा सम्पूर्ण पाण्डव योद्धाहरू दुन्दुभि, झ्याली र आनकको नादसहित,
3तथा चारैतिर दहीको रङ भएका शङ्खको ध्वनिसहित, शिखण्डीलाई आफ्नो अग्रभागमा राखेर व्यूह बनाई युद्धका लागि निस्के।
4हे महाराज, तिनीहरूले आफ्ना सेनालाई त्यस्तो व्यूहमा सजाए जो सम्पूर्ण शत्रुहरूको विनाश गर्न समर्थ थियो; र हे नरेश्वर, तब शिखण्डीले सम्पूर्ण सेनाको अग्रभागमा स्थान लिए।
5तब भीमसेन र धनञ्जय उनको रथका पाङ्ग्राका रक्षक बने। उनको पछाडि द्रौपदीका पुत्रहरू र अत्यन्त पराक्रमी सुभद्रापुत्र थिए।
6तब महारथी सात्यकि र चेकितान यी अन्तिम नामित वीरहरूका रक्षक बने। तिनीहरूको पछाडि पाञ्चालहरूबाट संरक्षित धृष्टद्युम्न आए।
7तब महाप्रभु राजा युधिष्ठिर आफ्ना जुम्ल्याहा भाइ नकुल र सहदेवसहित, हे भरतश्रेष्ठ, चर्को स्वरले युद्धघोष गर्दै युद्धतिर बढे।
8उनको पछाडि आफ्ना सेनाबाट समर्थित विराट आए, र त्यसपछि, हे महाबाहु, राजा द्रुपद आए।
9पाँचै कैकेय भाइ र अत्यन्त शक्तिशाली धृष्टकेतुले, हे भरतवंशी, पाण्डव सेनाको पछाडिको भागको रक्षा गरे।
10यसरी आफ्ना सेनालाई व्यूहमा सजाएर, युद्धमा प्राण त्याग्न उद्यत पाण्डवहरूले तपाईंका सेनामाथि आक्रमण गरे।
11हे राजन्, कौरवहरूले पनि आफ्ना सम्पूर्ण सेनाको अग्रभागमा महारथी भीष्मलाई राखेर पाण्डवहरूविरुद्ध प्रस्थान गरे।
12ती अजेय योद्धा भीष्मको रक्षा तपाईंका पुत्रहरूले गरे, जो सबै महान् बलले सम्पन्न थिए। तिनीहरूको पछाडि महाधनुर्धर द्रोण आफ्ना अत्यन्त पराक्रमी पुत्र अश्वत्थामासहित आए।
13त्यसपछि हात्तीहरूको एउटा टुकडीबाट समर्थित भगदत्त आए। कृप र कृतवर्मा भगदत्तको पछि लागे।
14तिनीहरूको पछाडि कम्बोजराज पराक्रमी सुदक्षिण, मगधराज जयत्सेन, सुबलका पुत्र र बृहद्बल आए।
15हे भरतवंशी, सुशर्माको नेतृत्वमा अन्य महाधनुर्धर राजाहरूले तपाईंका सेनाको पछाडिको भागको रक्षा गरे।
16शान्तनुपुत्र भीष्मले प्रतिदिन आफ्ना सेनालाई पिशाच, राक्षस र असुरजस्ता व्यूहमा सजाउने गर्थे।
17तब तपाईंको र तिनीहरूको सेनाबीच त्यस्तो युद्ध छेडियो, जसमा तिनीहरूले एकअर्काको वध गर्न थाले र जसले यमलोकको जनसङ्ख्या धेरै बढाइदियो।
18अर्जुनको नेतृत्वमा पृथापुत्रहरूले शिखण्डीलाई आफ्नो अगाडि राखेर नाना प्रकारका बाण छोड्दै युद्धमा भीष्मतिर प्रस्थान गरे।
19तब हे भरतवंशी, भीमले छोडेका बाणले घाइते तपाईंका सिपाहीहरू रगत बगेर क्षीण भई परलोक गए।
20तब नकुल, सहदेव र महारथी सात्यकि — सबै तपाईंका सेनाको नजिक पुगेर तिनलाई बलपूर्वक पीडित पार्न थाले।
21यसरी, हे भरतश्रेष्ठ, युद्धमा संहार गरिएपछि तपाईंका सेनाहरू पाण्डवहरूको विशाल सेनाको प्रतिरोध गर्न असमर्थ रहे।
22तब यसरी मारिँदै, कुल्चिँदै र महारथीहरूबाट पीडित तपाईंका सेनाहरू सबै दिशामा भागे।
23हे भरतश्रेष्ठ, यसरी पाण्डवहरू र सृञ्जयहरूद्वारा तिनका तीक्ष्ण बाणले संहार गरिएपछि तपाईंका सेनाहरूले कुनै रक्षक पाएनन्।
24धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मलाई बताऊ कि जब पराक्रमी भीष्मले मेरा सेनालाई युद्धमा पृथापुत्रहरूद्वारा यसरी पीडित देखे, तब क्रोधले भरिएर उनले के गरे?
25हे निष्पाप, यो पनि बताऊ कि ती शत्रुपीडक पराक्रमी वीरले पाण्डवहरूको सामना कसरी गरे र सोमकहरूको वध कसरी गरे?
26सञ्जयले भने — हे राजन्, म तपाईंलाई बताउनेछु कि जब तपाईंका पुत्रहरूका सेना पाण्डवहरू र सृञ्जयहरूद्वारा पीडित पारिँदै थिए, तब तपाईंका पिताले के गरे।
27हे पाण्डुका ज्येष्ठ भाइ, ती वीर पाण्डवहरू प्रसन्न हृदयले तपाईंका पुत्रका सेनाको वध गर्दै अगाडि बढे,
28तब, हे नरश्रेष्ठ, भीष्मले शत्रुद्वारा तपाईंको सेनाका मानिस, हात्ती र घोडाको त्यो संहार सहेनन्।
29तब ती उग्र धनुर्धर, अजेय वीरले युद्धमा प्राण त्याग्न उद्यत भई पाण्डवहरू, पाञ्चालहरू र सृञ्जयहरूमाथि तीक्ष्ण तोमर, वत्सदन्त र अञ्जलिकको वर्षा गरे। तब, हे राजन्, आफ्ना हतियार चलाउँदै भीष्मले आफ्ना बाणले पाण्डव सेनाका ती पाँच श्रेष्ठ र पराक्रमी महारथीलाई पछि लखेटिदिए जो युद्धमा पूरा बल लगाइरहेका थिए। उनले क्रोध र बलले छोडिएका अनेक आक्रामक तथा रक्षक अस्त्रको वर्षा गरेर तिनीहरूलाई रोकिराखे।
30क्रोधले भरिएर उनले युद्धमा असङ्ख्य हात्ती र घोडाको वध गरे। तब, हे राजन्, ती नरश्रेष्ठले अनेक रथीलाई तिनका रथबाट खसालेर,
31अनेक घोडचढीलाई घोडाको पीठबाट, तथा अनेक पैदल सिपाही र हात्तीसवारलाई हात्तीको पीठबाट खसालेर शत्रुका हृदयमा भय भरिदिए।
32तब जसरी असुरहरूले वज्रधारीमाथि आक्रमण गर्छन्, त्यसै गरी पाण्डवहरूले सँगै मिलेर ती एक्ला महारथी भीष्ममाथि आक्रमण गरे, जो रणभूमिमा वेगले यताउता घुमिरहेका थिए।
33तब भयङ्कर रूप धारण गरेका र यस्ता तीक्ष्ण बाण छोड्दै गरेका, जसको स्पर्श इन्द्रको वज्रजस्तै प्राणघातक थियो, भीष्म सबै दिशामा देखिन थाले।
34जब भीष्मले युद्ध गरिरहे, तब इन्द्रधनुजस्तै उनको विशाल धनु निरन्तर मण्डलाकार बनिरहेको देखिन्थ्यो।
35तब, हे नरेश्वर, युद्धमा भीष्मका ती महान् पराक्रम देखेर तपाईंका पुत्रहरू चकित भए र उनीहरूले पितामहको धेरै सम्मान गरे।
36तब जसरी प्राचीन कालमा अमर देवताहरूले विप्रचित्तिलाई हेर्थे, त्यसै गरी पृथापुत्रहरू खिन्न हृदयले घोर युद्ध गर्दै गरेका तपाईंका वीर पितातिर हेर्न थाले;
37र तिनीहरू उनको प्रतिरोध गर्न असमर्थ रहे, जो तब मुख बाएको साक्षात् मृत्युजस्तै देखिन्थे। युद्धको दसौँ दिन भीष्मले आफ्ना तीक्ष्ण बाणले शिखण्डीको रथसेनालाई यसरी भस्म गर्न थाले जसरी अग्निले वन भस्म गर्दछ। तब शिखण्डीले तीन बाणले भीष्मलाई उनको छातीको बीचमा छेडे —
38ती भीष्मलाई, जो तब तीव्र विष भएका क्रुद्ध सर्प अथवा कालद्वारा छाडिएका साक्षात् संहारकजस्तै थिए। शिखण्डीद्वारा यसरी गहिरो छेडिएपछि भीष्मले उनीतिर हेरे।
39र क्रोधले भरिएर, मानौँ अनिच्छाले, मुस्कुराउँदै यी वचन भने — "चाहे तिमीले ममाथि (बाणले) प्रहार गर अथवा नगर, म तिमीसँग कहिल्यै युद्ध गर्नेछैनँ;
40तिमी अहिले पनि त्यही शिखण्डी हौ जस्तो विधाताले तिमीलाई पहिले बनाएका थिए।" उनका यी वचन सुनेर क्रोधले अभिभूत शिखण्डीले —
41युद्धमा आफ्नो मुखका कुना चाट्दै भीष्मलाई यी वचन भने — "हे महाबाहु वीर, म तपाईंलाई क्षत्रियहरूको संहारक जान्दछु।
42मैले जमदग्निका पुत्र (परशुराम)सँगको तपाईंको युद्धको कुरा सुनेको छु; मैले तपाईंको दिव्य पराक्रमको कुरा पनि सुनेको छु।
43तपाईंको पराक्रम जान्दाजान्दै पनि, हे शत्रुपीडक, पाण्डवहरूको तथा आफ्नो हित गर्ने इच्छाले म आज तपाईंसँग युद्ध गर्नेछु।
44हे नरश्रेष्ठ, म आज रणभूमिमा तपाईंसँग युद्ध गर्नेछु र निस्सन्देह युद्धमा तपाईंको वध गर्नेछु। यो म तपाईंको सामु आफ्नो सत्यको शपथ खाएर भन्दछु।
45मेरा यी वचन सुनेर तपाईंले जे आफ्नो कर्तव्य ठान्नुहुन्छ त्यही गर्नुहोस्। चाहे तपाईंले ममाथि प्रहार गर्नुहोस् अथवा नगर्नुहोस्, आज तपाईं मबाट जीवित उम्कन सक्नुहुनेछैन। त्यसैले, हे सधैँ विजयी भीष्म, आफ्ना आँखाले यस संसारलाई मनभरि हेरिहाल्नुहोस् (किनभने तिनले अब यसको शोभा देख्न पाउनेछैनन्)।"
46सञ्जयले भने — यसरी भनेर उनले आफ्ना वचनरूपी बाणले पहिल्यै गहिरो छेडिइसकेका भीष्मलाई युद्धमा तल्ला गाँठा भएका पाँच बाणले छेडे।
47शिखण्डीका ती वचन सुनेर महारथी सव्यसाची (अर्जुन)ले यो सोचेर कि (भीष्ममाथि प्रहार गर्ने) यही उपयुक्त क्षण हो, उनलाई यसो भन्दै प्रेरित गरे —
48"म तिम्रो पछाडि रहेर आफ्ना बाणले शत्रुलाई कुल्चँदै युद्ध गर्नेछु; अब क्रोधले प्रज्वलित भई तिमी भयङ्कर पराक्रम भएका भीष्ममाथि आक्रमण गर।
49हे महाबाहु वीर, भीष्मले युद्धमा तिमीलाई पीडा दिन सक्नेछैनन्। त्यसैले, हे महावीर, तिमी अब आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर भीष्ममाथि आक्रमण गर।
50हे तात, यदि तिमी युद्धमा भीष्मको वध नगरी फर्क्यौ भने, तिमी मसहित संसारको उपहासको पात्र बन्नेछौ।
51हे वीर, यस्तो प्रयत्न गर कि यस घोर युद्धमा हाम्रो उपहास नहोस्। युद्धमा प्रबल सङ्घर्ष गर्दै तिमीले पितामहको वध गर।
52हे महावीर, म आफैँ शत्रुसेनाका सम्पूर्ण रथीलाई पछि लखेटेर तिम्रो रक्षाको ध्यान राख्नेछु। तिमी पितामहलाई ढाल।
53द्रोण र उनका पुत्र, कृप, सुयोधन, चित्रसेन, विकर्ण, सिन्धुराज जयद्रथ,
54अवन्तीका दुवै राजकुमार विन्द र अनुविन्द, कम्बोजराज सुदक्षिण, वीर भगदत्त, मगधहरूका पराक्रमी राजा,
55सोमदत्तका पराक्रमी पुत्र, राक्षस अलम्बुष, तथा त्रिगर्तराज — यी सम्पूर्ण महारथीसहित,
56यी सबै योद्धाको म त्यसै गरी प्रतिरोध गर्नेछु जसरी किनाराले महासागरका छालको प्रतिरोध गर्छन्। हामीविरुद्ध जम्मा भई हामीसँग युद्ध गर्ने कुरु सेनाका सम्पूर्ण पराक्रमी योद्धालाई पनि म रोकिराख्नेछु। तिमी पितामहलाई ढाल।"