पाण्डव-प्रवेश पर्व — धौम्यको परामर्श
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 4
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि यानि करिष्यथ। मम चापि यथा बुद्धिरुचिता विधिनिश्चयात्॥
2पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु। सूदपौरोगवैः सार्द्ध दुपदस्य निवेशने॥
3इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान्। यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः॥
4इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिकाः। पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूदपौरोगवैः सह॥
5सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः। गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति॥
6वैशम्पायन उवाच एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक् पृथक् धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान् मन्त्रमब्रवीत्॥
7धौम्य उवाच विहितं पाण्डवाः सर्वं ब्राह्मणेषु सुहृत्सु च। याने प्रहरणे चैव तथैवाग्निषु भारत॥
8त्वया रक्षा विधातव्या कृष्णायाः फाल्गुनेन च। विदितं वो यथा सर्वं लोकवृत्तमिदं तव।॥ विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः। एष धर्मश्च कामश्च अर्थश्चैव सनातनः॥ अतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमत्र निबोधत।
9हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीम्यहम्॥ यथा राजकुलं प्राप्य सर्वान् दोषांस्तरिष्यथ। दुर्वसं चैव कौरव्य जानता राजवेश्मनि॥ अमानितैर्मानितैर्वा अज्ञातैः परिवत्सरम्। ततश्चतुर्दशे वर्षे चरिष्यथ यथासुखम्॥
10दृष्टद्वारो लभेद् द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत्। तदेवासनमन्विच्छेद् यत्र नाभिपतेत् परः॥
11यो न यानं न पर्यत न पीठं न गजं रथम्। आरोहेत् सम्मतोऽस्मीति स राजवसतिं वसेत्॥
12यत्र यत्रैनमासीनं शङ्करन् दुष्टचारिणः। न तत्रोपविशेद् यो वै स राजवसतिं वसेत्॥
13न चानुशिष्याद् राजानमपृच्छन्तं कदाचन। तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत्॥ असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः। तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा॥
14नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्री प्राज्ञः कदाचन। अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये॥
15विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि। एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित्॥
16गच्छन्नपि परां भूमिमपृष्टो ह्यनियोजितः। जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन्॥
17न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिंदमाः। समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति नराधिपाः॥
18यत्नाच्चोपचरेदेनमग्निवद् देववत् त्विह। अनृतेनोपचीर्णो हि हन्यादेव न संशयः॥
19यद् यद् भर्तानुयुट्टीत तत् तदेवानुवर्तयेत्। प्रमादमवलेपं च कोप च परिवर्जयते॥
20समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव च। संवर्णयेत् तदेवास्य प्रियादपि हितं भवेत्॥
21अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु च। अप्रियं चाहितं यत् स्यात् तदस्मै नानुवर्णयेत्॥
22नाहमस्य प्रियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः। अप्रमत्तश्च सततं हितं कुर्यात् प्रियं च यत्॥
23नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवदेत्। स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत्॥
24दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वमासीत् पण्डितः। रक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चाद् विधीयते॥ नित्यं हि प्रतिषिद्धं तु पुरस्तादासनं महत्। न च संदर्शने किञ्चित् प्रवृत्तमपि संजयेत्॥
25अपि ह्येतद् दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम्। न मृषाभिहितं राज्ञां मनुष्येषु प्रकाशयेत्॥
26असूयन्ति हि राजानो नराननृतवादिनः। तथैव चावमन्यन्ते नरान् पण्डितमानिनः॥
27शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद् बुद्धिमानिति वा पुनः। प्रियमेवाचरन् राज्ञः प्रियो भवति भोगवान्॥
28ऐश्वर्यं प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजतः। अप्रमत्तो भवेद् राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च॥
29यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफलः। कस्तस्य मनसापीच्छेदनर्थं प्राज्ञसम्मतः॥
30न चोष्ठौ न भुजौ जानू न च वाक्यं समाक्षिपेत्। सदा वातं च वाचं च ष्ठीवनं चाचरेच्छनैः॥
31हास्यवस्तुषु चान्यस्य वर्तमानेषु केषुचित्। नातिगाढं प्रहृष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत्॥
32न चातिधैर्येण चरेद् गुरुतां हि व्रजेत् ततः। स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम्॥ लाभे न हर्षयेद् यस्तु न व्यथेद् योऽवमानितः। असम्मूढश्च यो नित्यं स राजवसतिं वसेत्॥
33राजानं राजपुत्रं वा संवर्णयति यः सदा। अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठते प्रियः॥
34प्रगृहीतश्च योऽमात्यो निगृहीतस्त्वकारणैः। न निर्वदति राजानं लभते सम्पदं पुनः॥
35प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः। उपजीवी भवेद् राज्ञो विषये योऽपि वा भवेत्॥
36अमात्यो हि बलाद् भोत्तुंक्क राजानं प्रार्थयेत यः। न स तिष्ठेच्चिरं स्थानं गच्छेच्च प्राणसंशयम्॥
37श्रेयः दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत्। विशेषयेच्च राजानं योग्यभूमिषु सर्वदा॥
38अम्लानो बलवाञ्छूरश्छायेवानुगतः सदा। सत्यवादी मृदुर्दान्तः स राजवसतिं वसेत्॥
39अन्यस्मिन् प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद् यः समुत्पतेत्। अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत्॥ सदाऽऽत्मनो
40आन्तरे चैव बाह्ये च राज्ञा यश्चाथ सर्वदा। आदिष्टो नैव कम्पेत स राजवसतिं वसेत्॥
41यो वै गृहेभ्यः प्रवसन् प्रियाणां नानुसंस्मरेत्। दुःखेन सुखमन्विच्छेत् स राजवसतिं वसेत्॥
42समवेषं न कुर्वीत नोच्चैः संनिहितो वसेत्। न मन्त्रं बहुधा कुर्यादेवं राज्ञः प्रियो भवेत्॥
43न कर्मणि नियुक्तः सन् धनं किञ्चिदपि स्पृशेत्। प्राप्नोति हि हरन् द्रव्यं बन्धनं यदि वा वधम्॥
44यानं वस्त्रमलङ्कारं यच्चान्यत् सम्प्रयच्छति। तदेव धारयेन्नित्यमेवं प्रियतरो भवेत्॥
45एवं संयम्य चित्तानि यत्नतः पाण्डुनन्दनाः। संवत्सरमिमं तात तथाशीला बुभूषत। अथ स्वविषयं प्राप्य यथाकामं करिष्यथ॥
46युधिष्ठिर उवाच अनुशिष्टाः स्म भद्रं ते नैतद् वक्तास्ति कश्चन्। कुन्तीमृते मातरं नो विदुरं वा महामतिम्॥
47यदेवानन्तरं कार्य तद् भवान् कर्तुमर्हति। तारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च॥
48वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्ततो राज्ञा धौम्योऽथ द्विजसत्तमः। अकरोद् विधिवत् सर्वं प्रस्थाने यद् विधीयते॥
49तेषां समिध्य तानग्नीन् मन्त्रवच्च जुहाव सः। समृद्धिवृद्धिलाभाय पृथिवीविजयाय च॥
50अग्नीन् प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणांश्च तपोधनान्। याज्ञसेनी पुरस्कृत्य षडेवाथ प्रवव्रजुः॥
51गतेषु तेषु वीरेषु धौम्योऽथ जपतां वरः। अग्निहोत्राण्युपादाय पाञ्चालानभ्यगच्छत॥
52इन्द्रसेनाद्रयश्चैव यथोक्ताः प्राप्य यादवान्। रथानश्वांश्च रक्षन्तः सुखमूषुः सुसंवृताः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said In consonance with the ordinance, the works which you will perform have been already described by you, and I have also said according to my discretion the office which I shall perform.
2Let this our priest go back to the house of Drupada with our charioteer and cooks, and preserve our Agnihotra fires.
3Let these people with Indrasena as their head repair speedily with empty cars to the city of Amaravati. This is my wish.
4Let all these attending maids of Draupadi go to the Panchalas with our charioteers and cooks.
5All of them also must say this "we do not know the Pandavas, they have all departed from Dvaitavana leaving us alone here."
6Vaishampayana said Thus having consulted one another and mentioned their own respective duties they asked the advice of Dhaumya and he also gave his advice.
7O Pandavas, you have made arrangements in regard to the Brahmanas, friends, weapons and also in regard to the fires.
8You and Falguna (Arjuna) are to protect। Krishna. O kings, the characters of men are properly known to you all. Inspite of your knowledge, it behoves the friends to describe them out of their regard for you and that is reckoned as the everlasting virtue, pleasure and profit. Therefore I shall say something-you should attend.
9Alas! it is woeful to stay with a king, I shall tell you. O princes, how you shall avert the calamities while residing in the royal premises. O Kauravas, whether respected or not, may you pass thus at the royal residence undiscovered by those who know you. Then in the fourteenth year you will act according to your own pleasure.
10One ought to obtain previous permission should he want to appear before the king. As regards royal secrets one should not give credit when they are mentioned; one should rather court that seat where no one can defeat him.
11He alone can live in a royal residence who does not, with the confidence that he is a favorite, make use of the king's car, vehicle, or bedstead, or seat, or elephant or chariot.
12He alone can live in a royal house who sits on a seat the occupation of which cannot create any suspicion in the minds of the wicked.
13Unasked no one should even offer a counsel to the king; one should pay respect to never him with reticence and homage in time. Kings wish to have those who babble and hate counsellors who tell lies.
14A wise man should contract friendship with the wife of the king nor with the other inmates of his seraglio, nor with those whom the despises and who are hostile to him.
15One about the king should perform the act, however greatly insignificant may be in his presence. There would be no harm to him should he behave himself towards the king in the way.
16Holding even the highest office one should, until he is asked or commanded, regard himself as born-blind in consideration of the dignity of his position).
17Because the kings show no consideration even to their sons, grandsons and brothers when they are found to disregarded their dignity.
18In this world a king should be carefully served like the fire-god or any other deity; one that plays false to the king is killed by him; this admits of no doubt.
19One should follow what the master directs, and renounce carelessness, pride and anger.
20After carefully pondering over all things one should relate to the king what is both agreeable and profitable; but one must say what is beneficial in preference to what is merely agreeable.
21In all matters and works one ought to be well-disposed towards the king and should never relate to him what is disagreeable and unprofitable.
22Thinking that one is not his favourite, one should serve the king, always do him what is good and pleasant without neglect.
23He alone can live in a royal house who does not swerve from his place, nor does him any injury, nor associates with those who are unfriendly to him (the king).
24Learned men should sit either on the right or the left side of the king, because the place behind him is reverend, for the guards furnished with arms and seats in his front are always forbidden.
25No one should give publicity to what transpires in the very presence of the king because even for those who are very favourite it is looked upon as the height of impertinence.
26One should not reveal to others any lie, that has been told by the king for he is annoyed with those who report his lies and also despise those who regard themselves as learned.
27A person that does not take pride in thinking "I am heroic and intelligent," and conducts himself agreeably to the wishes of the king is worthy of royal favour and amenities of life.
28A person, obtaining from the king wealth and other agreeable things hard to acquire, must employ himself assiduously in doing for him what is both pleasant and profitable.
29What person, that is agreeable to the wise, can even contemplate a wrong to him, whose wrath is a great trouble and whose propitiation is productive of great fruits?
30In the presence of the king no one should move his lips, anus and thighs and one should speak gently, spit slowly and break wind softly.
31In the presence of the king if any laughable matter is mooted, a person should not enjoy it with the utmost reserve, nor should he laugh like a maniac.
32No person should restrain himself to the reserve, for in that case he should lead him to an unnecessary gravity. But he should smile with modesty and without betraying any mistaken interest as regards real cause of the mirth. He that is always on his guard, and is neither exalted by reward nor feels wronged by disgrace, is alone worthy of residing in a royal palace.
33The learned courtier who always describes the king and princes in suitable terms can stay long as a favorite in a royal residence.
34The favored counsel or who refrains from speaking ill of the king, if ever deprived of royal grace for some causes, regains his prosperity.
35The person, who earns his livelihood through the favour of the king or lives in his dominion, if prudent, must eulogize him both in his presence and behind him.
36The courtier, who desires to gain his end by using force on the king, does not hold his place long and incurs the danger of losing his life.
37No person should, for the sake of his own interest, hold communion with the king's enemies, nor should one always come forward to instruct the king on all occasions, however suitable they may be.
38He, who is cheerful mighty, brave, truthful, gentle and of subdued passions, and who always follows the king like a shadow, is alone capable of living in a royal palace.
39He who steps forward saying "pray, I will do it," when another is entrusted with a work, is alone worthy of living in a royal residence.
40He who never fears when commanded by the king to do work, wither in or out of his dominion, is alone fit for living in the royal premises.
41He alone, can live in a royal palace, who, although staying away from home, never remembers his beloved ones and suffers misery in the expectation of future happiness.
42One should not dress like the king, should not burst out into a loud laughter in the presence of the king, nor should one divulge royal counsels; behaving in this way one may become favourite of the king.
43Appointed to a work one should not lay hands on money; if one does it he runs the risk of being imprisoned or put to death.
44One should always use the cars, the robes, the ornaments and other things which the king bestows; and by doing this one should win the royal favour.
45O sons of Pandu, thus controlling your minds with great efforts, spend, O children, this year, adorned with good manners. Then regaining your kingdom you may act according to your own pleasure.
46Yudhishthira said By you we have been instructed; let good betide you. There is no one else who could say so except our mother Kunti and the highininded Vidura,
47Now it behoves you to do all that is necessary for our departure, for the removal of our woes and for the achievement of victory over foe.
48Vaishampayana said Thus addressed by the king, Dhaumya, the best of the twice-born, arranged all that was necessary for their departure.
49Lighting up fires, he offered with Mantras the oblations on them that they might gain prosperity and success and spread their conquest all over the earth.
50Then the six, having circumbulated the fire and the Brahmanas whose only treasure is austerity, departed with Yajnseni ahead of them.
51These heroes having departed, Dhaumya, the great among ascetics, took their Agnihotra fires and started for Panchalas.
52Indrasena and others as mentioned before, after having gone to the Yadavas spent their days happily and privately in looking after the horses and cars of the Pandavas.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — विधान के अनुसार तुम जो कार्य करोगे, उनका वर्णन तुमने पहले ही कर दिया है और मैंने भी अपने विवेक के अनुसार बता दिया है कि मैं कौन सा कार्य करूँगा।
2हमारे ये पुरोहित हमारे सारथियों और रसोइयों सहित द्रुपद के घर लौट जाएँ और हमारी अग्निहोत्र की अग्नियों की रक्षा करें।
3इन्द्रसेन को अग्रणी बनाए ये लोग खाली रथों सहित शीघ्र अमरावती नगरी को चले जाएँ। यही मेरी इच्छा है।
4द्रौपदी की ये समस्त परिचारिकाएँ हमारे सारथियों और रसोइयों सहित पांचालों के पास चली जाएँ।
5उन सबको यह भी कहना होगा — "हम पाण्डवों को नहीं जानते; वे हमें यहीं अकेला छोड़कर द्वैतवन से चले गए हैं।"
6वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार परस्पर परामर्श करके और अपने-अपने कर्तव्यों का उल्लेख करके उन्होंने धौम्य से परामर्श माँगा और उन्होंने भी अपना परामर्श दिया।
7हे पाण्डवो, तुमने ब्राह्मणों, मित्रों, अस्त्रों तथा अग्नियों के विषय में भी प्रबन्ध कर लिया है।
8तुम्हें और फाल्गुन (अर्जुन) को कृष्णा की रक्षा करनी है। हे राजाओ, मनुष्यों के स्वभाव तुम सबको भलीभाँति ज्ञात हैं। तुम्हारे ज्ञान के होते हुए भी मित्रों का कर्तव्य है कि वे तुम्हारे प्रति आदर के कारण उनका वर्णन करें और यही शाश्वत धर्म, काम और अर्थ माना जाता है। इसलिए मैं कुछ कहूँगा — तुम ध्यान दो।
9हाय, राजा के साथ रहना कष्टप्रद है; मैं तुम्हें बताऊँगा। हे राजकुमारो, राजभवन में निवास करते हुए तुम विपत्तियों से कैसे बचोगे। हे कौरवो, आदर मिले या न मिले, तुम राजभवन में इस प्रकार रहो कि जो तुम्हें जानते हैं वे भी तुम्हें न पहचान सकें। तब चौदहवें वर्ष में तुम अपनी इच्छा के अनुसार आचरण करना।
10यदि कोई राजा के सम्मुख जाना चाहे, तो उसे पहले अनुमति ले लेनी चाहिए। राजकीय रहस्यों की चर्चा होने पर उन पर विश्वास नहीं करना चाहिए; बल्कि उसे ऐसा आसन चुनना चाहिए जहाँ कोई उसे परास्त न कर सके।
11राजभवन में केवल वही रह सकता है जो यह विश्वास करके कि वह राजा का प्रिय है, राजा के रथ, वाहन, शय्या, आसन, हाथी अथवा रथ का उपयोग नहीं करता।
12राजभवन में केवल वही रह सकता है जो ऐसे आसन पर बैठता है जिस पर बैठने से दुष्टों के मन में कोई सन्देह उत्पन्न न हो।
13बिना पूछे किसी को राजा को परामर्श तक नहीं देना चाहिए; बल्कि उसे मौन और यथासमय आदर से उनका सम्मान करना चाहिए। राजा बकवादियों को नहीं चाहते और असत्य बोलने वाले मन्त्रियों से घृणा करते हैं।
14बुद्धिमान् पुरुष को न राजा की पत्नी से मित्रता करनी चाहिए, न उनके अन्तःपुर के अन्य निवासियों से और न उनसे जिनसे राजा घृणा करते हैं और जो उनके विरोधी हैं।
15राजा के निकट रहने वाले को कोई भी कार्य, चाहे वह कितना ही छोटा क्यों न हो, उनकी उपस्थिति में ही करना चाहिए। यदि वह राजा के प्रति इस प्रकार आचरण करे, तो उसका कोई अनिष्ट नहीं होगा।
16सर्वोच्च पद पर रहते हुए भी जब तक उससे पूछा अथवा उसे आज्ञा न दी जाए, तब तक उसे (अपने पद की गरिमा को ध्यान में रखते हुए) अपने को जन्मान्ध ही मानना चाहिए।
17क्योंकि राजा अपने पुत्रों, पौत्रों और भाइयों तक का लिहाज नहीं करते जब उन्हें अपनी गरिमा की अवहेलना करते पाया जाता है।
18इस संसार में राजा की सेवा अग्निदेव अथवा किसी अन्य देवता के समान सावधानी से करनी चाहिए; जो राजा के साथ छल करता है, वह उनके द्वारा मारा जाता है — इसमें कोई सन्देह नहीं।
19जो स्वामी आज्ञा दे, उसका पालन करना चाहिए और असावधानी, अभिमान तथा क्रोध का त्याग करना चाहिए।
20समस्त बातों पर सावधानी से विचार करके राजा से वही कहना चाहिए जो प्रिय भी हो और लाभकारी भी; किन्तु जो केवल प्रिय हो, उसकी अपेक्षा जो हितकर हो, वही कहना चाहिए।
21समस्त विषयों और कार्यों में राजा के प्रति सद्भाव रखना चाहिए और उनसे कभी वह नहीं कहना चाहिए जो अप्रिय और अहितकर हो।
22यह मानकर कि वह राजा का प्रिय नहीं है, मनुष्य को राजा की सेवा करनी चाहिए और सदा बिना उपेक्षा के उनका हित और उन्हें प्रिय लगने वाला कार्य करना चाहिए।
23राजभवन में केवल वही रह सकता है जो न अपने स्थान से विचलित होता है, न राजा की कोई हानि करता है और न उनसे मित्रता न रखने वालों से संगति करता है।
24विद्वानों को राजा के दाईं अथवा बाईं ओर बैठना चाहिए, क्योंकि उनके पीछे का स्थान पूजनीय है — वहाँ अस्त्रधारी रक्षक रहते हैं — और उनके सम्मुख आसन सदा वर्जित हैं।
25राजा की उपस्थिति में जो कुछ होता है, उसे किसी को प्रकट नहीं करना चाहिए, क्योंकि जो अत्यन्त प्रिय हैं उनके लिए भी वह परम धृष्टता मानी जाती है।
26राजा ने जो असत्य कहा हो, उसे किसी अन्य पर प्रकट नहीं करना चाहिए, क्योंकि वे उनसे रुष्ट होते हैं जो उनके असत्य की चर्चा करते हैं और उनसे भी घृणा करते हैं जो अपने को विद्वान् समझते हैं।
27जो पुरुष "मैं वीर और बुद्धिमान् हूँ" — ऐसा सोचकर गर्व नहीं करता और राजा की इच्छा के अनुकूल आचरण करता है, वही राजकृपा और जीवन की सुविधाओं के योग्य है।
28जो पुरुष राजा से धन और अन्य दुर्लभ प्रिय वस्तुएँ प्राप्त करता है, उसे उनके लिए वह कार्य करने में तत्परता से लगे रहना चाहिए जो प्रिय भी हो और लाभकारी भी।
29कौन ऐसा पुरुष, जो विद्वानों को प्रिय हो, उनका अनिष्ट करने का विचार तक कर सकता है जिनका क्रोध महान् संकट है और जिनका प्रसन्न होना महान् फल देता है?
30राजा की उपस्थिति में किसी को अपने ओष्ठ, गुदा और जाँघें नहीं हिलानी चाहिए और मृदु स्वर में बोलना चाहिए, धीरे थूकना चाहिए और वायु का त्याग शान्ति से करना चाहिए।
31राजा की उपस्थिति में यदि कोई हास्यास्पद बात उठे, तो पुरुष को अत्यन्त संयम के साथ उसका आनन्द लेना चाहिए और उसे उन्मत्त के समान नहीं हँसना चाहिए।
32किसी को अत्यधिक संयम भी नहीं बरतना चाहिए, क्योंकि उस दशा में वह उसे अनावश्यक गम्भीरता की ओर ले जाएगा। बल्कि उसे विनयपूर्वक और हास्य के वास्तविक कारण के विषय में कोई भ्रान्त रुचि प्रकट किए बिना मुसकराना चाहिए। जो सदा सतर्क रहता है और जो न पुरस्कार से फूलता है और न अपमान से अपने को अपमानित अनुभव करता है, वही राजभवन में निवास करने योग्य है।
33जो विद्वान् सभासद राजा और राजकुमारों का सदा उपयुक्त शब्दों में वर्णन करता है, वह राजभवन में दीर्घ काल तक प्रिय बनकर रह सकता है।
34जो प्रिय मन्त्री राजा की निन्दा करने से बचता है, वह यदि किसी कारण राजकृपा से वंचित भी हो जाए, तो पुनः अपनी समृद्धि प्राप्त कर लेता है।
35जो पुरुष राजा की कृपा से अपनी जीविका कमाता है अथवा उनके राज्य में रहता है, उसे यदि वह विवेकी है, तो उनके सम्मुख और उनकी पीठ पीछे — दोनों जगह उनकी प्रशंसा करनी चाहिए।
36जो सभासद राजा पर बल का प्रयोग करके अपना प्रयोजन सिद्ध करना चाहता है, वह अपने पद पर देर तक नहीं रहता और अपने प्राण खोने का संकट मोल लेता है।
37किसी को अपने ही स्वार्थ के लिए राजा के शत्रुओं से सम्बन्ध नहीं रखना चाहिए, और न ही सब अवसरों पर — चाहे वे कितने ही उपयुक्त क्यों न हों — राजा को उपदेश देने आगे आना चाहिए।
38जो प्रसन्नचित्त, बलवान्, वीर, सत्यवादी, सौम्य और संयत वासनाओं वाला है और जो सदा छाया के समान राजा के पीछे चलता है, वही राजभवन में रहने में समर्थ है।
39जो यह कहते हुए आगे बढ़ता है — "कृपया, यह मैं करूँगा" — जब कोई कार्य किसी दूसरे को सौंपा गया हो, वही राजभवन में रहने योग्य है।
40जो राजा द्वारा उनके राज्य के भीतर अथवा बाहर कोई कार्य करने की आज्ञा मिलने पर कभी भयभीत नहीं होता, वही राजभवन में रहने योग्य है।
41राजभवन में केवल वही रह सकता है जो घर से दूर रहते हुए भी अपने प्रियजनों का स्मरण नहीं करता और भावी सुख की आशा में कष्ट सहता है।
42किसी को राजा के समान वस्त्र नहीं पहनने चाहिए, राजा की उपस्थिति में ठहाका मारकर नहीं हँसना चाहिए और न ही राजकीय परामर्श प्रकट करना चाहिए; इस प्रकार आचरण करके मनुष्य राजा का प्रिय बन सकता है।
43किसी कार्य पर नियुक्त होने पर धन पर हाथ नहीं डालना चाहिए; यदि कोई ऐसा करता है, तो उसे बन्दी बनाए जाने अथवा मार डाले जाने का संकट रहता है।
44राजा जो रथ, वस्त्र, आभूषण और अन्य वस्तुएँ प्रदान करें, उन्हीं का सदा प्रयोग करना चाहिए; और ऐसा करके मनुष्य राजकृपा प्राप्त कर सकता है।
45हे पाण्डुपुत्रो, इस प्रकार बड़े प्रयत्न से अपने मन को वश में रखकर, हे पुत्रो, सदाचार से अलंकृत होकर यह वर्ष बिताओ। तब अपना राज्य पुनः प्राप्त करके तुम अपनी इच्छा के अनुसार आचरण कर सकोगे।
46युधिष्ठिर ने कहा — आपने हमें उपदेश दिया; आपका कल्याण हो। हमारी माता कुन्ती और उदारचेता विदुर के अतिरिक्त और कोई नहीं जो ऐसा कह सके।
47अब आपको वह सब करना चाहिए जो हमारे प्रस्थान के लिए, हमारे दुःखों के निवारण के लिए और शत्रु पर विजय प्राप्त करने के लिए आवश्यक हो।
48वैशम्पायन ने कहा — राजा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर द्विजश्रेष्ठ धौम्य ने उनके प्रस्थान के लिए जो कुछ आवश्यक था, उसका प्रबन्ध किया।
49अग्नियाँ प्रज्वलित करके उन्होंने उनमें मन्त्रों सहित आहुतियाँ दीं, जिससे वे समृद्धि और सफलता पाएँ तथा अपनी विजय समस्त पृथ्वी पर फैलाएँ।
50तदनन्तर वे छहों अग्नि की तथा उन ब्राह्मणों की, जिनका एकमात्र धन तपस्या है, परिक्रमा करके याज्ञसेनी को आगे करके प्रस्थान कर गए।
51इन वीरों के प्रस्थान कर जाने पर तपस्वियों में श्रेष्ठ धौम्य उनकी अग्निहोत्र की अग्नियाँ लेकर पांचालों की ओर चल पड़े।
52इन्द्रसेन तथा अन्य लोग, जैसा पहले उल्लेख किया गया, यादवों के पास जाकर पाण्डवों के अश्वों और रथों की देखभाल करते हुए गुप्त रूप से सुखपूर्वक अपने दिन बिताने लगे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — विधानअनुसार तिमीहरूले जुन कार्य गर्नेछौ, तिनको वर्णन तिमीहरूले पहिले नै गरिसकेका छौ र मैले पनि आफ्नो विवेकअनुसार बताइदिएको छु कि म कुन कार्य गर्नेछु।
2हाम्रा यी पुरोहित हाम्रा सारथि र भान्सेहरूसहित द्रुपदको घर फर्कून् र हाम्रा अग्निहोत्रका अग्निको रक्षा गरून्।
3इन्द्रसेनलाई अग्रणी बनाएका यी मानिसहरू खाली रथसहित चाँडै अमरावती नगरीमा जाऊन्। यही मेरो इच्छा हो।
4द्रौपदीका यी सम्पूर्ण परिचारिका हाम्रा सारथि र भान्सेहरूसहित पाञ्चालहरूकहाँ जाऊन्।
5तिनीहरू सबैले यो पनि भन्नुपर्नेछ — "हामी पाण्डवहरूलाई चिन्दैनौँ; तिनीहरू हामीलाई यहीँ एक्लै छाडेर द्वैतवनबाट गएका छन्।"
6वैशम्पायनले भने — यसरी आपसमा परामर्श गरेर र आ-आफ्ना कर्तव्यको उल्लेख गरेर उनीहरूले धौम्यसँग परामर्श मागे र उनले पनि आफ्नो परामर्श दिए।
7हे पाण्डवहरू, तिमीहरूले ब्राह्मण, मित्र, अस्त्र तथा अग्निका विषयमा पनि प्रबन्ध गरिसकेका छौ।
8तिमीले र फाल्गुन (अर्जुन)ले कृष्णाको रक्षा गर्नुपर्दछ। हे राजाहरू, मानिसका स्वभाव तिमीहरू सबैलाई राम्ररी थाहा छन्। तिम्रो ज्ञान हुँदाहुँदै पनि मित्रहरूको कर्तव्य हो कि तिनीहरूले तिमीहरूप्रतिको आदरका कारण तिनको वर्णन गरून् र यही शाश्वत धर्म, काम र अर्थ मानिन्छ। त्यसैले म केही भन्नेछु — तिमीहरू ध्यान देऊ।
9हाय, राजासँग बस्नु कष्टप्रद छ; म तिमीहरूलाई बताउनेछु। हे राजकुमारहरू, राजभवनमा निवास गर्दै तिमीहरू विपत्तिबाट कसरी जोगिनेछौ। हे कौरवहरू, आदर मिलोस् वा नमिलोस्, तिमीहरू राजभवनमा यसरी बस कि जसले तिमीलाई चिन्दछन् तिनीहरूले पनि तिमीलाई नचिनून्। तब चौधौँ वर्षमा तिमीहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार आचरण गर्नू।
10यदि कसैले राजाका सामु जान चाह्यो भने, उसले पहिले अनुमति लिनुपर्दछ। राजकीय रहस्यको चर्चा हुँदा तीमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन; बरु उसले यस्तो आसन छान्नुपर्दछ जहाँ कसैले उसलाई परास्त गर्न नसकोस्।
11राजभवनमा केवल त्यही बस्न सक्दछ जसले यो विश्वास गरेर कि ऊ राजाको प्रिय हो, राजाको रथ, वाहन, ओछ्यान, आसन, हात्ती अथवा रथको उपयोग गर्दैन।
12राजभवनमा केवल त्यही बस्न सक्दछ जो यस्तो आसनमा बस्दछ जसमा बस्नाले दुष्टहरूका मनमा कुनै सन्देह उत्पन्न नहोस्।
13नसोधी कसैले राजालाई परामर्शसम्म दिनुहुँदैन; बरु उसले मौन र यथासमय आदरले उनको सम्मान गर्नुपर्दछ। राजाहरूले बकवादीलाई चाहँदैनन् र असत्य बोल्ने मन्त्रीहरूलाई घृणा गर्दछन्।
14बुद्धिमान् पुरुषले न राजाकी पत्नीसँग मित्रता गर्नुपर्दछ, न उनको अन्तःपुरका अन्य निवासीसँग र न तिनीहरूसँग जसलाई राजाले घृणा गर्दछन् र जो उनका विरोधी छन्।
15राजाको नजिक रहनेले कुनै पनि कार्य, चाहे त्यो जति नै सानो किन नहोस्, उनको उपस्थितिमा नै गर्नुपर्दछ। यदि उसले राजाप्रति यसरी आचरण गर्यो भने, उसको कुनै अनिष्ट हुनेछैन।
16सर्वोच्च पदमा रहँदा पनि जबसम्म उससँग सोधिँदैन अथवा उसलाई आज्ञा दिइँदैन, तबसम्म उसले (आफ्नो पदको गरिमालाई ध्यानमा राखेर) आफूलाई जन्मान्धै मान्नुपर्दछ।
17किनभने राजाहरूले आफ्ना पुत्र, नाति र भाइहरूको समेत लिहाज गर्दैनन् जब तिनलाई आफ्नो गरिमाको अवहेलना गरिरहेको पाइन्छ।
18यस संसारमा राजाको सेवा अग्निदेव अथवा अन्य कुनै देवताजस्तै सावधानीपूर्वक गर्नुपर्दछ; जसले राजासँग छल गर्दछ, ऊ उनीबाट मारिन्छ — यसमा कुनै सन्देह छैन।
19जुन स्वामीले आज्ञा दिन्छन्, त्यसको पालन गर्नुपर्दछ र असावधानी, अभिमान तथा क्रोधको त्याग गर्नुपर्दछ।
20सम्पूर्ण कुरामा सावधानीपूर्वक विचार गरेर राजालाई त्यही भन्नुपर्दछ जो प्रिय पनि होस् र लाभकारी पनि; तर जो केवल प्रिय होस्, त्यसभन्दा जो हितकर होस्, त्यही भन्नुपर्दछ।
21सम्पूर्ण विषय र कार्यमा राजाप्रति सद्भाव राख्नुपर्दछ र उनलाई कहिल्यै त्यो भन्नुहुँदैन जो अप्रिय र अहितकर होस्।
22यो मानेर कि ऊ राजाको प्रिय होइन, मानिसले राजाको सेवा गर्नुपर्दछ र सधैँ उपेक्षाविना उनको हित र उनलाई प्रिय लाग्ने कार्य गर्नुपर्दछ।
23राजभवनमा केवल त्यही बस्न सक्दछ जो न आफ्नो स्थानबाट विचलित हुन्छ, न राजाको कुनै हानि गर्दछ र न उनीसँग मित्रता नराख्नेहरूसँग संगत गर्दछ।
24विद्वान्हरूले राजाको दाहिने अथवा देब्रेतिर बस्नुपर्दछ, किनभने उनको पछाडिको स्थान पूजनीय छ — त्यहाँ अस्त्रधारी रक्षक रहन्छन् — र उनका सामुका आसन सधैँ वर्जित छन्।
25राजाको उपस्थितिमा जे-जति हुन्छ, त्यो कसैले प्रकट गर्नुहुँदैन, किनभने जो अत्यन्त प्रिय छन् तिनका लागि पनि त्यो परम धृष्टता मानिन्छ।
26राजाले जुन असत्य भनेका होऊन्, त्यो अरू कसैलाई प्रकट गर्नुहुँदैन, किनभने उनी तिनीहरूसँग रुष्ट हुन्छन् जसले उनको असत्यको चर्चा गर्दछन् र तिनीहरूलाई पनि घृणा गर्दछन् जसले आफूलाई विद्वान् ठान्दछन्।
27जुन पुरुषले "म वीर र बुद्धिमान् छु" — यस्तो सोचेर गर्व गर्दैन र राजाको इच्छाअनुकूल आचरण गर्दछ, त्यही राजकृपा र जीवनका सुविधाका योग्य छ।
28जुन पुरुषले राजाबाट धन र अन्य दुर्लभ प्रिय वस्तु प्राप्त गर्दछ, उसले उनका लागि त्यो कार्य गर्नमा तत्परतापूर्वक लागिरहनुपर्दछ जो प्रिय पनि होस् र लाभकारी पनि।
29कुन यस्तो पुरुष, जो विद्वान्हरूलाई प्रिय होस्, उनको अनिष्ट गर्ने विचारसम्म गर्न सक्दछ जसको क्रोध महान् संकट हो र जसको प्रसन्न हुनुले महान् फल दिन्छ?
30राजाको उपस्थितिमा कसैले आफ्ना ओठ, गुदा र तिघ्रा हल्लाउनुहुँदैन र मृदु स्वरमा बोल्नुपर्दछ, बिस्तारै थुक्नुपर्दछ र वायुको त्याग शान्तिपूर्वक गर्नुपर्दछ।
31राजाको उपस्थितिमा यदि कुनै हाँस्य कुरा उठ्यो भने, पुरुषले अत्यन्त संयमका साथ त्यसको आनन्द लिनुपर्दछ र उसले उन्मत्तजस्तै हाँस्नुहुँदैन।
32कसैले अत्यधिक संयम पनि गर्नुहुँदैन, किनभने त्यस दशामा त्यसले उसलाई अनावश्यक गम्भीरतातिर लैजानेछ। बरु उसले विनयपूर्वक र हाँस्यको वास्तविक कारणका विषयमा कुनै भ्रान्त रुचि प्रकट नगरी मुस्कुराउनुपर्दछ। जो सधैँ सतर्क रहन्छ र जो न पुरस्कारले फुल्दछ न अपमानले आफूलाई अपमानित अनुभव गर्दछ, त्यही राजभवनमा निवास गर्नयोग्य छ।
33जो विद्वान् सभासदले राजा र राजकुमारहरूको सधैँ उपयुक्त शब्दमा वर्णन गर्दछ, ऊ राजभवनमा दीर्घ कालसम्म प्रिय बनेर बस्न सक्दछ।
34जुन प्रिय मन्त्री राजाको निन्दा गर्नबाट जोगिन्छ, ऊ यदि कुनै कारणले राजकृपाबाट वञ्चित भए पनि, पुनः आफ्नो समृद्धि प्राप्त गरिहाल्दछ।
35जुन पुरुषले राजाको कृपाले आफ्नो जीविका कमाउँछ अथवा उनको राज्यमा बस्दछ, उसले यदि ऊ विवेकी छ भने, उनका सामु र उनको पीठपछाडि — दुवै ठाउँमा उनको प्रशंसा गर्नुपर्दछ।
36जुन सभासदले राजामाथि बलको प्रयोग गरेर आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न चाहन्छ, ऊ आफ्नो पदमा धेरै बेर रहँदैन र आफ्ना प्राण गुमाउने संकट मोल लिन्छ।
37कसैले आफ्नै स्वार्थका लागि राजाका शत्रुसँग सम्बन्ध राख्नुहुँदैन, न त सबै अवसरमा — चाहे ती जति नै उपयुक्त किन नहोऊन् — राजालाई उपदेश दिन अगाडि आउनुपर्दछ।
38जो प्रसन्नचित्त, बलवान्, वीर, सत्यवादी, सौम्य र संयत वासना भएको छ र जो सधैँ छायाजस्तै राजाको पछाडि हिँड्दछ, त्यही राजभवनमा बस्न समर्थ छ।
39जसले यसो भन्दै अगाडि बढ्दछ — "कृपया, यो म गर्नेछु" — जब कुनै कार्य अरू कसैलाई सुम्पिएको होस्, त्यही राजभवनमा बस्नयोग्य छ।
40जो राजाद्वारा उनको राज्यभित्र अथवा बाहिर कुनै कार्य गर्ने आज्ञा मिल्दा कहिल्यै भयभीत हुँदैन, त्यही राजभवनमा बस्नयोग्य छ।
41राजभवनमा केवल त्यही बस्न सक्दछ जो घरबाट टाढा रहँदा पनि आफ्ना प्रियजनको स्मरण गर्दैन र भावी सुखको आशामा कष्ट सहन्छ।
42कसैले राजाजस्तै वस्त्र लगाउनुहुँदैन, राजाको उपस्थितिमा ठूलो स्वरले हाँस्नुहुँदैन र न त राजकीय परामर्श प्रकट गर्नुपर्दछ; यसरी आचरण गरेर मानिस राजाको प्रिय बन्न सक्दछ।
43कुनै कार्यमा नियुक्त हुँदा धनमाथि हात हाल्नुहुँदैन; यदि कसैले त्यसो गर्दछ भने, उसलाई बन्दी बनाइने अथवा मारिने संकट रहन्छ।
44राजाले जुन रथ, वस्त्र, आभूषण र अन्य वस्तु प्रदान गरून्, तिनकै सधैँ प्रयोग गर्नुपर्दछ; र यसो गरेर मानिसले राजकृपा प्राप्त गर्न सक्दछ।
45हे पाण्डुपुत्रहरू, यसरी ठूलो प्रयत्नले आफ्नो मनलाई वशमा राखेर, हे पुत्रहरू, सदाचारले अलंकृत भई यो वर्ष बिताऊ। तब आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गरेर तिमीहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार आचरण गर्न सक्नेछौ।
46युधिष्ठिरले भने — तपाईंले हामीलाई उपदेश दिनुभयो; तपाईंको कल्याण होस्। हाम्री माता कुन्ती र उदारचेता विदुरबाहेक अरू कोही छैन जसले यस्तो भन्न सकोस्।
47अब तपाईंले त्यो सबै गर्नुपर्दछ जो हाम्रो प्रस्थानका लागि, हाम्रा दुःखको निवारणका लागि र शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्नका लागि आवश्यक होस्।
48वैशम्पायनले भने — राजाद्वारा यसरी भनिएपछि द्विजश्रेष्ठ धौम्यले तिनको प्रस्थानका लागि जे-जति आवश्यक थियो, त्यसको प्रबन्ध गरे।
49अग्नि प्रज्वलित गरेर उनले तिनमा मन्त्रसहित आहुति दिए, जसबाट तिनीहरूले समृद्धि र सफलता पाऊन् तथा आफ्नो विजय सम्पूर्ण पृथ्वीमा फैलाऊन्।
50त्यसपछि ती छै जनाले अग्निको तथा ती ब्राह्मणहरूको, जसको एकमात्र धन तपस्या हो, परिक्रमा गरेर याज्ञसेनीलाई अगाडि राखेर प्रस्थान गरे।
51यी वीरहरू प्रस्थान गरेपछि तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ धौम्य तिनका अग्निहोत्रका अग्नि लिएर पाञ्चालहरूतिर हिँडे।
52इन्द्रसेन तथा अन्य मानिसहरू, जस्तो पहिले उल्लेख गरिएको छ, यादवहरूकहाँ गएर पाण्डवहरूका अश्व र रथको हेरचाह गर्दै गुप्त रूपमा सुखपूर्वक आफ्ना दिन बिताउन थाले।