गोहरण पर्व — अर्जुनले उत्तरलाई कौरवहरूको परिचय दिन्छन्
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 55
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच अपयाते तु राधेये दुर्योधनपुरोगमाः। अनीकेन यथास्वेन शनैरार्छन्त पाण्डवम्॥
2बहुधा तस्य सैन्यस्य व्यूढस्याप्ततः शरैः। अधारयत वेगं स वेलेव तु महोदधेः॥
3ततः प्रहस्य बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः। दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वाणः प्रत्यायाद् रथसत्तमः॥
4यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम्। तथा गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो दिशो दश॥
5न रथानां न चाश्वानां न गजानां न वर्मणाम्। अनिविद्धं शितैर्बाणैरासीद द्वयङ्गुलमन्तरम्॥
6दिव्ययोगाच्च पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च। शिक्षाशिल्पोपपन्नत्वादस्त्राणां च परिक्रमात्।
7वीर्यवत्त्वं दुतं चाग्नयं दृष्ट्वा जिष्णोरपूजयन्॥ कालाग्निमिव बीभत्सुं निर्दहन्तमिव प्रजाः।
8नारयः प्रेक्षितुं शेकुर्व्वलन्तमिव पावकम्॥ तानि ग्रस्तान्यनीकानि रेजुरर्जुनमार्गणैः।
9शैलं प्रति बलाभ्राणि व्याप्तानीवार्करश्मिभिः॥ अशोकानां वनानीवच्छननानि बहुशः शुभैः।
10रेजुः पार्थशरैस्तत्र तदा सैन्यानि भारत॥ स्रजोऽर्जुनशरैः शीर्णं शुष्यत्पुष्पं हिरण्मयम्। छत्राणि च पताकाश्च खे दधार सदागतिः॥
11स्वबलत्रासनात्रस्ता: परिपेतुर्दिशो दश। रथाङ्गदेशानादाय पार्थच्छिन्नयुगा हयाः॥ कर्णकक्षविषाणेषु अन्तरोष्ठेषु चैव ह। मर्मस्वङ्गेषु चाहत्यापातयत् समरे गजान्॥ कौरवाग्रगजानां तु शरीरैर्गतचेतसाम्। क्षणेन संवृता भूमिर्मेधैरिव नभस्तलम्॥ युगान्तसमये सर्वं यथा स्थावरजङ्गमम्। कालक्षयमशेषेण दहत्यग्रशिखः शिखी। तद्वत् पार्थो महाराज ददाह समरे रिपू॥ ततः सर्वास्त्रतेजोभिर्धनुषो निस्वनेन च शब्देनामानुषाणां च भूतानां ध्वजवासिनाम्।
12भैरवं शब्दमत्यर्थं वानरस्य च कुर्वतः॥ दैवारिपाच्च बीभत्सुस्तस्मिन् दौर्योधने वने। भयमुत्पादयामास बलवानरिमर्दनः॥ रथशक्तिममित्राणां प्रागेव निपतद् भुवि।
13सोऽपयात् सहसा पश्चात् साहसाच्चाभ्युपेयिवान्॥ शरवातैः सुतीक्ष्णाप्रैः समादिष्टैः खगेरिव।
14अर्जुनस्तु खमावतें लोहितप्राशनैः खगैः॥ अत्र मध्ये यथार्कस्य रश्मयस्तिग्मतेजसः। दिशासु च तथा राजन्नसंख्याताः शरास्तदा।॥ सकृदेवानतं शेकू स्थमभ्यसितुं परे।
15अलभ्यः पुनस्श्वैस्तु रथात् सोऽतिप्रपादयेत्॥ ते शरा द्विट्शरीरेषु यथैव न ससज्जिरे।
16द्विडनीकेषु बीभत्सोर्न ससज्जे रथस्तदा॥ स तद् विक्षोभयामास ह्यरातिबलवासा।
17अनन्तभोगो भुजगः क्रीडन्निव महार्णवे॥ अस्यतो नित्यमत्यर्थं सर्वमेवातिगस्तथा। अश्रुतः श्रूयते भूतैर्धनुर्घोषः किरीटिनः॥ संततास्तत्र मातङ्गा बाणैरल्पान्तरान्तरे। संवृतास्तेन दृश्यन्ते मेघा इव गभस्तिभिः॥ दिशोऽनुभ्रमतः सर्वाः सव्यदक्षिणमस्यतः। सततं दृश्यते युद्धे सायकासनमण्डलम्॥
18पतन्त्यरूपेषु यथा चक्षूर्षि न कदाचन। नालक्ष्येषु शराः पेतुस्तथा गाण्डीवधन्वनः॥ मार्गो गजसहस्रस्य युगपद् गच्छतो वने। यथा भवेत् तथा जज्ञे रथमार्गः किरीटिनः॥ नूनं पार्थजयैषित्वाच्छक्रः सर्वामरैः सह। हन्त्यस्मानित्यमन्यन्त पार्थेन निहताः परे॥ कालमर्जुनरूपेण संहरन्तमिव प्रजाः॥
19घ्नन्तमत्यर्थमहितान् विजयं तत्र मेनिरे। कुरुसेनाशरीराणि पार्थेनैवाहतान्यपि। सेदुः पार्थहतानीव पार्थकर्मानुशासनात्॥ ओषधीनां शिरांसीव द्विषच्छीर्षाणि सोऽन्वयात्।
20अवनेशुः कुरूणां हि वीर्याण्यर्जुनजाद् भयात्॥ अर्जुनानिलभिन्नानि वनान्यर्जुनविद्विषाम्। चक्रुर्लोहितधाराभिर्धरणी लोहितान्तराम्॥ लोहितेन समायुक्तः पांसुभिः पवनोद्धृतैः। बभूवुर्लोहितास्तत्र भृशमादित्यरश्मयः॥ सार्क खं तत्क्षणेनासीत् संध्यायामिव लोहितम्।
21अप्यस्तं प्राप्य सूर्योऽपि निवर्तेत न पाण्डवः॥ तान सर्वान् समरे शूरः पौरुषे समवस्थितान्। दिव्धरस्त्रैरचिन्त्यात्मा सर्वानाछेद् धनुर्धरान्॥ स तु द्रोणं त्रिसप्तत्या क्षुरप्राणां समार्पयत्। दुःसहं दशभिर्बाणैौणिमष्टाभिरेव च।॥ दुःशासनं द्वादशभिः कृपं शारद्वतं त्रिभिः।
22भीष्मं शान्तनवं षष्ट्या राजानं च शतेन ह। कर्णं च कर्णिना कर्णे विव्याध परवीरहा॥
23तस्मिन् विद्धे महेष्वासे कर्णे सर्वास्त्रकोविदे। हताश्वसूते विरथे ततोऽनीकमभज्यत॥
24तत् प्रभन्नं बलं दृष्ट्वा पार्थमाजिस्थितं पुनः। अभिप्रायं समाज्ञाय वैराटिरिदमब्रवीत्॥
25आस्थाय रुचिरं जिष्णो रथं सारथिना मया। कतमं यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया॥
26अर्जुन उवाच लोहिताश्वमरिष्टं यं वैयाघ्रमनुपश्यसि। नीलां पताकामाश्रित्य रथे तिष्ठन्तमुत्तर॥ कृपस्यैतदनीकाग्न्यं प्राप्यस्वैतदेव माम्। एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं दृढधन्विनः॥
27ध्वजे कमण्डलुर्यस्य शातकौम्भमयः शुभः। आचार्य एष हि द्रोण: सर्वशस्त्रभृतां वरः॥
28सदा ममैष मान्यस्तु सर्वशस्त्रभृतामपि। सुप्रसन्नं महावीरं कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम्॥
29अत्रैव वावरोहैनमेष धर्मः सनातनः। यदि मे प्रथमं द्रोणः शरीरे प्रहरिष्यति। ततोऽस्य प्रहरिष्यामि नास्य कोपो भवेदिति॥ अस्याविदूरे हि धनुर्ध्वजाये यस्य दृश्यते!
30आचार्यस्यैष पुत्रो वै अश्वत्थामा महारथः॥ सदा ममैष मान्यस्तु सर्वशस्त्रभृतामपि।
31एतस्य त्वं रथं प्राप्य निवर्तेथाः पुनः पुनः॥ य एष तु स्थानीके सुवर्णकवचावृतः।
32सेनाग्न्येण तृतीयेन व्यावहार्येण तिष्ठति॥ यस्य नागो ध्वजाग्रेऽसौ हेमकेतनसंवृतः।
33धृतराष्ट्रात्मजः श्रीमानेष राजा सुयोधनः॥ एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथारुजम्।
34प्रापयस्वैष राजा हि प्रमाथी युद्धदुर्मदः॥ एष द्रोणस्य शिष्याणां शीघ्रास्त्रे प्रथमो मतः।
35एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं विपुलं रणे॥ नागकक्षा तु रुचिरा ध्वजाग्रे यस्य तिष्ठति। एष वैकर्तनः कर्णो विदितः पूर्वमेव ते॥ एतस्य रथमास्थाय राधेयस्य दुरात्मनः।
36यत्तो भवेथाः संग्रामे स्पर्धते हि सदा मया॥ यस्तु नीलानुसारेण पञ्चतारेण केतुना। हस्तावापी बृहद्धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान्॥ यस्य तारार्कचित्रोऽसौ ध्वजो स्थवरे स्थितः।
37यस्यैतत् पाण्डुरं छत्रं विमलं मूर्ध्नि तिष्ठति॥ महतो रथवंशस्य नानाध्वजपताकिनः।
38बलाहकाये सूर्यो वा य एष प्रमुखे स्थितः॥ हैमं चन्द्रार्कसंकाशं कवचं यस्य दृश्यते।
39जातरूपशिरस्त्राणं मनस्तापयतीव मे॥ एष शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः।
40राजश्रियाभिवृद्धश्च सुयोधनवशानुगः॥ पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विजकरो भवेत्।
41एतेन युध्यमानस्य यत्त: संयच्छ मे हयान्॥ ततोऽभ्यवहदव्यग्रो वैराटिः सव्यसाचिनाम्। यत्रातिष्ठत् कृपो राजन् योत्स्यमानो धनंजयम्॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said After the son of Radha had fled away fi the battle-field all other heroes, headed Duryodhana attacked Arjuna with respective detachments.
2Like the bank (obstructing the surging) deep he withstood the various well-arranged divisions of the army falling upon him with arrows.
3Then smiling, the foremost of car-warriors Bibhatsu, the son of Kunti, having white, steeds, advanced (towards them) displaying celestials weapons.
4Partha soon filled the ten quarters with arrows shot from his Gandiva bow as the sun covers the earth with its rays.
5Of the chariots, horses, elephants and coats of mail there was not space measuring even two fingers that was nor pierced with shafts.
6On account of his cleverly handling the celestials weapons, the training of his horses, the skill of Uttara and the coursing of his weapons.
7And seeing him endued with energy prowess and quick motion people began to adore Vishnu like fire burning at the time of the universal dissolution.
8None amongst the enemies could look at Arjuna shining like the burning fire. Assailed by the shafts of Arjuna the various divisions of the army appeared.
9Like the newly risen clouds on a mountain, filled with the rays of the sun or like the gioves of the Ashoka trees covered with full blown flowers.
10Thus assailed by Partha's shafts the army appeared, O Bharata, like a garland from which the withered but golden flowers drop down.
11The wind carried away to the sky the umbrellas and the flags. Terrified at the destruction of their own species and having their reins cut off by Partha's arrows the horses, taking with them, portions of cars, fled away in different directions. Struck on their ears, ribs, tusks, the lower lips and other vital parts the elephants began to drop down in the battle-field. Filled in no time with the dead elephants of the Kurus the earth looked like the sky filled with black clouds. As the blazing fire burns up all mobile and immobile, at the time of the universal dissolution, so did Partha, O king, consume the enemies in battle. Then with the power of all his weapons, the twang of his bow and superhuman cries of the creatures stationed on his Flag-staff.
12And the dreadful yell of the monkey, Bibhatsu struck terror into the hearts of Duryodhana's soldiers. A highly powerful repressor of enemies as he was, he had already crushed to the ground the strength of the hostile heroes.
13He all on a sudden from behind attacked the army with a net of sharpened arrows like birds ordered (by fowlers).
14Arjuna covered the entire sky with blooddrinking arrows. As the fierce rays of the sun are within a small vessel. O king, those numberless shafts of his were in the sky. They could see once his car only when brought near.
15And no sooner they saw him he felled them from the chariot with their horses. As his arrows were not impeded by the bodies of his enemies.
16So the car of Bibhatsu was not obstructed by the army of the enemy. He, with great force, began to agitate the army of the enemy.
17Like the thousand headed serpent Vasuki sporting in the great ocean. As Kiriti continually shot his arrows such was the twang of his bow, going above every sound that the like of if was never heard by creatures. The elephants, that were there with their bodies thickly covered with arrows, looked like black clouds filled with the rays of the sun. Moving in all directions and shooting arrows right and left Arjuna's bow was always seen in the battle like a circle.
18The arrows of the holder of the Gandiva bow never fell upon anything except the aim as the eye does not fall upon anything except what is beautiful. As the passage for a thousand of elephants is made of itself when they simultaneously pass through a forest so the track of the chariot of Kiritin was made out. Greatly assailed by Partha the enemies thought, “Desirous of securing victory to Partha forsooth, Indra, in the company of all the immortals, is destroying us."
19They also took Vijaya, who was making a dreadful havoc all round, to be Death himself, who in the guise of Arjuna, was putting an end to all creatures around. And wounded by Partha the bodies of the Kuru soldiers were distressed like those slain by Partha by his superhuman deed. He sundered the heads of the enemies like the tops of Oshadhis.
20The Kurus lost all their energy in fear of Arjuna. Uprooted by Arjuna wind, the trees of the Arjuna's enemies reddened the earth with purple secretions. And with the dust saturated with blood and raised up by the wind the rays of the sun were greatly reddened. The sky with the sun being reddened soon appeared like the evening.
21Even the sun ceases to pour its rays when he sets but the son of Pandu did not cease to discharge his arrows. In the battle that hero of incomprehensible energy assailed with celestials weapons all the heroic and leading bow men. He discharged seventy arrows, sharp as razors at Drona, Twelve at Dushasana and three at Kirpa, the son of Sharadvata.
22That slayer of hostile heroes pierced with six shafts Bhishma, the son of Shantanu and the king Duryodhana with hundred and Karna in the car with a bearded shaft.
23When that great bowman Karna expert in the use of all weapons, was thus pierced and his steeds, chariot and charioteer destroyed, his army were routed.
24Beholding the army thus routed and with a view to decipher Partha intention the son of Virata addressed Partha in the battle-field saying:
25O Partha, stationed on this beautiful car with myself as charioteer, towards what division of the army shall I go?
26Arjuna said O Uttara, the hero, whom you see before, clad in a coat of tiger-skin, on a car with blue flag drawn by red horses, is Kripa-and there is the van of his army. Do you take me there. I shall show that great bowman my light handedness in the use of weapons.
27That hero, on whose flag is the emblem of a beautiful golden water pot, is the preceptor Drona-the foremost of the wielders of all weapons.
28He is ever worshipful to me as well as to other heroes. Do you cheerfully go round him the foremost of the Kuru warriors.
29I shall salute him there for such is the ever abiding duty. If Drona at first strikes my body. I shall strike him then and he will not be angry for it. Near him at whose flag the mark of a bow is seen.
30Is the preceptor's son, the mighty carwarrior Ashvathama, who is always worthy of my respect as well as other heroes.
31When you meet his car stop again and again. That warrior on the car clad in a golden coat of mail.
32Who stands there surrounded by the third portion of the army, the flower (of the entire army) on whose flag is the emblem of an elephant on the ground of gold,
33Is the son of Dhritarashtra, the graceful king Duryodhana. O hero, take before him this car that is capable of destroying other cars of the enemies.
34The king is irrepressible in battle and capable of grinding (enemies); in lightness of hand he is regarded as the foremost amongst the disciples of Drona.
35I shall in battle show him my superior light handedness in the discharge of arrows. That warrior, on whose flag is the emblem of a strong rope for binding elephants, is Karna, the son of Vikartana, already known to you. When you come near the car of the wicked-souled son of Radha
36Be you very careful for he always challenges me to fight. That hero, whose flag is blue and on which is the emblem of five stars and who, powerful as he is, waits on his car with a huge bow in his hands with gloves and on whose car is placed a Flag-staff variegated with the sun and stars.
37And over whose head is an umbrella of pure white and who stands at the head of a great collection of cars with diverse flags and pennons
38Like the sun before the collection of clouds and whose golden coat of mail looks like the sun or moon
39And who with golden crest pains me greatly, is Shantanu's son Bhishma, our grandfather.
40Always treated with regal prosperity he is a follower of Duryodhana. You should approach him last for he will never injure me.
41While fighting with him you should carefully restrain your horses. Thus addressed by him the son of Virata carefully drove Savyasachi's car, O king, to where Kripa stood in anticipation of the battle.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — राधापुत्र (कर्ण) के रणभूमि से भाग जाने पर दुर्योधन के नेतृत्व में अन्य समस्त वीरों ने अपनी-अपनी टुकड़ियों सहित अर्जुन पर आक्रमण किया।
2उमड़ते हुए समुद्र को रोकने वाले तट के समान उसने बाणों से अपने ऊपर टूट पड़ती हुई सेना की भलीभाँति सजी विविध टुकड़ियों को रोक लिया।
3तब मुसकराते हुए श्वेत अश्वों वाले रथियों में श्रेष्ठ कुन्तीपुत्र बीभत्सु दिव्यास्त्रों का प्रदर्शन करते हुए (उनकी ओर) बढ़े।
4पार्थ ने शीघ्र ही अपने गाण्डीव धनुष से छोड़े गए बाणों से दसों दिशाओं को वैसे ही भर दिया जैसे सूर्य अपनी किरणों से पृथ्वी को ढक लेता है।
5रथों, घोड़ों, हाथियों तथा कवचों में दो अंगुल भी ऐसा स्थान नहीं बचा जो बाणों से बिंधा न हो।
6उसके दिव्यास्त्रों के कुशल संचालन के कारण, उसके घोड़ों की शिक्षा के कारण, उत्तर की निपुणता के कारण तथा उसके अस्त्रों की गति के कारण —
7और तेज, पराक्रम तथा तीव्र गति से युक्त उसे देखकर लोग प्रलयकाल में जलती हुई अग्नि के समान उस विष्णु की स्तुति करने लगे।
8जलती हुई अग्नि के समान देदीप्यमान अर्जुन की ओर शत्रुओं में से कोई देख तक न सका। अर्जुन के बाणों से आहत सेना की विविध टुकड़ियाँ ऐसी दिखाई देती थीं —
9जैसे पर्वत पर नवोदित मेघ सूर्य की किरणों से भर गए हों, अथवा जैसे पूर्ण खिले पुष्पों से आच्छादित अशोक वृक्षों के उपवन।
10हे भरतवंशी, इस प्रकार पार्थ के बाणों से आहत वह सेना ऐसी दिखाई दी जैसे कोई माला जिससे मुरझाए हुए किन्तु स्वर्णिम पुष्प झड़ रहे हों।
11वायु छत्रों और ध्वजाओं को आकाश में उड़ा ले गई। अपनी ही जाति के संहार से आतंकित और पार्थ के बाणों से रास कट जाने पर घोड़े रथों के टुकड़े लिए हुए भिन्न-भिन्न दिशाओं में भाग गए। कानों, पसलियों, दाँतों, नीचे के ओठ तथा अन्य मर्मस्थलों पर आघात पाकर हाथी रणभूमि में गिरने लगे। देखते-ही-देखते कुरुओं के मरे हुए हाथियों से भरी हुई पृथ्वी काले मेघों से भरे आकाश के समान दिखाई देने लगी। हे राजन्, जैसे प्रलयकाल में प्रज्वलित अग्नि समस्त चराचर को भस्म कर देती है, वैसे ही पार्थ ने युद्ध में शत्रुओं को भस्म किया। तब अपने समस्त अस्त्रों के बल से, अपने धनुष की टंकार से तथा ध्वजा पर स्थित प्राणियों की अलौकिक चीत्कार से —
12तथा वानर की भयंकर गर्जना से बीभत्सु ने दुर्योधन के सैनिकों के हृदयों में आतंक भर दिया। अत्यन्त बलशाली शत्रुदमन होने के कारण उसने शत्रुवीरों के बल को पहले ही धूल में मिला दिया था।
13उसने सहसा पीछे से उस सेना पर तीक्ष्ण बाणों के जाल से वैसे ही आक्रमण किया जैसे बहेलिए पक्षियों को जाल में फँसा लेते हैं।
14अर्जुन ने रक्तपान करने वाले बाणों से समस्त आकाश को ढक दिया। जैसे सूर्य की प्रचण्ड किरणें किसी छोटे पात्र में समा जाएँ, वैसे ही, हे राजन्, उसके वे असंख्य बाण आकाश में भरे थे। जब उसका रथ निकट आता, तभी वे उसे एक बार देख पाते थे।
15और ज्यों ही वे उसे देखते, त्यों ही वह उन्हें उनके घोड़ों सहित रथ से गिरा देता। जैसे उसके बाणों को शत्रुओं के शरीर नहीं रोक पाते थे,
16वैसे ही बीभत्सु के रथ को शत्रुसेना नहीं रोक पाती थी। उसने महान् वेग से शत्रुसेना को मथना आरम्भ किया —
17जैसे सहस्रफण वाला नाग वासुकि महासागर में क्रीड़ा करता हो। किरीटी निरन्तर बाण छोड़ता रहा और उसके धनुष की टंकार ऐसी थी कि वह प्रत्येक ध्वनि से ऊपर उठ जाती थी; वैसी ध्वनि प्राणियों ने कभी नहीं सुनी थी। वहाँ जिन हाथियों के शरीर बाणों से सघन रूप से ढके हुए थे, वे सूर्य की किरणों से भरे काले मेघों के समान दिखाई देते थे। सब दिशाओं में घूमते हुए और दाएँ-बाएँ बाण छोड़ते हुए अर्जुन का धनुष युद्ध में सदा मण्डल के समान दिखाई देता था।
18गाण्डीवधारी के बाण लक्ष्य के अतिरिक्त और किसी पर नहीं पड़ते थे, जैसे दृष्टि सुन्दर वस्तु के अतिरिक्त और किसी पर नहीं ठहरती। जैसे सहस्र हाथी एक साथ वन में से निकलें तो उनका मार्ग स्वयं ही बन जाता है, वैसे ही किरीटी के रथ का मार्ग बन गया। पार्थ से अत्यन्त पीड़ित होकर शत्रुओं ने सोचा — "निश्चय ही पार्थ को विजय दिलाने की इच्छा से इन्द्र समस्त देवताओं के साथ हमारा संहार कर रहे हैं।"
19चारों ओर भयंकर संहार करते हुए विजय (अर्जुन) को उन्होंने साक्षात् मृत्यु ही समझा, जो अर्जुन के वेश में चारों ओर के समस्त प्राणियों का अन्त कर रही हो। पार्थ द्वारा घायल कुरु सैनिकों के शरीर ऐसे व्यथित हो उठे मानो उसके अलौकिक कर्म से मारे गए हों। उसने शत्रुओं के सिरों को ओषधियों (वनस्पतियों) के शीर्षों के समान काट डाला।
20अर्जुन के भय से कुरुओं का समस्त उत्साह जाता रहा। अर्जुनरूपी वायु से उखाड़े गए शत्रुरूपी वृक्षों ने अपने रक्तवर्ण स्राव से पृथ्वी को लाल कर दिया। और रक्त से सनी हुई तथा वायु से उठाई गई धूल से सूर्य की किरणें अत्यन्त रक्तिम हो गईं। सूर्य सहित रक्तवर्ण हुआ आकाश शीघ्र ही सन्ध्या के समान दिखाई देने लगा।
21सूर्य भी अस्त होते समय अपनी किरणें बरसाना छोड़ देता है, किन्तु पाण्डुपुत्र ने बाण छोड़ना नहीं छोड़ा। उस अचिन्त्य तेज वाले वीर ने युद्ध में दिव्यास्त्रों से समस्त वीर एवं प्रमुख धनुर्धरों पर प्रहार किया। उसने द्रोण पर छुरे के समान तीक्ष्ण सत्तर बाण छोड़े, दुःशासन पर बारह और शरद्वान् के पुत्र कृप पर तीन।
22उस शत्रुवीरहन्ता ने शान्तनुपुत्र भीष्म को छह बाणों से, राजा दुर्योधन को सौ बाणों से तथा रथ पर स्थित कर्ण को एक कर्णि बाण से बींधा।
23जब समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण वह महाधनुर्धर कर्ण इस प्रकार बिंध गया और उसके घोड़े, रथ तथा सारथि नष्ट हो गए, तब उसकी सेना भाग खड़ी हुई।
24सेना को इस प्रकार भागते देखकर और पार्थ का अभिप्राय जानने की इच्छा से विराटपुत्र ने रणभूमि में पार्थ को सम्बोधित करके कहा —
25हे पार्थ, इस सुन्दर रथ पर स्थित आपके सारथि के रूप में मैं सेना के किस भाग की ओर चलूँ?
26अर्जुन ने कहा — हे उत्तर, जो वीर तुम्हारे सामने व्याघ्रचर्म का कवच धारण किए, नीली ध्वजा वाले और लाल घोड़ों से जुते रथ पर दिखाई दे रहा है, वह कृप है — और वहाँ उसकी सेना का अग्रभाग है। मुझे वहीं ले चलो। मैं उस महाधनुर्धर को अस्त्रप्रयोग में अपना हस्तलाघव दिखाऊँगा।
27जिस वीर की ध्वजा पर सुन्दर स्वर्ण-कमण्डलु का चिह्न है, वह आचार्य द्रोण है — समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य।
28वह मेरे लिए तथा अन्य वीरों के लिए सदा पूजनीय है। तुम प्रसन्नतापूर्वक उन कुरुवीरों में श्रेष्ठ की प्रदक्षिणा करना।
29वहाँ मैं उन्हें प्रणाम करूँगा, क्योंकि यही सनातन धर्म है। यदि द्रोण पहले मेरे शरीर पर प्रहार करें, तो मैं भी उन पर प्रहार करूँगा और वे इससे रुष्ट नहीं होंगे। उनके निकट, जिसकी ध्वजा पर धनुष का चिह्न दिखाई देता है,
30वह आचार्यपुत्र महारथी अश्वत्थामा है, जो मेरे तथा अन्य वीरों के आदर के सदा योग्य है।
31उसके रथ के समीप पहुँचने पर बार-बार रुकना। स्वर्णमय कवच धारण किए रथ पर स्थित वह योद्धा,
32जो वहाँ सेना के तीसरे भाग से — समस्त सेना के सारभूत दल से — घिरा खड़ा है और जिसकी ध्वजा पर स्वर्ण की पृष्ठभूमि पर हाथी का चिह्न है,
33वह धृतराष्ट्र का पुत्र, कान्तिमान् राजा दुर्योधन है। हे वीर, शत्रुओं के अन्य रथों को नष्ट करने में समर्थ इस रथ को उसके सम्मुख ले चलो।
34वह राजा युद्ध में अजेय है और (शत्रुओं को) पीस डालने में समर्थ है; हस्तलाघव में वह द्रोण के शिष्यों में अग्रगण्य माना जाता है।
35मैं युद्ध में उसे बाण चलाने में अपना श्रेष्ठ हस्तलाघव दिखाऊँगा। जिस योद्धा की ध्वजा पर हाथी बाँधने की दृढ़ रस्सी का चिह्न है, वह विकर्तन का पुत्र कर्ण है, जिसे तुम पहले से ही जानते हो। जब तुम उस दुष्टात्मा राधापुत्र के रथ के समीप पहुँचो,
36तब अत्यन्त सावधान रहना, क्योंकि वह सदा मुझे युद्ध के लिए ललकारता है। जिस वीर की ध्वजा नीली है और उस पर पाँच तारों का चिह्न है, जो बलशाली होकर दस्ताने पहने विशाल धनुष हाथ में लिए अपने रथ पर प्रतीक्षा कर रहा है और जिसके रथ पर सूर्य तथा तारों से चित्रित ध्वजदण्ड लगा है,
37और जिसके सिर पर शुद्ध श्वेत छत्र है तथा जो विविध ध्वजाओं और पताकाओं वाले रथों के विशाल समूह के आगे खड़ा है,
38मेघसमूह के आगे सूर्य के समान, और जिसका स्वर्णमय कवच सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान प्रतीत होता है,
39और जो स्वर्णमय मुकुट धारण किए मुझे अत्यन्त व्यथित करता है, वह शान्तनुपुत्र भीष्म, हमारे पितामह हैं।
40राजोचित ऐश्वर्य से सदा सम्मानित वे दुर्योधन के अनुगामी हैं। उनके पास तुम सबसे अन्त में जाना, क्योंकि वे मुझे कभी हानि नहीं पहुँचाएँगे।
41उनसे युद्ध करते समय तुम्हें अपने घोड़ों को सावधानीपूर्वक सँभालना चाहिए। हे राजन्, उसके इस प्रकार कहने पर विराटपुत्र ने सव्यसाची के रथ को सावधानीपूर्वक वहाँ हाँका जहाँ कृप युद्ध की प्रतीक्षा में खड़े थे।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — राधापुत्र (कर्ण) रणभूमिबाट भागेपछि दुर्योधनको नेतृत्वमा अन्य सम्पूर्ण वीरहरूले आ-आफ्ना टुकडीसहित अर्जुनमाथि आक्रमण गरे।
2उर्लंदो समुद्रलाई रोक्ने तटझैँ उनले बाणले आफूमाथि खनिइरहेका सेनाका राम्ररी सजिएका विविध टुकडीलाई रोके।
3तब मुस्कुराउँदै श्वेत अश्व भएका रथीहरूमा श्रेष्ठ कुन्तीपुत्र बीभत्सु दिव्यास्त्रको प्रदर्शन गर्दै (तिनीहरूतिर) अघि बढे।
4पार्थले चाँडै आफ्नो गाण्डीव धनुबाट छोडिएका बाणले दशै दिशा त्यसरी नै भरिदिए जसरी सूर्यले आफ्ना किरणले पृथ्वीलाई ढाक्दछ।
5रथ, घोडा, हात्ती तथा कवचमा दुई औँला पनि त्यस्तो ठाउँ बाँकी रहेन जो बाणले नबिँधिएको होस्।
6उनको दिव्यास्त्रको कुशल सञ्चालनका कारण, उनका घोडाहरूको तालिमका कारण, उत्तरको निपुणताका कारण तथा उनका अस्त्रको गतिका कारण —
7अनि तेज, पराक्रम तथा तीव्र गतिले युक्त उनलाई देखेर मानिसहरू प्रलयकालमा बल्ने आगोझैँ ती विष्णुको स्तुति गर्न थाले।
8बल्दै गरेको आगोझैँ देदीप्यमान अर्जुनतिर शत्रुहरूमध्ये कसैले हेर्न पनि सकेन। अर्जुनका बाणले आहत सेनाका विविध टुकडी यस्ता देखिन्थे —
9जसरी पर्वतमा नवोदित मेघ सूर्यका किरणले भरिएका होऊन्, अथवा जसरी पूर्ण फुलेका पुष्पले ढाकिएका अशोक रूखका उपवन।
10हे भरतवंशी, यसरी पार्थका बाणले आहत त्यो सेना यस्तो देखियो जसरी कुनै माला जसबाट ओइलाएका तर सुनौला पुष्प झरिरहेका होऊन्।
11वायुले छाता र ध्वजाहरूलाई आकाशमा उडाएर लग्यो। आफ्नै जातिको संहारले आतङ्कित र पार्थका बाणले लगाम काटिएपछि घोडाहरू रथका टुक्रा लिएर भिन्नभिन्न दिशामा भागे। कान, करङ, दाह्रा, तल्लो ओठ तथा अन्य मर्मस्थलमा आघात पाएर हात्तीहरू रणभूमिमा ढल्न थाले। हेर्दाहेर्दै कुरुहरूका मरेका हात्तीले भरिएको पृथ्वी कालो मेघले भरिएको आकाशझैँ देखिन थाल्यो। हे राजन्, जसरी प्रलयकालमा प्रज्वलित आगोले सम्पूर्ण चराचरलाई भस्म पार्दछ, त्यसरी नै पार्थले युद्धमा शत्रुहरूलाई भस्म गरे। तब आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्रको बलले, आफ्नो धनुको टङ्कारले तथा ध्वजामा रहेका प्राणीहरूको अलौकिक चीत्कारले —
12तथा वानरको भयङ्कर गर्जनले बीभत्सुले दुर्योधनका सैनिकहरूका हृदयमा आतङ्क भरिदिए। अत्यन्त बलशाली शत्रुदमन भएकाले उनले शत्रुवीरहरूको बललाई पहिले नै धूलोमा मिलाइसकेका थिए।
13उनले एकाएक पछाडिबाट त्यस सेनामाथि तीक्ष्ण बाणको जालले त्यसरी नै आक्रमण गरे जसरी व्याधाहरूले चराहरूलाई जालमा पार्दछन्।
14अर्जुनले रगत पिउने बाणले सम्पूर्ण आकाश ढाकिदिए। जसरी सूर्यका प्रचण्ड किरण कुनै सानो भाँडामा अटाऊन्, त्यसरी नै, हे राजन्, उनका ती असङ्ख्य बाण आकाशमा भरिएका थिए। जब उनको रथ नजिक आउँथ्यो, तब मात्र तिनीहरूले उनलाई एक पटक देख्न पाउँथे।
15अनि जसै तिनीहरूले उनलाई देख्थे, त्यसै उनले तिनीहरूलाई तिनका घोडासहित रथबाट ढालिदिन्थे। जसरी उनका बाणलाई शत्रुहरूका शरीरले रोक्न सक्दैनथे,
16त्यसरी नै बीभत्सुको रथलाई शत्रुसेनाले रोक्न सक्दैनथ्यो। उनले महान् वेगले शत्रुसेनालाई मथ्न थाले —
17जसरी सहस्रफणे नाग वासुकिले महासागरमा क्रीडा गरून्। किरीटीले निरन्तर बाण छोडिरहे र उनको धनुको टङ्कार यस्तो थियो कि त्यो प्रत्येक ध्वनिभन्दा माथि उठ्थ्यो; त्यस्तो ध्वनि प्राणीहरूले कहिल्यै सुनेका थिएनन्। त्यहाँ जुन हात्तीहरूका शरीर बाणले घना रूपमा ढाकिएका थिए, ती सूर्यका किरणले भरिएका कालो मेघझैँ देखिन्थे। सबै दिशामा घुम्दै र दायाँबायाँ बाण छोड्दै अर्जुनको धनु युद्धमा सधैँ मण्डलझैँ देखिन्थ्यो।
18गाण्डीवधारीका बाण लक्ष्यबाहेक अरू कुनैमा पर्दैनथे, जसरी दृष्टि सुन्दर वस्तुबाहेक अरू कुनैमा अडिँदैन। जसरी हजार हात्ती एकैचोटि वनबाट निस्कँदा तिनको बाटो आफैँ बन्दछ, त्यसरी नै किरीटीको रथको बाटो बन्यो। पार्थबाट अत्यन्त पीडित भई शत्रुहरूले सोचे — "निश्चय नै पार्थलाई विजय दिलाउने इच्छाले इन्द्रले सम्पूर्ण देवतासहित हाम्रो संहार गरिरहेका छन्।"
19चारैतिर भयङ्कर संहार गरिरहेका विजय (अर्जुन)लाई तिनीहरूले साक्षात् मृत्यु नै ठाने, जो अर्जुनको वेशमा चारैतिरका सम्पूर्ण प्राणीको अन्त्य गरिरहेकी होस्। पार्थबाट घाइते कुरु सैनिकहरूका शरीर यस्ता व्यथित भए मानौँ उनको अलौकिक कर्मले मारिएका होऊन्। उनले शत्रुहरूका शिरलाई ओषधि (वनस्पति)का टुप्पाझैँ काटिदिए।
20अर्जुनको भयले कुरुहरूको सम्पूर्ण उत्साह हरायो। अर्जुनरूपी वायुले उखेलेका शत्रुरूपी रूखहरूले आफ्नो रक्तवर्ण स्रावले पृथ्वीलाई रातो पारे। अनि रगतले भिजेको र वायुले उडाएको धूलोले सूर्यका किरण अत्यन्त रातो भए। सूर्यसहित रक्तवर्ण भएको आकाश चाँडै साँझझैँ देखिन थाल्यो।
21सूर्यले पनि अस्ताउँदा आफ्ना किरण बर्साउन छोड्दछ, तर पाण्डुपुत्रले बाण छोड्न छोडेनन्। ती अचिन्त्य तेजस्वी वीरले युद्धमा दिव्यास्त्रले सम्पूर्ण वीर एवं प्रमुख धनुर्धरहरूमाथि प्रहार गरे। उनले द्रोणमाथि छुराझैँ तीक्ष्ण सत्तरी बाण छोडे, दुःशासनमाथि बाह्र र शरद्वान्का पुत्र कृपमाथि तीन।
22ती शत्रुवीरहन्ताले शान्तनुपुत्र भीष्मलाई छ बाणले, राजा दुर्योधनलाई सय बाणले तथा रथमा रहेका कर्णलाई एउटा कर्णी बाणले बिँधे।
23जब सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण ती महाधनुर्धर कर्ण यसरी बिँधिए र उनका घोडा, रथ तथा सारथि नष्ट भए, तब उनको सेना भाग्यो।
24सेनालाई यसरी भागेको देखेर र पार्थको अभिप्राय बुझ्ने इच्छाले विराटपुत्रले रणभूमिमा पार्थलाई सम्बोधन गर्दै भने —
25हे पार्थ, यस सुन्दर रथमा रहनुभएका तपाईंको सारथिका रूपमा म सेनाको कुन भागतिर जाऊँ?
26अर्जुनले भने — हे उत्तर, जुन वीर तिम्रो अगाडि बाघको छालाको कवच धारण गरेका, नीलो ध्वजा भएको र राता घोडा जोतिएको रथमा देखिँदैछन्, ती कृप हुन् — र त्यहाँ उनको सेनाको अग्रभाग छ। मलाई त्यहीँ लैजाऊ। म ती महाधनुर्धरलाई अस्त्रप्रयोगमा आफ्नो हस्तलाघव देखाउनेछु।
27जुन वीरको ध्वजामा सुन्दर सुनको कमण्डलुको चिह्न छ, ती आचार्य द्रोण हुन् — सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा अग्रगण्य।
28उनी मेरा लागि तथा अन्य वीरहरूका लागि सधैँ पूजनीय छन्। तिमी प्रसन्नतापूर्वक ती कुरुवीरहरूमा श्रेष्ठको प्रदक्षिणा गर्नू।
29त्यहाँ म उनलाई प्रणाम गर्नेछु, किनभने यही सनातन धर्म हो। यदि द्रोणले पहिले मेरो शरीरमा प्रहार गरे भने, म पनि उनीमाथि प्रहार गर्नेछु र उनी यसबाट रुष्ट हुनेछैनन्। उनको नजिक, जसको ध्वजामा धनुको चिह्न देखिन्छ,
30ती आचार्यपुत्र महारथी अश्वत्थामा हुन्, जो मेरो तथा अन्य वीरहरूको आदरका सदा योग्य छन्।
31उनको रथको नजिक पुग्दा बारम्बार रोक्नू। सुनको कवच धारण गरेर रथमा रहेका ती योद्धा,
32जो त्यहाँ सेनाको तेस्रो भाग — सम्पूर्ण सेनाको सारभूत दल — ले घेरिएर उभिएका छन् र जसको ध्वजामा सुनको पृष्ठभूमिमा हात्तीको चिह्न छ,
33ती धृतराष्ट्रका पुत्र, कान्तिमान् राजा दुर्योधन हुन्। हे वीर, शत्रुहरूका अन्य रथ नष्ट गर्न समर्थ यो रथ उनकै सामु लैजाऊ।
34ती राजा युद्धमा अजेय छन् र (शत्रुहरूलाई) पिँध्न समर्थ छन्; हस्तलाघवमा उनी द्रोणका शिष्यहरूमा अग्रगण्य मानिन्छन्।
35म युद्धमा उनलाई बाण चलाउनमा आफ्नो श्रेष्ठ हस्तलाघव देखाउनेछु। जुन योद्धाको ध्वजामा हात्ती बाँध्ने दह्रो डोरीको चिह्न छ, ती विकर्तनका पुत्र कर्ण हुन्, जसलाई तिमी पहिलेदेखि नै चिन्दछौ। जब तिमी ती दुष्टात्मा राधापुत्रको रथको नजिक पुग्छौ,
36तब अत्यन्त सावधान रहनू, किनभने उनले सधैँ मलाई युद्धका लागि ललकार्दछन्। जुन वीरको ध्वजा नीलो छ र त्यसमा पाँच ताराको चिह्न छ, जो बलशाली भई पन्जा लगाएर विशाल धनु हातमा लिई आफ्नो रथमा प्रतीक्षा गरिरहेका छन् र जसको रथमा सूर्य तथा ताराले चित्रित ध्वजदण्ड गाडिएको छ,
37अनि जसको शिरमाथि शुद्ध सेतो छाता छ तथा जो विविध ध्वजा र पताका भएका रथहरूको विशाल समूहको अगाडि उभिएका छन्,
38मेघसमूहको अगाडि सूर्यझैँ, र जसको सुनको कवच सूर्य अथवा चन्द्रमाझैँ देखिन्छ,
39अनि जसले सुनको मुकुट धारण गरी मलाई अत्यन्त व्यथित पार्दछन्, ती शान्तनुपुत्र भीष्म, हाम्रा पितामह हुन्।
40राजोचित ऐश्वर्यले सधैँ सम्मानित उनी दुर्योधनका अनुगामी छन्। उनको छेउमा तिमी सबैभन्दा अन्त्यमा जानू, किनभने उनले मलाई कहिल्यै हानि पुर्याउनेछैनन्।
41उनीसँग युद्ध गर्दा तिमीले आफ्ना घोडाहरूलाई सावधानीपूर्वक सम्हाल्नुपर्दछ। हे राजन्, उनले यसरी भनेपछि विराटपुत्रले सव्यसाचीको रथलाई सावधानीपूर्वक त्यहाँ हाँके जहाँ कृप युद्धको प्रतीक्षामा उभिएका थिए।