सेनोद्योग पर्व — इन्द्रको पराजय
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 81
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना। दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम्।।।।
2शल्य उवाच शृणु राजन् पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम्। सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत॥
3त्वष्टा प्रजापति सीद् देवश्रेष्ठो महातपाः। स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात् किलासृजत्॥
4ऐन्द्रं स प्रार्थयत् स्थान् विश्वरूपो महाद्युतिः। तैस्त्रिभिर्वदनै।रैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः॥
5वेदानेकेन सोऽधीते सुरामेकेन चापिबत्। एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्निव निरीक्षते॥
6स तपस्वी मृदुर्दान्तो धर्मं तपसि चोद्यतः। तपस्तस्य महत् तीव्र सुदुश्चरमरिन्दम॥
7तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्यं चामिततेजसः। विषादमगमच्छक इन्द्रोऽयं मा भवेदिति॥
8कथं सज्जेच्च भोगेषु न च तप्येन्महत् तपः। विवर्धमानस्त्रिशिराः सर्वं हि भुवनं ग्रसेत्॥ इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान् भरतर्षभ। आज्ञापयत् सोऽप्सरसस्त्वट्टपुत्रप्रलोभने।॥
9यथा स सज्जेत् त्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम्। क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत् मा चिरम्॥
10शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो हारैर्युक्ता मनोहरैः। हावभावसमायुक्ताः सर्वाः सौन्दर्यशोभिताः॥ प्रलोभयत् भद्रं वः शमयध्वं भयं मम। अस्वस्थं ह्यात्मनाऽऽत्मानं लक्ष्यामि वराङ्गनाः। भयं तन्मे महाघोरं क्षिप्रं नाशयताबलाः॥
11अप्सरस ऊचुः तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने। यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद् बलनिषूदन॥
12निर्दहन्निव चक्षुर्त्यां योऽसावास्ते तपोनिधिः। तं प्रलोभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम्॥ यतिष्यामो वशे कर्तुं व्यपनेतुं च ते भयम्।
13शल्य उवाच इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम्। तत्र ता विविधैर्भावैलॊभयन्त्यो वराङ्गनाः॥
14नित्यं संदर्शयामासुस्तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम्। नाभ्यगच्छत् प्रहर्षं ताः स पश्यन् सुमहातपाः॥
15इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्वसागरसंनिभः। तास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रमुपस्थिताः॥
16कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन्। न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच्चालयितुं प्रभो॥
17यत् ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम्। सम्पूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिः॥
18चिन्तयामास तस्यैव वधोपायं युधिष्ठिर। स तूष्र्णी चिन्तयन् वीरो देवराजः प्रतापवान्।॥ विनिश्चितमतिर्धीमान् वधे त्रिशिरसोऽभवत्।
19वज्रमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिप्रं न भविष्यति॥ शत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा।
20शास्त्रबुद्धया विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम्॥ अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम्। मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस्त्रिशिरसं प्रति॥ स पपात हतस्तेन वज्रेण दृढमाहतः। पर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले॥
21तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम्। न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपितस्तस्य तेजसा॥
22हतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्निव हि दृश्यते। घातितस्य शिरांस्याजौ जीवन्तीवाद्धतानि वै॥
23ततोऽतिभीतगात्रस्तु शक्र आस्ते विचारयन्। अथाजगाम परशुं स्कन्धेनादाय वर्धकिः॥
24तदरण्यं महाराज यत्रास्तेऽसौ निपातितः। स भीतस्तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिः॥ अपश्यदब्रवीच्चैनं सत्वरं पाकशासनः। क्षिप्रं छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम॥
25तक्षोवाच महास्कन्धो भृशं ह्येष परशुर्न भविष्यति। कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर्विगर्हितम्॥
26इन्द्र उवाच मा भेस्त्वं शीघ्रमेतद् वै कुरुष्व वचनं मम। मत्प्रसादाद्धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति॥
27तक्षोवाच कं भवन्तमहं विद्यां घोरकर्माणमद्य वै। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्व मे॥
28इन्द्र उवाच अहमिन्द्रो देवराजस्तक्षन् विदितमस्तु ते। कुरुष्वैतदद् यथोक्तं मे तक्षन् माऽत्र विचारय॥
29तक्षोवाच क्रूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा। ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते॥
30शक्र उवाच पश्चाद् धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम्। शत्रुरेष महावीर्यो वज्रेण निहतो मया।॥
31अद्यापि चाहमुद्विग्नस्तक्षन्नस्माद् बिभेमि वै। क्षिप्रं छिन्धि शिरांसि त्वं करिष्येऽनुग्रहं तव॥
32शिरः पशोस्ते दास्यस्ति भागं यज्ञेषु मानवाः। एष तेऽनुग्रहस्तक्षन् क्षिप्रं कुरु मम प्रियम्॥
33शल्य उवाच एतच्छ्रुत्वा तु तक्षा स महेन्द्रवचनात् तदा। शिरांस्यथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत् तदा॥
34निकृत्तेषु ततस्तेषु निष्क्रामन्नण्डजास्त्वथा कपिञ्जलास्तित्तिराश्च कलविङ्काश्च सर्वशः।॥
35येन वेदानधीते स्म पिबते सोममेव च। तस्माद् वक्त्राद् विनिश्चेरुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः॥४०
36येन सर्वा दिशो राजन् पिबन्निव निरीक्षते। तस्माद् वक्त्राद् विनिश्चेरुस्तित्तिरास्तस्य पाण्डव॥
37यत् सुरापं तस्यासीद् वक्त्रं त्रिशिरसस्तदा। कलविङ्काः समुत्पेतुः श्येनाश्च भरतर्षभ।॥
38ततस्तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवानथ। जगाम त्रिदिवं हृष्टस्तक्षऽपि स्वगृहान् ययौ॥
39मेने कृतार्थमात्मानं हत्वा शत्रु सुरारिहा। त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथं हतं सुतम्॥ क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्।
40त्वष्टोवाच तष्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्। विनाऽपराधेन यतः पुत्रं हिंसितवान् मम॥
41तस्माच्छकविनाशाय वृत्रमुत्पादयाम्यहम्। लोकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं महत्॥
42स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः। उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तपस्वी सुमहायशाः॥
43अग्नौ हुत्वा समुत्पाद्य घोरं वृत्रमुवाच ह। इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात् तपसो मम॥
44सोऽवर्धत दिवं स्तब्वा सूर्यवैश्वानरोपमः। किं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितः॥
45शक्रं जहीति चाप्युक्तो जगाम त्रिदिवं ततः। ततो युद्धं समभवद् वृत्रवासवयोर्महत्॥
46संक्रुद्धयोर्महाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम। ततो जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम्॥
47अपावृत्याक्षिपद् वक्त्रे शक्रं कोपसमन्वितः। ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु सम्भ्रान्तास्त्रिदिवेश्वराः॥
48असृजस्ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम्। विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादपावृतात्॥ स्वान्यङ्गान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलनाशनः। ततः प्रभृति लोकस्य जृम्भिका प्राणसंश्रिता॥
49जहषुश्च सुराः सर्वे शक्रं दृष्ट्वा विनिःसृतम्। ततः प्रववृते युद्धं वृत्रवासवयोः पुनः॥
50संरब्धयोस्तदा घोरं सुचिरं भरतर्षभ। यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो बलसमन्वितः॥ त्वष्टस्तेजोबलाविद्धस्तदा शक्रो न्यवर्तत। निवृत्ते च तदा देवा विषादमगमन् परम्॥
51समेत्य सह शक्रेण त्वष्टस्तेजोविमोहिताः। अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत॥
52किं कार्यमिति वै राजन् विचिन्त्य भयमोहिताः। जग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययम्। उपविष्टा मन्दराग्नेये सर्वे वृत्रवधेप्सवः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said I want to hear how is was, O chief among, kings, that the large minded Indra, with his queen met with grave difficulties.
2Shalya said O king, listen to this old story as related in ancient history, of how Indra with his queen met with difficulties, O son of Bharata.
3There was a great devotee named Tvashtri who was the lord of all beings and the chief among gods. Out of pure wrath towards Indra, he created a son with three heads.
4The place, occupied by Indra, was desired by this mysterious personage, who was as it were the image of the universe and had three awful faces comparable to the sun, the moon and fire.
5With one mouth be read the Veda, with the second he drank wine and with the other he looked as if he would absorb the cardinal points.
6He was a devotee, mild, having powers of self-control and engaged in religious worship and devotion. And O subduer of foes, the austerities practised by him could not be practised by others, for they were very hard and very difficult to be practised.
7Shakra was depressed in spirits, at seeing the strength in devotion and truthfulness of the one with unrivaled power, for fear lest he be the chief among gods.
8O best among the race of Bharata, the skillful Indra through of many ways by which the one with three heads, whose strength was ever increasing and who threatened to absorb the entire universe, could be made to engage himself in the enjoyment of sensual pleasures and not in that hard devotion.
9He ordered fairies (to engage themselves) in decoying the son of Tvashtri, so that the three-headed one might, for certain, engage himself in the enjoyment of sensual pleasure saying them
10Be quick, go and delay not in decoying him, (yourself) having beautiful hips, deck yourself in necklaces and beautiful pearls in such a way that his desires may be excited. I wish you well, decoy him with all the gestures of lust marked with every sort of fascination and thus allay my fear. O beautiful damsels, I feel restless in my heart. O ladies, destroy quickly this great fear of mine.
11The Nymphs said O Shakra, we shall try to decoy him so that, O you slayer of Bala, you may not experience any dread from him
12The great devotee who now sits, as if scorching with his eyes, O lord and whom we are going together to decoy. We shall try to get him under our control and thus destroy your fears.
13Shalya said Being commanded by Indra they went to the three-headed one and the lovely damsels tempted him there with various gestures of lust.
14They displayed too the beauties of their person but the great devotee, though looking at them, did not at all enjoy the satisfaction (of looking at them).
15Having brought his senses under his control, he was in point of gravity as the full ocean. The damsels too, having tried their best, came back of Shakra.
16Then, with the palms their hands elapsed they all said to the chief among the gods. O Lord, he, whom it is very difficult to subdue, cannot be influenced away from his purpose.
17O you with great parts, do what you should after this. The great-minded Shakra, having greeted the nymphs with due honours, sent them away
18O Yudhishthira, he thought of some means to slay him. And the chief among the gods who was valiant, famous as a gifted being of unfailing judgment and intelligent, fixed on a plan for slaying the three-headed one.
19(Thought he) I shall this soon cease to exist. A foe who has already grown up must not be made light of by even the powerful, a weak foe though he might be.
20Deciding on this course of action laid down in the books, he firmly resolved on slaying him. Shakra, wrathful, flung his fearful and dress-inspiring thunderbolt, which could be compared to the fire, on the head of the three-headed one. Being severely struck by the thunderbolt he fell down to the earth, like the loosened summit of a mountain.
21Seeing him struck by the thunderbolt and lying like a mountain, the chief among the gods got no peace of mind, owing to his luster which still retained its effulgence.
22Though killed, his luster was effulgent and he seemed as if he were alive. It was strange that the heads of the slain one looked as if alive.
23For that reason fearful to behold. Shakra remained kept in thought. Then there came a wood cutter with an axe on his shoulder to that forest.
24O great king, where he was lying felled down. The Lord of Sachi, who still had fears, saw that wood cutter coming there by chance and the subduer of Paka soon said to him "quickly cut down the heads of this being; do what I tell you."
25The wood cutter said This man has large shoulders; the axe cannot cut down the heads) nor shall I be able to do the deed which is regarded to be wrong by honest people.
26Shakra said You need not have any fears, do quickly what I tell you; through my favour shall your weapon be equal to the thunderbolt.
27The wood cutter said I must know who you are and I want to hear why you have done this cruel deed today. Tell me the truth.
28Indra said I am Indra, the chief among the gods, let it be known to you O wood cutter. Do as I have told you. O wood cutter, do not ponder.
29The wood cutter said O Shakra, how is it that you are not ashamed at this cruel deed? Having killed this son of a Rishi, have you no fear of the sin of killing a Brahmana?
30Shakra said For the purification of my soul I shall thereafter precise some severe penance. He was my enemy, possessed of great strength and has been killed by my thunderbolt.
31To this day, O wood cutter, am I anxious and dread this. Quickly cut off his heads. I shall bestow a favour on you.
32In sacrificial rites, men will give the heads of the beasts. This is the favour I great you. Quickly do what I desire.
33Shalya said Having heard this, the wood cutter, after the speech of Indra, cut down the heads of the three-headed one with his axe.
34The heads, being cut off, came out from them a good many birds of the Kapinjala, (doves) Titara (sparrows) and Kalavinka (parrots) species.
35From the mouth by which he used to read the Veda and drink Soma juice, came forth quickly birds of the Kapinjala species,
36From the one by which, o king, he looked as if he would absorb (the cardinal points) came forth, O son of Pandu, birds of the Titara species.
37And from the mouth of the three-headed one which used to drink wine, came out birds of the Kalavinka species and birds of prey, O best among the race of Bharata.
38They having come out, Indra became tranquilized and went to heaven and the wood cutter too, well pleased, went home.
39This chief among the gods, having killed his enemy, thought himself gratified. Tvashtri, the lord of all beings, having heard of the slaying of his son by Shakra, said these words with eyes red with wrath.
40Tvashtri said due to my My son who was ever devoted to devotion, of a forgiving nature, endowed with selfcontrol and who had brought his passions under his control, has been killed by you without any fault.
41For this reason shall I create Vritra with a view to destroy Shakra. Let the worlds see my influence and power as also the great strength devotion.
42Let the chief of the gods also see it who is vile and of a vicious nature. Then the wrathful devotee of very great fame having performed his ablutions.
43And having made his offerings to fire and having created the hero Vritra said-"O you foe of Indra, grow up through the strength due to my devotions."
44He grew up and the height of his figure reached beyond the sky and could be compared with the sun or fire. Like the sun that rises at the time of the annihilation of the universe, he said-"What shall I do?"
45And the powerful one, being told to slay Shakara, went to the third heaven. And then there was a fierce battle between Vritra and Vasava.
46O you the best among the race of Kuru! There was a hot contest between the two, both of whom were fired with wrath and then the hero Vritra caught hold of the chief among the gods who had performed a hundred sacrifices.
47And opening his mouth the wrathful one threw him into his mouth. And Shakra being swallowed up by Vritra, the lords of the third heaven became very much terrified.
48They highly powerful then created the Yawn which was to destroy Vritra and then the slayer of Bala contracted his limbs and came out of the open mouth of the yawning Vritra. Since that day has the yawn remained in the breath of men.
49And seeing Shakra come out the gods all became joyful and then Vritra and Vasava again engaged themselves is fight.
500 best among the race of Bharata, the fierce contest between the two, fired with ire, lasted for a long time, when in battle Vritra, possessed of power, got the victory through the strength due to the inner spirit of Tvashtri. Shakra turned his back and he turning his back the gods were very much depressed.
51Being pierced with the spirit of Tvashtri they untied with Shakra and all held a consultation with the Rishis, O son of Bharata.
52Filled with dread they thought, O king, on what could best be done. Seated at the summit of Mandara, they all desirous of the destruction of Vritra, went in imagination of Vishnu, who was never to be destroyed.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, मैं सुनना चाहता हूँ कि वह कैसे हुआ कि महामना इन्द्र अपनी रानी सहित घोर संकट में पड़े।
2शल्य ने कहा — हे राजन्, हे भरतपुत्र, प्राचीन इतिहास में कही गई इस पुरानी कथा को सुनिए कि इन्द्र अपनी रानी सहित किस प्रकार संकट में पड़े।
3त्वष्टा नामक एक महान् तपस्वी थे, जो समस्त प्राणियों के स्वामी और देवताओं में श्रेष्ठ थे। इन्द्र के प्रति केवल क्रोध के कारण उन्होंने तीन सिरों वाले एक पुत्र की सृष्टि की।
4इन्द्र के द्वारा अधिकृत वह स्थान इस रहस्यमय पुरुष को अभीष्ट था, जो मानो विश्व की ही प्रतिमा था और जिसके सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्नि के समान तीन भयंकर मुख थे।
5एक मुख से वह वेद का पाठ करता था, दूसरे से मदिरा पीता था और तीसरे से ऐसे देखता था मानो दिशाओं को ही निगल जाएगा।
6वह तपस्वी था, मृदु स्वभाव का, संयमशील तथा धार्मिक उपासना और तपस्या में लगा रहने वाला। और हे शत्रुदमन, उसके द्वारा की गई तपस्या दूसरों से नहीं हो सकती थी, क्योंकि वह अत्यन्त कठोर और अत्यन्त दुष्कर थी।
7उस अनुपम बलशाली की तपस्या और सत्य का बल देखकर शक्र (इन्द्र) मन ही मन खिन्न हो गए, इस भय से कि कहीं वह देवताओं का स्वामी न बन जाए।
8हे भरतवंश में श्रेष्ठ, कुशल इन्द्र ने बहुत से उपायों पर विचार किया, जिनसे वह त्रिशिरा — जिसका बल निरन्तर बढ़ रहा था और जो समस्त विश्व को निगल जाने की आशंका उत्पन्न करता था — उस कठोर तपस्या के स्थान पर विषय-भोग में प्रवृत्त हो जाए।
9उन्होंने अप्सराओं को आज्ञा दी कि वे त्वष्टा के पुत्र को लुभाने में लग जाएँ, जिससे वह त्रिशिरा निश्चय ही विषय-भोग में प्रवृत्त हो जाए; और उनसे यह कहा —
10शीघ्रता करो, जाओ और उसे लुभाने में विलम्ब न करो। हे सुन्दर नितम्बों वाली (अप्सराओ), हारों और सुन्दर मोतियों से अपने को इस प्रकार सजाओ कि उसकी कामना जाग उठे। तुम्हारा कल्याण हो; समस्त प्रकार के मोहजनक हाव-भाव तथा कामचेष्टाओं से उसे लुभाकर मेरा भय दूर करो। हे सुन्दरी बालाओ, मेरा हृदय व्याकुल है। हे देवियो, मेरे इस महान् भय को शीघ्र नष्ट करो।
11अप्सराओं ने कहा — हे शक्र, हम उसे लुभाने का प्रयत्न करेंगी, जिससे हे बलहन्ता, आपको उससे कोई भय न रहे।
12हे स्वामी, वह महान् तपस्वी जो इस समय ऐसे बैठा है मानो अपने नेत्रों से (सब कुछ) भस्म कर देगा, उसी को हम सब मिलकर लुभाने जा रही हैं। हम उसे अपने वश में करने का प्रयत्न करेंगी और इस प्रकार आपके भय का नाश करेंगी।
13शल्य ने कहा — इन्द्र की आज्ञा पाकर वे उस त्रिशिरा के पास गईं और उन सुन्दरी बालाओं ने वहाँ नाना प्रकार की कामचेष्टाओं से उसे लुभाया।
14उन्होंने अपने शरीर की शोभा भी प्रकट की, किन्तु वह महान् तपस्वी उन्हें देखते हुए भी (उन्हें देखने का) तनिक भी सुख न पा सका।
15अपनी इन्द्रियों को वश में किए हुए वह गम्भीरता में परिपूर्ण समुद्र के समान था। वे बालाएँ भी अपना पूरा प्रयत्न करके शक्र के पास लौट आईं।
16तब हाथ जोड़कर उन सबने देवताओं के स्वामी से कहा — हे स्वामी, वह, जिसे वश में करना अत्यन्त कठिन है, अपने संकल्प से डिगाया नहीं जा सकता।
17हे महाभाग, अब इसके पश्चात् जो करना उचित हो सो कीजिए। महामना शक्र ने अप्सराओं का यथोचित सत्कार करके उन्हें विदा कर दिया।
18हे युधिष्ठिर, तब उन्होंने उसके वध का कोई उपाय सोचा। और वे देवताओं के स्वामी, जो पराक्रमी, अमोघ निश्चय वाले प्रतिभाशाली तथा बुद्धिमान् के रूप में विख्यात थे, त्रिशिरा के वध का उपाय निश्चित कर बैठे।
19(उन्होंने सोचा —) मैं इसका शीघ्र ही अन्त कर दूँगा। जो शत्रु बढ़ चुका हो, उसे बलवान् को भी हलका नहीं समझना चाहिए, चाहे वह दुर्बल ही क्यों न हो।
20शास्त्रों में बताए गए इसी मार्ग का निश्चय करके उन्होंने उसके वध का दृढ़ संकल्प किया। क्रुद्ध शक्र ने अपना भयंकर और भय उत्पन्न करने वाला वज्र, जो अग्नि के समान था, त्रिशिरा के मस्तक पर फेंका। वज्र की उस भीषण चोट से आहत होकर वह पर्वत के टूटे हुए शिखर के समान पृथ्वी पर गिर पड़ा।
21वज्र से आहत होकर पर्वत के समान पड़े हुए उसे देखकर भी देवताओं के स्वामी को शान्ति न मिली, क्योंकि उसका तेज तब भी अपनी प्रभा बनाए हुए था।
22मारा जाने पर भी उसका तेज देदीप्यमान था और वह ऐसा जान पड़ता था मानो जीवित हो। यह आश्चर्य की बात थी कि उस मारे गए के सिर जीवित से प्रतीत होते थे।
23इसी कारण वह देखने में भयंकर लगता था। शक्र चिन्ता में डूबे रहे। तभी उस वन में कन्धे पर कुल्हाड़ी रखे एक लकड़हारा आया।
24हे महाराज, वह वहीं आया जहाँ वह मारा हुआ पड़ा था। भय से युक्त शचीपति ने संयोगवश वहाँ आते हुए उस लकड़हारे को देखा और पाकशासन ने तुरन्त उससे कहा — "इस प्राणी के सिर शीघ्र काट डालो; जो मैं कहता हूँ वही करो।"
25लकड़हारे ने कहा — इस पुरुष के कन्धे विशाल हैं; कुल्हाड़ी से ये सिर कट नहीं सकते। और न मैं वह कर्म कर सकूँगा जिसे सज्जन लोग निन्दित मानते हैं।
26शक्र ने कहा — तुम्हें भय करने की कोई आवश्यकता नहीं, जो मैं कहता हूँ उसे शीघ्र करो; मेरे अनुग्रह से तुम्हारा शस्त्र वज्र के समान हो जाएगा।
27लकड़हारे ने कहा — मुझे यह जानना चाहिए कि आप कौन हैं, और मैं सुनना चाहता हूँ कि आपने आज यह क्रूर कर्म क्यों किया। मुझे सत्य बताइए।
28इन्द्र ने कहा — हे लकड़हारे, तुम जान लो कि मैं देवताओं का स्वामी इन्द्र हूँ। जैसा मैंने कहा है वैसा करो। हे लकड़हारे, विचार में मत पड़ो।
29लकड़हारे ने कहा — हे शक्र, इस क्रूर कर्म पर आपको लज्जा कैसे नहीं आती? इस ऋषिपुत्र का वध करके क्या आपको ब्रह्महत्या के पाप का भय नहीं है?
30शक्र ने कहा — अपनी आत्मा की शुद्धि के लिए मैं इसके पश्चात् कोई कठोर तप करूँगा। वह मेरा शत्रु था, महान् बल से युक्त था, और मेरे वज्र से मारा गया है।
31हे लकड़हारे, आज भी मैं चिन्तित हूँ और इससे डरता हूँ। शीघ्र इसके सिर काट डालो। मैं तुम्हें वर दूँगा।
32यज्ञकर्मों में मनुष्य पशुओं के सिर (तुम्हें) देंगे — यही वर मैं तुम्हें देता हूँ। जो मैं चाहता हूँ वह शीघ्र करो।
33शल्य ने कहा — इन्द्र के ये वचन सुनकर उस लकड़हारे ने अपनी कुल्हाड़ी से त्रिशिरा के सिर काट डाले।
34सिर कट जाने पर उनमें से कपिञ्जल (कबूतर), तित्तिर (चटक) तथा कलविङ्क (शुक) जाति के बहुत से पक्षी निकल पड़े।
35जिस मुख से वह वेद का पाठ करता और सोमरस पीता था, उससे शीघ्र ही कपिञ्जल जाति के पक्षी निकले।
36हे राजन्, जिस मुख से वह ऐसे देखता था मानो दिशाओं को निगल जाएगा, हे पाण्डुपुत्र, उससे तित्तिर जाति के पक्षी निकले।
37और हे भरतवंश में श्रेष्ठ, त्रिशिरा के जिस मुख से वह मदिरा पीता था, उससे कलविङ्क जाति के पक्षी तथा शिकारी पक्षी निकले।
38उनके निकल जाने पर इन्द्र शान्त हुए और स्वर्ग को चले गए, तथा वह लकड़हारा भी प्रसन्न होकर अपने घर लौट गया।
39अपने शत्रु का वध करके वे देवताओं के स्वामी अपने को कृतार्थ मानने लगे। समस्त प्राणियों के स्वामी त्वष्टा ने शक्र के द्वारा अपने पुत्र के वध का समाचार सुनकर क्रोध से लाल नेत्रों के साथ ये वचन कहे।
40त्वष्टा ने कहा — मेरा पुत्र, जो सदा तपस्या में लगा रहता था, क्षमाशील स्वभाव का, संयम से युक्त तथा जिसने अपनी वासनाओं को वश में कर लिया था, तुम्हारे द्वारा बिना किसी अपराध के मारा गया है।
41इसी कारण मैं शक्र का विनाश करने के लिए वृत्र की सृष्टि करूँगा। संसार मेरे प्रभाव और शक्ति को तथा तपस्या के महान् बल को भी देख ले।
42वे देवराज भी इसे देख लें, जो नीच और दुष्ट स्वभाव के हैं। तदनन्तर उन अत्यन्त यशस्वी क्रुद्ध तपस्वी ने स्नान करके —
43और अग्नि में आहुति देकर वीर वृत्र की सृष्टि की और कहा — "हे इन्द्र के शत्रु, मेरी तपस्या के बल से बढ़ो।"
44वह बढ़ा और उसके शरीर की ऊँचाई आकाश से भी परे पहुँच गई; वह सूर्य अथवा अग्नि के समान था। प्रलयकाल में उदय होने वाले सूर्य के समान (तेजस्वी होकर) उसने कहा — "मैं क्या करूँ?"
45और शक्र का वध करने की आज्ञा पाकर वह बलवान् त्रिदिव (स्वर्ग) को गया। तदनन्तर वृत्र और वासव के बीच घोर युद्ध हुआ।
46हे कुरुवंश में श्रेष्ठ! क्रोध से जलते हुए उन दोनों के बीच घमासान संग्राम हुआ, और तब वीर वृत्र ने सौ यज्ञ करने वाले देवराज को पकड़ लिया।
47और मुख खोलकर उस क्रुद्ध ने उन्हें अपने मुख में डाल लिया। शक्र के वृत्र द्वारा निगल लिए जाने पर स्वर्ग के अधिपति अत्यन्त भयभीत हो गए।
48तब उन महाशक्तिशाली (देवताओं) ने वृत्र का नाश करने के लिए जृम्भिका (जँभाई) की सृष्टि की, और तब बलहन्ता (इन्द्र) अपने अंगों को समेटकर जँभाई लेते हुए वृत्र के खुले मुख से बाहर निकल आए। उसी दिन से जँभाई मनुष्यों के श्वास में बनी हुई है।
49शक्र को बाहर निकला देखकर समस्त देवता आनन्दित हुए, और तब वृत्र तथा वासव पुनः युद्ध में प्रवृत्त हुए।
50हे भरतवंश में श्रेष्ठ, क्रोध से जलते हुए उन दोनों का घोर संग्राम बहुत काल तक चला, तब युद्ध में बलशाली वृत्र ने त्वष्टा की आन्तरिक शक्ति के बल से विजय प्राप्त की। शक्र पीठ दिखाकर भागे, और उनके भागने पर देवता अत्यन्त खिन्न हो गए।
51हे भरतपुत्र, त्वष्टा की शक्ति से आहत होकर वे शक्र के साथ मिल गए और सबने ऋषियों के साथ मन्त्रणा की।
52हे राजन्, भय से भरे हुए उन्होंने विचार किया कि अब सर्वोत्तम क्या किया जाए। मन्दराचल के शिखर पर बैठकर वे सब, वृत्र के विनाश की इच्छा से, अविनाशी विष्णु का ध्यान करने लगे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, म सुन्न चाहन्छु कि त्यो कसरी भयो कि महामना इन्द्र आफ्नी रानीसहित घोर संकटमा परे।
2शल्यले भने — हे राजन्, हे भरतपुत्र, प्राचीन इतिहासमा भनिएको यो पुरानो कथा सुन्नुहोस् कि इन्द्र आफ्नी रानीसहित कसरी संकटमा परे।
3त्वष्टा नामका एक महान् तपस्वी थिए, जो सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी र देवताहरूमा श्रेष्ठ थिए। इन्द्रप्रतिको केवल क्रोधले उनले तीन शिर भएको एउटा पुत्रको सृष्टि गरे।
4इन्द्रले अधिकार गरेको त्यो स्थान यी रहस्यमय पुरुषलाई अभीष्ट थियो, जो मानौँ विश्वकै प्रतिमा थिए र जसका सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्निसमान तीन भयंकर मुख थिए।
5एउटा मुखले उसले वेदको पाठ गर्थ्यो, दोस्रोले मदिरा पिउँथ्यो र तेस्रोले यसरी हेर्थ्यो मानौँ दिशाहरूलाई नै निल्नेछ।
6ऊ तपस्वी थियो, मृदु स्वभावको, संयमशील तथा धार्मिक उपासना र तपस्यामा लागिरहने। र हे शत्रुदमन, उसले गरेको तपस्या अरूबाट हुन सक्दैनथ्यो, किनभने त्यो अत्यन्त कठोर र अत्यन्त दुष्कर थियो।
7त्यो अनुपम बलशालीको तपस्या र सत्यको बल देखेर शक्र (इन्द्र) मनमनै खिन्न भए, यो डरले कि कतै ऊ देवताहरूको स्वामी नबनोस्।
8हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, कुशल इन्द्रले धेरै उपायमाथि विचार गरे, जसद्वारा त्यो त्रिशिरा — जसको बल निरन्तर बढिरहेको थियो र जसले सम्पूर्ण विश्वलाई निल्ने आशंका उत्पन्न गर्थ्यो — त्यो कठोर तपस्याको सट्टा विषयभोगमा प्रवृत्त होस्।
9उनले अप्सराहरूलाई आज्ञा दिए कि तिनीहरू त्वष्टाका पुत्रलाई लोभ्याउनमा लागून्, जसले गर्दा त्यो त्रिशिरा निश्चय नै विषयभोगमा प्रवृत्त होस्; र तिनीहरूलाई यसो भने —
10चाँडो गर, जाऊ र उसलाई लोभ्याउन ढिलो नगर। हे सुन्दर नितम्ब भएकी (अप्सराहरू हो), हार र सुन्दर मोतीले आफूलाई यसरी सजाऊ कि उसको कामना जागोस्। तिमीहरूको कल्याण होस्; सबै प्रकारका मोहजनक हाउभाउ तथा कामचेष्टाले उसलाई लोभ्याएर मेरो डर हटाऊ। हे सुन्दरी बालाहरू हो, मेरो हृदय व्याकुल छ। हे देवीहरू हो, मेरो यो महान् डर चाँडै नष्ट गर।
11अप्सराहरूले भने — हे शक्र, हामी उसलाई लोभ्याउने प्रयत्न गर्नेछौँ, जसले गर्दा हे बलहन्ता, तपाईंलाई उसबाट कुनै डर नरहोस्।
12हे स्वामी, त्यो महान् तपस्वी जो यतिखेर यसरी बसेको छ मानौँ आफ्ना आँखाले (सबै कुरा) भस्म पारिदिनेछ, उसैलाई हामी सबै मिलेर लोभ्याउन जाँदैछौँ। हामी उसलाई आफ्नो वशमा पार्ने प्रयत्न गर्नेछौँ र यसरी तपाईंको डरको नाश गर्नेछौँ।
13शल्यले भने — इन्द्रको आज्ञा पाएर तिनीहरू त्यो त्रिशिराकहाँ गए र ती सुन्दरी बालाहरूले त्यहाँ नानाथरी कामचेष्टाले उसलाई लोभ्याए।
14तिनीहरूले आफ्नो शरीरको शोभा पनि प्रकट गरे, तर त्यो महान् तपस्वीले तिनीहरूलाई हेर्दाहेर्दै पनि (तिनीहरूलाई हेर्ने) कुनै सुख पाएन।
15आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पारेको ऊ गम्भीरतामा परिपूर्ण समुद्रजस्तै थियो। ती बालाहरू पनि आफ्नो पूरा प्रयत्न गरेर शक्रकहाँ फर्केर आए।
16तब हात जोडेर तिनीहरू सबैले देवताहरूका स्वामीलाई भने — हे स्वामी, ऊ, जसलाई वशमा पार्न अत्यन्त कठिन छ, आफ्नो संकल्पबाट डगाउन सकिँदैन।
17हे महाभाग, अब यसपछि जे गर्नु उचित छ सो गर्नुहोस्। महामना शक्रले अप्सराहरूको यथोचित सत्कार गरेर तिनीहरूलाई विदा गरे।
18हे युधिष्ठिर, तब उनले उसको वधको कुनै उपाय सोचे। र ती देवताहरूका स्वामी, जो पराक्रमी, अमोघ निश्चय भएका प्रतिभाशाली तथा बुद्धिमान्का रूपमा विख्यात थिए, त्रिशिराको वधको उपाय निश्चित गरे।
19(उनले सोचे —) म यसको चाँडै नै अन्त्य गरिदिनेछु। जुन शत्रु बढिसकेको छ, उसलाई बलवान्ले पनि हलुका ठान्नुहुँदैन, चाहे ऊ दुर्बल नै किन नहोस्।
20शास्त्रमा बताइएको यही मार्गको निश्चय गरेर उनले उसको वधको दृढ संकल्प गरे। क्रुद्ध शक्रले आफ्नो भयंकर र डर उत्पन्न गर्ने वज्र, जो अग्निसमान थियो, त्रिशिराको शिरमा फ्याँके। वज्रको त्यो भीषण प्रहारले आहत भई ऊ पर्वतको भाँचिएको शिखरजस्तै पृथ्वीमा ढल्यो।
21वज्रले आहत भई पर्वतजस्तै ढलेको उसलाई देखेर पनि देवताहरूका स्वामीलाई शान्ति मिलेन, किनभने उसको तेज त्यसबेला पनि आफ्नो प्रभा कायम राखेको थियो।
22मारिएपछि पनि उसको तेज देदीप्यमान थियो र ऊ यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ जीवितै छ। यो आश्चर्यको कुरा थियो कि त्यो मारिएकाका शिरहरू जीवितजस्तै देखिन्थे।
23यसै कारण ऊ हेर्नमा भयंकर लाग्थ्यो। शक्र चिन्तामा डुबिरहे। त्यत्तिकैमा त्यो वनमा काँधमा बन्चरो बोकेको एक दाउरे आयो।
24हे महाराज, ऊ त्यहीँ आयो जहाँ त्यो मारिएर ढलेको थियो। डरले युक्त शचीपतिले संयोगवश त्यहाँ आइरहेको त्यो दाउरेलाई देखे र पाकशासनले तुरुन्तै उसलाई भने — "यो प्राणीका शिर चाँडै काटिदेऊ; जे म भन्छु त्यही गर।"
25दाउरेले भन्यो — यस पुरुषका काँध विशाल छन्; बन्चरोले यी शिर काटिँदैनन्। न त म त्यो कर्म गर्न सक्नेछु जसलाई सज्जनहरूले निन्दित मान्दछन्।
26शक्रले भने — तिमीले डर मान्नु कुनै आवश्यकता छैन, जे म भन्छु त्यो चाँडै गर; मेरो अनुग्रहले तिम्रो शस्त्र वज्रसमान हुनेछ।
27दाउरेले भन्यो — मैले थाहा पाउनुपर्छ कि तपाईं को हुनुहुन्छ, र म सुन्न चाहन्छु कि तपाईंले आज यो क्रूर कर्म किन गर्नुभयो। मलाई सत्य भन्नुहोस्।
28इन्द्रले भने — हे दाउरे, तिमीले थाहा पाऊ कि म देवताहरूको स्वामी इन्द्र हुँ। जस्तो मैले भनेको छु त्यस्तै गर। हे दाउरे, विचारमा नपर।
29दाउरेले भन्यो — हे शक्र, यस क्रूर कर्ममा तपाईंलाई लाज कसरी लाग्दैन? यस ऋषिपुत्रको वध गरेर के तपाईंलाई ब्रह्महत्याको पापको डर छैन?
30शक्रले भने — आफ्नो आत्माको शुद्धिका लागि म यसपछि कुनै कठोर तप गर्नेछु। ऊ मेरो शत्रु थियो, महान् बलले युक्त थियो, र मेरो वज्रले मारिएको छ।
31हे दाउरे, आज पनि म चिन्तित छु र यसबाट डराउँछु। चाँडै यसका शिर काटिदेऊ। म तिमीलाई वर दिनेछु।
32यज्ञकर्ममा मानिसहरूले पशुका शिर (तिमीलाई) दिनेछन् — यही वर म तिमीलाई दिन्छु। जे म चाहन्छु त्यो चाँडै गर।
33शल्यले भने — इन्द्रका यी वचन सुनेर त्यो दाउरेले आफ्नो बन्चरोले त्रिशिराका शिर काटिदियो।
34शिर काटिएपछि तीबाट कपिञ्जल (परेवा), तित्तिर (भँगेरा) तथा कलविङ्क (सुगा) जातिका धेरै पक्षी निस्के।
35जुन मुखले उसले वेदको पाठ गर्थ्यो र सोमरस पिउँथ्यो, त्यसबाट चाँडै नै कपिञ्जल जातिका पक्षी निस्के।
36हे राजन्, जुन मुखले ऊ यसरी हेर्थ्यो मानौँ दिशाहरूलाई निल्नेछ, हे पाण्डुपुत्र, त्यसबाट तित्तिर जातिका पक्षी निस्के।
37र हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, त्रिशिराको जुन मुखले उसले मदिरा पिउँथ्यो, त्यसबाट कलविङ्क जातिका पक्षी तथा सिकारी पक्षी निस्के।
38तिनीहरू निस्किएपछि इन्द्र शान्त भए र स्वर्ग गए, तथा त्यो दाउरे पनि प्रसन्न भई आफ्नो घर फर्क्यो।
39आफ्नो शत्रुको वध गरेर ती देवताहरूका स्वामीले आफूलाई कृतार्थ ठाने। सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी त्वष्टाले शक्रद्वारा आफ्ना पुत्रको वधको समाचार सुनेर क्रोधले राता आँखा लिएर यी वचन भने।
40त्वष्टाले भने — मेरो पुत्र, जो सधैँ तपस्यामा लागिरहन्थ्यो, क्षमाशील स्वभावको, संयमले युक्त तथा जसले आफ्ना वासनालाई वशमा पारेको थियो, तिमीद्वारा कुनै अपराधविनै मारिएको छ।
41यसै कारण म शक्रको विनाश गर्न वृत्रको सृष्टि गर्नेछु। संसारले मेरो प्रभाव र शक्तिलाई तथा तपस्याको महान् बललाई पनि देखोस्।
42ती देवराजले पनि यो देखून्, जो नीच र दुष्ट स्वभावका छन्। त्यसपछि ती अत्यन्त यशस्वी क्रुद्ध तपस्वीले स्नान गरेर —
43र अग्निमा आहुति दिएर वीर वृत्रको सृष्टि गरे र भने — "हे इन्द्रका शत्रु, मेरो तपस्याको बलले बढ।"
44ऊ बढ्यो र उसको शरीरको उचाइ आकाशभन्दा पनि पर पुग्यो; ऊ सूर्य अथवा अग्निसमान थियो। प्रलयकालमा उदाउने सूर्यजस्तै (तेजस्वी भई) उसले भन्यो — "म के गरूँ?"
45र शक्रको वध गर्ने आज्ञा पाएर त्यो बलवान् त्रिदिव (स्वर्ग)मा गयो। त्यसपछि वृत्र र वासवबीच घोर युद्ध भयो।
46हे कुरुवंशमा श्रेष्ठ! क्रोधले जलिरहेका ती दुवैबीच घमासान संग्राम भयो, र तब वीर वृत्रले सय यज्ञ गर्ने देवराजलाई समात्यो।
47र मुख खोलेर त्यो क्रुद्धले उनलाई आफ्नो मुखमा हालिदियो। शक्र वृत्रद्वारा निलिएपछि स्वर्गका अधिपतिहरू अत्यन्त भयभीत भए।
48तब ती महाशक्तिशाली (देवताहरू)ले वृत्रको नाश गर्न जृम्भिका (हाइ)को सृष्टि गरे, र तब बलहन्ता (इन्द्र) आफ्ना अंग खुम्च्याएर हाइ काढिरहेको वृत्रको खुला मुखबाट बाहिर निस्के। त्यही दिनदेखि हाइ मानिसहरूको श्वासमा रहिआएको छ।
49शक्रलाई बाहिर निस्केको देखेर सम्पूर्ण देवता आनन्दित भए, र तब वृत्र तथा वासव पुनः युद्धमा प्रवृत्त भए।
50हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, क्रोधले जलिरहेका ती दुवैको घोर संग्राम धेरै समयसम्म चल्यो, तब युद्धमा बलशाली वृत्रले त्वष्टाको आन्तरिक शक्तिको बलले विजय प्राप्त गर्यो। शक्र पीठ फर्काएर भागे, र उनी भागेपछि देवताहरू अत्यन्त खिन्न भए।
51हे भरतपुत्र, त्वष्टाको शक्तिले आहत भई तिनीहरू शक्रसँग मिले र सबैले ऋषिहरूसँग मन्त्रणा गरे।
52हे राजन्, डरले भरिएका तिनीहरूले विचार गरे कि अब सर्वोत्तम के गर्ने। मन्दराचलको शिखरमा बसेर तिनीहरू सबैले, वृत्रको विनाशको इच्छाले, अविनाशी विष्णुको ध्यान गर्न थाले।