भीष्म-वध पर्व — सर्वत्र संग्राम
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 105
संस्कृत
1संजय उवाच मध्यन्दिने महाराज संग्रामः समपद्यत। लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः॥
2गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम्। व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः॥
3सम्ममर्द च तत् सैन्यं पिता देवव्रतस्तव। धान्यानामिव लूनानां प्रकरं गोगणा इव॥
4धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा। भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम्॥
5धृष्टद्युम्नं ततो विध्वा विराटं च शरैस्त्रिभिः। दुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत॥
6तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्षिणा। चुक्रुधुः समरे राजन् पादस्पृष्टा इवोरगाः॥
7शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम्। स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः॥
8धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधेनाग्निरिव ज्वलन्। पितामहं त्रिभिर्बाणैर्वाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
9द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशभिः शरैः। शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः॥
10सोऽतिविद्धो महाराज शोणितौघपरिप्लुतः। वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ॥
11तान् प्रत्यविध्यद् गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः। द्रुपदस्य च भल्लेन धनुचिच्छेद मारिष॥
12सोऽन्यत् कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः। सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि॥
13तथा भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः। केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः॥
14अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरपुरोगमाः। रिरक्षिषन्तः पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नपुरोगमाः॥
15तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः। प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप॥
16तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तव तेषां च संकुलम्। नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम्॥
17रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद् यमसादनम्। तथेतरान् समासाद्य नरनागाश्वसादिनः॥
18अनयन् परलोकाय शरैः संनतपर्वभिः। शरैश्च विविधैर्पोरैस्तत्र तत्र विशाम्पते॥ रथास्तु रथिभि_ना हतसारथयस्तथा। विप्रदुताश्चाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः॥
19मृदन्तस्ते नरान् राजन् हयांश्च सुबहून् रणे। वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः॥
20रथिनश्च स्थैींना वर्मिणस्तेजसा युताः। कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषणाः॥
21देवपुत्रसमाः सर्वे शौर्ये शक्रसमा युधि। ऋद्ध्या वैश्रवणं चाति नयेन च बृहस्पतिम्॥
22सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्र तत्र विशाम्पते। विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः।।२३।
23दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ हीनाः परमसादिभिः। मृदन्तः स्वान्यनीकानि निपेतुः सर्वशब्दगाः॥
24चर्मभिश्चामरैश्चत्रैः पताकाभिश्च मारिष। छत्रैः सिहतैर्हमदण्डैश्चामरैश्च समन्ततः॥
25विशीर्णैविप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश। नवमेघप्रतीकाशा जलदोपमनिःस्वनाः॥
26तथैव दन्तिभिहींना गजारोहा विशाम्पते। प्रधावन्तोऽन्वदृश्यन्त तव तेषां च संकुले॥
27नानादेशसमुत्थांतुरगान हेमभूषितान्। वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः॥
28अश्वारोहान् हतैरश्चैर्ग्रहीतासीन् समन्ततः। द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे॥
29गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महाहवे। ययौ प्रमृद्य तरसा पादातान् वाजिनस्तथा॥
30तथैव च रथान् राजन् प्रममर्द रणे गजः। रथाश्चैव समासाद्य पतितांस्तुरगान् भुवि॥
31व्यमृद्न् समरे राजंस्तुरगाश्च नरान् रणे। एवं ते बहुधा राजन् प्रत्यमृद्न् परस्परम्॥
32तस्मिन् रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये। प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी॥
33अस्थिसंघातसम्बाधा केशशैवलशाद्वला। रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा॥
34शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला। कवचोष्णीषफेनौघा धनुर्वेगासिकच्छपा॥
35पताकाध्वजवृक्षाढ्या महँकूलापहारिणी। क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी॥
36तां नदी क्षत्रियाः शूरा रथनागहयप्लवैः। प्रतेरुर्बहवो राजन् भयं त्यक्त्वा महारथाः॥
37अपोवाह रणे भीरून् कश्मलेनाभिसंवृतान्। यथा वैतरणी प्रेतान् प्रेतराजपुरं प्रति॥
38प्राक्रोशन् क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद् वैशसं महत्। दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम्॥
39गुणवत्सु कथं द्वेषं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। कृतवान् पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः॥
40एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्म परस्परम्। पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः॥
41ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः। आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव॥
42भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत। युध्यध्वमनहंकाराः किं चिरं कुरुथेति च॥
43ततः प्रववृत्ते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह। अक्षद्यूतकृतं राजन् सुघोरं वैशसं तदा॥
44यत् पुरा न निगृह्णासि वार्यमाणो महात्मभिः। वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य सुदारुणम्॥
45न हि पाण्डुसुता राजन् ससैन्याः सपदानुगाः। रक्षन्ति समरे प्राणान् कौरवा वापि संयुगे॥
46एतस्मात् कारणाद् घोरो वर्तते स्वजनक्षयः। दैवाद् वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयानृप॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said At mid day, 0 mighty monarch, commenced a combat between the Somakas and Bhishma, that become dreadful and destructive of many creatures.
2That foremost of car-warriors viz., the son of Ganga began to consume the ranks of the Pandava host, with his sharp shafts discharged by hundreds and thousands.
3Then your father Devavrata crushed that army like a herd of heifer grinding (under their tread) a heap of paddy sheaves.
4Then Dhrishtadyumna, Shikhandin, Virata and Draupada, encountering Bhishma in battle began to pierce that mighty car-warriors with numerous shafts.
5Thereat, 0 Bharata, piercing Dhrishtadyumna and Virata with three shafts, Bhishma discharged a Naracha at Draupada.
6Then those pierced by Bhishma that girder of foes, waxed worth, O king, in battle like a snake trampled under the feet.
7Then Shikhandin pierced the grand father of the Bharatas, but the latter of undeteriorating renown struck him not, remembering his femininity.
8Then Dhrishtadyumna blazing up with rage like fire, pierced the grandsire, with three shafts on the breast and the arms.
9Drupada with twenty five, Virata with ten, Shikhandin with twenty five arrows pierced Bhishma.
10That hero (Bhishma) thus deeply pierced, O mighty monarch, and bathed in copiously flowering blood, appeared beautiful like flowering red Ashoka tree in the spring.
11Then the son of Ganga pierced them in return each with three straight going shafts; and O sire, he bust open the bow of Drupada with a broad headed arrow.
12The latter then taking up another bow pierced Bhishma with five arrows and his charioteer with three whetted shafts on the field of battle.
13Thereupon, O monarch, Bhima, the five sons of Draupadi, the five Kaikeya brothers, and Satyaki of the Satvata race,
14Headed by king Yudhishthira himself rushed at the son of Ganga, desirous of rescuing the Panchalas headed by Dhrishtadyumna.
15So also, O ruler of men, your warriors anxious for protecting Bhishma, rushed against the Pandava host, supported by their respective divisions.
16Thereupon ensued a fierce and sanguinary engagement between your army and theirs both teeming with men, steeds chariots and elephants-engagement that considerably swelled the population of Death's domain.
17Car-warriors meeting car-warriors dispatched them to the abode of Death; so also others, men, horse-soldiers, elephant riders encountering one another,
18Conveyed one another to the abode of Death, with their straight knotted shafts; and in that field of battle, O ruler of men, many cars deprived of their riders with numerous dreadful arrows, and with their drivers slain, careered on the being dragged on all sides.
19Crushing, O king, innumerable men and steeds in that battle, those cars of the velocity of wind appeared beautiful like aerial castles.
20Many car-warriors deprived of their cars, clad in armour and possessed of strength all decked with ear-rings and turbans and with bracelets and garlands,
21All resembling sons of the gods and equal to Shakra in prowess in battle, prosperous as Vaishravana himself and wise in polity as Brihaspati himself.
22Ruling over vast dominions, and all heroic warriors, O ruler of men, flying hither and thither, were slain like ordinary men.
23Huge tusked elephants also, O foremost of men, deprived of their excellent riders, fell down crushing their own ranks and uttering distressful cries,
24With their armours, variegated standards, chamaras, white umbrellas with golden staves, and lances shattered, O sire,
25The huge elephants ran in all the ten points of the compass, resembling newly-risen clouds.। and roaring also like them.
26So also, O ruler of men, elephant riders, deprived of their elephants, were seen to run in all directions in that general engagement between your army and theirs.
27We also beheld steeds born in various regions, decked with golden caparisons, and fleet as the wind itself, by hundreds and by thousands.
28We also beheld horse soldiers, deprived of their charges chase and chased by, one another in that battle, with swords in their grasp.
29An elephant meeting a flying compeer in that great battle, rushed with velocity crushing foot soldiers and steeds.
30Also, o king, in that battle one elephant crushed many cars, and car also, passing over fallen steeds, crushed them in battle.
31And also, O king, horses again crushed the foot-soldiers in that battle. Thus, o king, they crushed one another in various modes.
32When that awful and fierce battle was thus raging, there started up into existence on the field of battle a hideous river, having blood for its stream,
33Choked with piles of bones, and having the hair (of slain warriors) for its moss and weeds. It had cars for its lakes arrows for its eddies and horses for its fishers; and it was inaccessible.
34It abounded in pebbles consisting of the heads of warrior; as also in sharks &c formed by the elephants. It had armours and headgears for its froth and bows for its current and swords for its tortoises;
35The trees on its banks were formed of the numerous standards; it had men for its banks which it ate away constantly. It was infested by swans consisting of cannibals, and it considerably increased the population of Death's domain.
36Many heroic Kshatriyas all mighty carwarriors crossed that river on their rafts consisting of cars, steeds and elephants, totally driving away fear their hearts.
37Just as the river Vaitarani conveys all departed spirits to the dominions of the ruler of spirits, so, in that afternoon, that river carried away (with its bloody currents) all cowards that became overwhelmed with a swoon.
38Then in that battle the Kshatriyas beholding that awful carnage, exclaimed saying. Through the folly of Duryodhana, Kshatriyas are being thus destroyed.
39Why did Dhritarashtra of wicked soul, that ruler of men, infatuated by covetousness, harbor feelings of envy against the sons of Pandu, all endued with many virtues."
40Various exclamations of this kind, purporting to be applause to the Pandavas and censures to your sons, were heard there addressed to one another.
41Hearing these exclamations vociferated by all the warriors, your son Duryodhana, that offender of all men,
42Addressing Bhishma, Drona, Kripa and Shalya said, O Bharata “Do you go on fighting with self-confidence? Why do you tarry at all?”
43Then ensued a battle between the Kurus and the Pandavas. O king, that owed its origin to that game at dice and that brought about awful carnage.
44Now do you see, O son of Vichitravirya, the dreadful fruit of your refusal to accept the salutary advice (of your friends), though warned against it by many high souled heroes.
45Neither the sons of Pandu, O king, with their soldiers and followers, nor the Kauravas pay any the least head to their lives in that battle.
46For this reason, O foremost of men, a dreadful destruction of men is taking place, brought about by Destiny or by your wicked policy, O king.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे महाराज, मध्याह्न के समय सोमकों और भीष्म के बीच एक युद्ध आरम्भ हुआ, जो भयंकर तथा अनेक प्राणियों का विनाशक हो उठा।
2उन रथियों में श्रेष्ठ गङ्गापुत्र (भीष्म) सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में छोड़े गए अपने तीक्ष्ण बाणों से पाण्डव सेना की पंक्तियों को भस्म करने लगे।
3तब आपके पिता देवव्रत ने उस सेना को इस प्रकार कुचल दिया जैसे बछियों का झुण्ड धान के पूलों के ढेर को (अपने पैरों तले) रौंद डालता है।
4तब धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, विराट और द्रुपद ने युद्ध में भीष्म का सामना करके उन महारथी को अनेक बाणों से बींधना आरम्भ किया।
5हे भरतवंशी, तब भीष्म ने धृष्टद्युम्न और विराट को तीन-तीन बाणों से बींधकर द्रुपद पर एक नाराच छोड़ा।
6हे राजन्, शत्रुओं का दमन करने वाले भीष्म द्वारा बींधे जाने पर वे युद्ध में पैरों तले रौंदे गए सर्प के समान क्रोध से भर उठे।
7तब शिखण्डी ने भरतवंश के पितामह को बींधा, किन्तु अक्षय कीर्ति वाले उन (भीष्म) ने उसके स्त्रीत्व का स्मरण करके उस पर प्रहार नहीं किया।
8तब अग्नि के समान क्रोध से प्रज्वलित धृष्टद्युम्न ने पितामह को वक्षःस्थल और भुजाओं में तीन बाणों से बींधा।
9द्रुपद ने पच्चीस, विराट ने दस और शिखण्डी ने पच्चीस बाणों से भीष्म को बींधा।
10हे महाराज, इस प्रकार गहरे बींधे गए और प्रचुर मात्रा में बहते रुधिर से नहाए हुए वे वीर (भीष्म) वसन्त में फूले हुए लाल अशोक वृक्ष के समान सुशोभित हुए।
11तब गङ्गापुत्र ने बदले में उनमें से प्रत्येक को तीन-तीन सीधे जाने वाले बाणों से बींधा; और हे तात, उन्होंने एक भल्ल (चौड़े फल वाले बाण) से द्रुपद का धनुष तोड़ डाला।
12तब उन्होंने (द्रुपद ने) दूसरा धनुष उठाकर रणभूमि में भीष्म को पाँच बाणों से और उनके सारथि को तीन तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
13तत्पश्चात्, हे राजन्, भीम, द्रौपदी के पाँचों पुत्र, पाँचों कैकेय भ्राता और सात्वत वंश के सात्यकि —
14स्वयं राजा युधिष्ठिर के नेतृत्व में, धृष्टद्युम्न के आगे रहने वाले पाञ्चालों की रक्षा की इच्छा से गङ्गापुत्र पर टूट पड़े।
15हे नरेश्वर, इसी प्रकार भीष्म की रक्षा के लिए उत्सुक आपके योद्धा भी अपनी-अपनी सेनाओं सहित पाण्डव सेना पर टूट पड़े।
16तब मनुष्यों, अश्वों, रथों और हाथियों से भरी आपकी तथा उनकी सेना के बीच एक घोर और रक्तरंजित संग्राम छिड़ गया — ऐसा संग्राम जिसने यमराज के लोक की जनसंख्या को बहुत बढ़ा दिया।
17रथी रथियों से भिड़कर उन्हें यमलोक भेजने लगे; इसी प्रकार अन्य पदाति, अश्वारोही और गजारोही भी परस्पर भिड़कर —
18अपने सीधे और गाँठदार बाणों से एक-दूसरे को यमलोक पहुँचाने लगे; और हे नरेश्वर, उस रणभूमि में अनेक भयंकर बाणों से जिनके रथी मारे जा चुके थे और जिनके सारथि भी हत हो चुके थे, ऐसे बहुत से रथ चारों ओर खिंचते हुए दौड़ते रहे।
19हे राजन्, उस युद्ध में असंख्य मनुष्यों और अश्वों को कुचलते हुए वायु के वेग वाले वे रथ आकाश के दुर्गों (गन्धर्वनगरों) के समान सुशोभित हुए।
20अपने रथों से रहित हुए बहुत से रथी, जो कवच धारण किए, बलवान् तथा कुण्डलों, पगड़ियों, बाजूबन्दों और मालाओं से विभूषित थे,
21वे सब देवपुत्रों के समान, युद्ध में पराक्रम में शक्र (इन्द्र) के तुल्य, स्वयं वैश्रवण (कुबेर) के समान समृद्ध और नीति में स्वयं बृहस्पति के समान बुद्धिमान् थे।
22हे नरेश्वर, विशाल राज्यों पर शासन करने वाले वे सभी वीर योद्धा इधर-उधर भागते हुए साधारण मनुष्यों के समान मारे गए।
23हे नरश्रेष्ठ, अपने उत्तम आरोहियों से रहित विशाल दाँतों वाले हाथी भी आर्तनाद करते हुए अपनी ही पंक्तियों को कुचलते हुए गिर पड़े,
24हे तात, उनके कवच, रंग-बिरंगी ध्वजाएँ, चामर, सुनहरे दण्डों वाले श्वेत छत्र और तोमर छिन्न-भिन्न हो चुके थे।
25वे विशाल हाथी नवोदित मेघों के समान दिखते और उन्हीं के समान गरजते हुए दसों दिशाओं में दौड़ने लगे।
26हे नरेश्वर, इसी प्रकार आपकी और उनकी सेना के उस सामान्य संग्राम में अपने हाथियों से रहित गजारोही भी सब दिशाओं में भागते देखे गए।
27हमने विविध देशों में उत्पन्न, सुवर्ण के साज से सजे और वायु के समान वेगवान् सैकड़ों-सहस्रों अश्व भी देखे।
28हमने उस युद्ध में अपने घोड़ों से रहित अश्वारोहियों को भी हाथ में तलवार लिए एक-दूसरे का पीछा करते और पीछा किए जाते देखा।
29उस महायुद्ध में भागते हुए अपने ही सजातीय (हाथी) से मिलकर एक हाथी वेग से दौड़ पड़ा और पैदल सैनिकों तथा अश्वों को कुचलने लगा।
30हे राजन्, उस युद्ध में एक हाथी ने अनेक रथों को कुचल डाला, और रथ भी गिरे हुए अश्वों के ऊपर से जाते हुए उन्हें रौंद डालते थे।
31और हे राजन्, उस युद्ध में अश्वों ने फिर पदातियों को कुचला। इस प्रकार, हे राजन्, वे नाना प्रकार से एक-दूसरे को कुचलते रहे।
32जब वह भयानक और घोर युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब उस रणभूमि में एक वीभत्स नदी प्रकट हो गई, जिसकी धारा रुधिर की थी,
33जो अस्थियों के ढेरों से अवरुद्ध थी और जिसमें (मारे गए योद्धाओं के) केश काई और शैवाल के रूप में थे। रथ उसके सरोवर थे, बाण उसके भँवर और अश्व उसकी मछलियाँ; और वह दुर्गम थी।
34उसमें योद्धाओं के सिरों के रूप में कंकड़ भरे थे, और हाथियों से बने ग्राह आदि भी। कवच और शिरस्त्राण उसका फेन थे, धनुष उसका प्रवाह और तलवारें उसके कच्छप;
35उसके तटों के वृक्ष असंख्य ध्वजाओं से बने थे; मनुष्य उसके तट थे, जिन्हें वह निरन्तर काटती रहती थी। मांसभक्षी (राक्षस) उसके हंस थे, और उसने यमलोक की जनसंख्या को बहुत बढ़ा दिया।
36अनेक वीर क्षत्रिय, जो सब महारथी थे, अपने हृदय से भय को पूर्णतः निकालकर रथों, अश्वों और हाथियों रूपी नौकाओं से उस नदी को पार कर गए।
37जैसे वैतरणी नदी समस्त प्रेतों को प्रेतराज (यम) के लोक में ले जाती है, वैसे ही उस अपराह्न में वह नदी अपनी रुधिरधारा से उन सब कायरों को बहा ले गई जो मूर्च्छा से अभिभूत हो गए थे।
38तब उस युद्ध में उस भयंकर संहार को देखकर क्षत्रिय पुकार उठे — "दुर्योधन की मूर्खता से क्षत्रिय इस प्रकार नष्ट हो रहे हैं।
39दुरात्मा धृतराष्ट्र, उस नरेश ने, लोभ से मोहित होकर अनेक गुणों से सम्पन्न पाण्डुपुत्रों के प्रति ईर्ष्या के भाव क्यों पाले?"
40इस प्रकार के अनेक उद्गार, जो पाण्डवों की प्रशंसा और आपके पुत्रों की निन्दा के रूप में थे, वहाँ एक-दूसरे से कहे जाते सुने गए।
41समस्त योद्धाओं द्वारा जोर-जोर से कहे गए ये उद्गार सुनकर आपका पुत्र दुर्योधन, जो सब मनुष्यों का अपराधी था,
42हे भरतवंशी, भीष्म, द्रोण, कृप और शल्य को सम्बोधित करके बोला — "आप लोग आत्मविश्वास के साथ युद्ध करते रहिए। आप विलम्ब क्यों कर रहे हैं?"
43तब कुरुओं और पाण्डवों के बीच वह युद्ध छिड़ा, हे राजन्, जिसका मूल उस द्यूतक्रीड़ा में था और जिसने भयंकर संहार किया।
44हे विचित्रवीर्यपुत्र, अब आप (अपने मित्रों की) हितकर सलाह को अस्वीकार करने का वह भयंकर फल देखिए, यद्यपि अनेक महात्मा वीरों ने आपको इसके विरुद्ध चेताया था।
45हे राजन्, उस युद्ध में न तो अपने सैनिकों और अनुचरों सहित पाण्डुपुत्र और न कौरव ही अपने प्राणों की तनिक भी परवाह करते हैं।
46इसी कारण, हे नरश्रेष्ठ, हे राजन्, दैव से अथवा आपकी दुष्ट नीति से उत्पन्न मनुष्यों का भयंकर विनाश हो रहा है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे महाराज, मध्याह्नको समयमा सोमकहरू र भीष्मबीच एउटा युद्ध आरम्भ भयो, जो भयङ्कर तथा अनेक प्राणीको विनाशक भइहाल्यो।
2ती रथीहरूमा श्रेष्ठ गङ्गापुत्र (भीष्म) सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा छोडिएका आफ्ना तीक्ष्ण बाणले पाण्डव सेनाका पङ्क्तिलाई भस्म गर्न थाले।
3तब तपाईंका पिता देवव्रतले त्यस सेनालाई यसरी कुल्चिदिए जसरी बाच्छीहरूको बथानले धानका बिटाको थुप्रोलाई (आफ्ना खुट्टामुनि) कुल्चिन्छ।
4तब धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, विराट र द्रुपदले युद्धमा भीष्मको सामना गरेर ती महारथीलाई अनेक बाणले छेड्न थाले।
5हे भरतवंशी, तब भीष्मले धृष्टद्युम्न र विराटलाई तीन-तीन बाणले छेडेर द्रुपदमाथि एउटा नाराच छोडे।
6हे राजन्, शत्रुहरूको दमन गर्ने भीष्मद्वारा छेडिएपछि तिनीहरू युद्धमा खुट्टामुनि कुल्चिएको सर्पजस्तै क्रोधले भरिए।
7तब शिखण्डीले भरतवंशका पितामहलाई छेडे, तर अक्षय कीर्ति भएका ती (भीष्म)ले उनको स्त्रीत्वको सम्झना गरेर उनीमाथि प्रहार गरेनन्।
8तब अग्निजस्तै क्रोधले प्रज्वलित धृष्टद्युम्नले पितामहलाई छाती र पाखुरामा तीन बाणले छेडे।
9द्रुपदले पच्चीस, विराटले दस र शिखण्डीले पच्चीस बाणले भीष्मलाई छेडे।
10हे महाराज, यसरी गहिरो छेडिएका र प्रशस्त बग्ने रगतले नुहाएका ती वीर (भीष्म) वसन्तमा फुलेको रातो अशोक रूखजस्तै सुशोभित भए।
11तब गङ्गापुत्रले बदलामा तिनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन सोझा जाने बाणले छेडे; र हे तात, उनले एउटा भल्ल (चौडा फल भएको बाण)ले द्रुपदको धनु भाँचिदिए।
12तब उनले (द्रुपदले) अर्को धनु उठाएर रणभूमिमा भीष्मलाई पाँच बाणले र उनका सारथिलाई तीन तीक्ष्ण बाणले छेडे।
13त्यसपछि, हे राजन्, भीम, द्रौपदीका पाँचै पुत्र, पाँचै कैकेय भाइ र सात्वत वंशका सात्यकि —
14स्वयं राजा युधिष्ठिरको नेतृत्वमा, धृष्टद्युम्न अगुवा भएका पाञ्चालहरूको रक्षा गर्ने इच्छाले गङ्गापुत्रमाथि जाइलागे।
15हे नरेश्वर, त्यसै गरी भीष्मको रक्षाका लागि उत्सुक तपाईंका योद्धाहरू पनि आ-आफ्ना सेनासहित पाण्डव सेनामाथि जाइलागे।
16तब मानिस, घोडा, रथ र हात्तीले भरिएका तपाईंको र तिनीहरूको सेनाबीच एउटा घोर र रक्तरञ्जित सङ्ग्राम छेडियो — यस्तो सङ्ग्राम जसले यमराजको लोकको जनसङ्ख्या धेरै बढाइदियो।
17रथीहरू रथीहरूसँग भिडेर तिनीहरूलाई यमलोक पठाउन थाले; त्यसै गरी अन्य पैदल, घोडचढी र हात्तीसवारहरू पनि आपसमा भिडेर —
18आफ्ना सोझा र गाँठे बाणले एकअर्कालाई यमलोक पुर्याउन थाले; र हे नरेश्वर, त्यस रणभूमिमा अनेक भयङ्कर बाणले जसका रथी मारिइसकेका थिए र जसका सारथि पनि हत भइसकेका थिए, त्यस्ता धेरै रथ चारैतिर तानिँदै दौडिरहे।
19हे राजन्, त्यस युद्धमा असङ्ख्य मानिस र घोडालाई कुल्चँदै वायुको वेग भएका ती रथ आकाशका दुर्ग (गन्धर्वनगर)जस्तै सुशोभित भए।
20आफ्ना रथबाट वञ्चित भएका धेरै रथी, जो कवच धारण गरेका, बलवान् तथा कुण्डल, फेटा, बाजुबन्द र मालाले विभूषित थिए,
21तिनीहरू सबै देवपुत्रजस्ता, युद्धमा पराक्रममा शक्र (इन्द्र)सरह, स्वयं वैश्रवण (कुबेर)जस्तै समृद्ध र नीतिमा स्वयं बृहस्पतिजस्तै बुद्धिमान् थिए।
22हे नरेश्वर, विशाल राज्यमाथि शासन गर्ने ती सबै वीर योद्धा यताउता भाग्दै साधारण मानिसजस्तै मारिए।
23हे नरश्रेष्ठ, आफ्ना उत्तम सवारबाट वञ्चित विशाल दाह्रा भएका हात्तीहरू पनि आर्तनाद गर्दै आफ्नै पङ्क्ति कुल्चँदै ढले,
24हे तात, तिनका कवच, रङ्गीचङ्गी ध्वजा, चामर, सुनौला दण्ड भएका सेता छाता र तोमर छिन्नभिन्न भइसकेका थिए।
25ती विशाल हात्तीहरू भर्खरै उठेका बादलजस्तै देखिँदै र तिनैजस्तै गर्जँदै दसै दिशामा दौडन थाले।
26हे नरेश्वर, त्यसै गरी तपाईंको र तिनीहरूको सेनाको त्यस सामान्य सङ्ग्राममा आफ्ना हात्तीबाट वञ्चित हात्तीसवारहरू पनि सबै दिशामा भाग्दै देखिए।
27हामीले विविध देशमा जन्मेका, सुनका साजले सजिएका र वायुजस्तै वेगवान् सयौँ-हजारौँ घोडा पनि देख्यौँ।
28हामीले त्यस युद्धमा आफ्ना घोडाबाट वञ्चित घोडचढीहरूलाई पनि हातमा तरवार लिएर एकअर्कालाई लखेट्दै र लखेटिँदै देख्यौँ।
29त्यस महायुद्धमा भाग्दै गरेको आफ्नै जातिको (हात्ती)लाई भेटेर एउटा हात्ती वेगले दौडियो र पैदल सिपाही तथा घोडाहरूलाई कुल्चन थाल्यो।
30हे राजन्, त्यस युद्धमा एउटा हात्तीले अनेक रथ कुल्चिदियो, र रथहरूले पनि ढलेका घोडामाथिबाट जाँदै तिनलाई कुल्चिदिन्थे।
31र हे राजन्, त्यस युद्धमा घोडाहरूले फेरि पैदल सिपाहीलाई कुल्चे। यसरी, हे राजन्, तिनीहरू नाना किसिमले एकअर्कालाई कुल्चिरहे।
32जब त्यो भयानक र घोर युद्ध यसरी चलिरहेको थियो, तब त्यस रणभूमिमा एउटा वीभत्स नदी प्रकट भयो, जसको धारा रगतको थियो,
33जो हाडका थुप्राले अवरुद्ध थियो र जसमा (मारिएका योद्धाहरूका) कपाल लेउ र झारका रूपमा थिए। रथ त्यसका सरोवर थिए, बाण त्यसका भुमरी र घोडा त्यसका माछा; र त्यो दुर्गम थियो।
34त्यसमा योद्धाहरूका टाउकाका रूपमा ढुङ्गा भरिएका थिए, र हात्तीबाट बनेका ग्राह आदि पनि। कवच र शिरस्त्राण त्यसका फिँज थिए, धनु त्यसको प्रवाह र तरवारहरू त्यसका कछुवा;
35त्यसका किनारका रूख असङ्ख्य ध्वजाबाट बनेका थिए; मानिसहरू त्यसका किनारा थिए, जसलाई त्यसले निरन्तर भत्काइरहन्थ्यो। मांसभक्षी (राक्षस) त्यसका हंस थिए, र त्यसले यमलोकको जनसङ्ख्या धेरै बढाइदियो।
36अनेक वीर क्षत्रिय, जो सबै महारथी थिए, आफ्नो हृदयबाट भय पूर्ण रूपमा हटाएर रथ, घोडा र हात्तीरूपी डुङ्गाबाट त्यस नदी तरे।
37जसरी वैतरणी नदीले सम्पूर्ण प्रेतलाई प्रेतराज (यम)को लोकमा लैजान्छ, त्यसै गरी त्यस अपराह्नमा त्यस नदीले आफ्नो रगतको धाराले ती सबै कायरलाई बगाएर लग्यो जो मूर्च्छाले अभिभूत भएका थिए।
38तब त्यस युद्धमा त्यो भयङ्कर संहार देखेर क्षत्रियहरू कराए — "दुर्योधनको मूर्खताले क्षत्रियहरू यसरी नष्ट भइरहेका छन्।
39दुरात्मा धृतराष्ट्र, ती नरेशले, लोभले मोहित भई अनेक गुणले सम्पन्न पाण्डुपुत्रहरूप्रति ईर्ष्याको भाव किन पाले?"
40यस्ता अनेक उद्गार, जो पाण्डवहरूको प्रशंसा र तपाईंका पुत्रहरूको निन्दाका रूपमा थिए, त्यहाँ एकअर्कालाई भनिएका सुनिए।
41सम्पूर्ण योद्धाहरूले चर्को स्वरमा भनेका यी उद्गार सुनेर तपाईंका पुत्र दुर्योधन, जो सबै मानिसका अपराधी थिए,
42हे भरतवंशी, भीष्म, द्रोण, कृप र शल्यलाई सम्बोधन गरेर भने — "तपाईंहरू आत्मविश्वासका साथ युद्ध गरिरहनुहोस्। तपाईंहरू किन ढिलाइ गर्दै हुनुहुन्छ?"
43तब कुरुहरू र पाण्डवहरूबीच त्यो युद्ध छेडियो, हे राजन्, जसको मूल त्यस द्यूतक्रीडामा थियो र जसले भयङ्कर संहार गर्यो।
44हे विचित्रवीर्यपुत्र, अब तपाईं (आफ्ना मित्रहरूको) हितकर सल्लाह अस्वीकार गरेको त्यो भयङ्कर फल हेर्नुहोस्, यद्यपि अनेक महात्मा वीरहरूले तपाईंलाई यसविरुद्ध चेताएका थिए।
45हे राजन्, त्यस युद्धमा न त आफ्ना सिपाही र अनुचरसहित पाण्डुपुत्रहरूले न कौरवहरूले नै आफ्ना प्राणको अलिकति पनि पर्वाह गर्छन्।
46यसै कारण, हे नरश्रेष्ठ, हे राजन्, दैवबाट अथवा तपाईंको दुष्ट नीतिबाट उत्पन्न मानिसहरूको भयङ्कर विनाश भइरहेको छ।