अम्बोपाख्यान पर्व — लिंग-परिवर्तन र शिखण्डीको आफ्नो नगर फर्कनु
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 262
संस्कृत
1भीष्म उवाच शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाऽथ स यक्षो भरतर्षभ। प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः॥
2भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव। भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे॥
3किंचित् कालान्तरे दास्ये पुल्लिङ्ग स्वमिदं तव। आगन्तव्यं त्वया काले सत्यं चैव वदस्व मे॥
4प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामचारी विहङ्गमः। मत्प्रसादात् पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलम्॥
5स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि तदेवं पार्थिवात्मजे। सत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव॥
6शिखण्डिन्युवाच प्रतिदास्यामि भगवन् पुंल्लिङ्गं तव सुव्रत। किञ्चित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर॥
7प्रतियाते दशार्णे तु पार्थिवे हेमवर्मणि। कन्यैव हि भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि॥
8भीष्म उवाच इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभो नृप। अन्योऽन्यस्याभिसंदेहे तौ संक्रामयतां ततः॥
9स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणायक्षोऽथ भारत। यक्षरूप च तद् दीप्ते शिखण्डी प्रत्यपद्यत॥
10ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिव विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत्॥
11यथावृत्तं तु तत् सर्वमाचख्यौ दुपदस्य तत्। दुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षमाहारयत् परम्॥
12सभार्यास्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा। ततः सम्प्रेषयामास दशार्णाधिपतेर्नृपः॥
13पुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति। अथ दाशार्णको राजा सहसाऽयागमत् तदा॥
14पञ्चालराजं द्रुपदं दुःखशोकसमन्वितः। ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्ततः॥
15प्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम्। ब्रूहि मद्वचनाद् दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम्॥
16यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थं वृतवानसि दुर्मते। फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः॥
17एवमुक्तश्च तेनासौ ब्राह्मणौ राजसत्तम। दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः॥
18तत आसादयामास पुरोधा दुपदं पुरे। तस्मै पाञ्चालको राजा गामर्थ्य च सुसत्कृतम्॥
19प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना। तां पूजां नाभ्यनन्दतं स वाक्यं चेदमुवाच ह॥
20यदुक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा। यत् तेऽहमधमाचार दुहित्राऽस्म्यभिवञ्चितः॥
21तस्य पापस्य करणात् फलं प्राप्नुहि दुर्मते। देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि॥
22उद्धरिष्यामि ते सद्य: सामात्यसुतबान्धवम्। तदुपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवः॥
23दशार्णपतिना चोक्तो मन्त्रिमध्ये पुरोधसा। अभवद् भरतश्रेष्ठ दुपदः प्रणयानतः॥
24यदाह मां भवान् ब्रह्मन् सम्बन्धिवचनाद् वचः। अस्योत्तरंप्रतिवचो दूतो राज्ञे वदिष्यति॥
25ततः सम्प्रेषयामास दुपदोऽपि महात्मने। हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम्॥
26तमागम्य तु राजानं दशार्णाधिपतिं तदा। तद् वाक्यमाददे राजन् यदुक्तं द्रुपदेन ह॥
27आगमः क्रियतां व्यक्तः कुमारोऽयं सुतो मम। मिथ्यैतदुक्तं केनापि तदश्रद्धेयमित्युत॥
28ततः स राजा दुपदस्य श्रुत्वा विमर्षयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाः। सम्प्रेषयामास सुचारुरूपाः शिखण्डिनं स्त्री पुमान् वेति वेत्तुम्॥
29ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम्। शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र दाशार्णराजाय महानुभावम्॥
30ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमानथ। सम्बन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह॥
31शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद् वित्तं जनेश्वरः। हस्तिनोऽश्वांश्चगाश्चैव दास्योऽथ बहुलास्तथा॥
32पूजितश्च प्रतिययौ निर्भय॑ तनयां किल। विनीतकिल्बिषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवे।
33प्रतियाते दशाणे तु हृष्टरूपा शिखण्डिनी॥ कस्याचित् त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनः। लोकयात्रां प्रकुर्वाणाः स्थूणस्यागान्निवेशनम्॥
34स तद्गृहस्योपरि वर्तमान आलोकयामास धनाधिगोप्ता। स्थूणस्य यक्षस्य विवेश वेश्म स्वलंकृतं माल्यगुणैर्विचित्रैः॥
35लाज्यैश्च गन्धैश्च तथा वितानैरभ्यर्चितं धूपनधूपितं च। ध्वजैः पताकाभिरलंकृतं च भक्ष्यानपेयामिषदन्तहोमम्॥
36तत् स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम्। मणिरत्नसुवर्णानां मालाभिः परिपूरितम्॥
37नानाकुसुमगन्धाढ्यं सिक्तसम्मृष्टशोभितम्। अथाब्रवीद् यक्षपतिस्तान् यक्षाननुगांस्तदा॥
38स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः। नोपसर्पति मां चैव कस्मादद्य स मन्दधीः॥
39यस्माज्जानन् स मन्दात्मा मामसौ नोपसर्पति। तस्मात् तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति मे मतिः।।३९।
40यक्षा ऊचुः दुपदस्य सुता राजन् राज्ञो जाता शिखण्डिनी। तस्या निमित्ते कस्मिंश्चित् प्रादात् पुरुषलक्षणम्॥
41अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूतो तिष्ठते गृहे। नोपसर्पति तेनासौ सब्रीडः स्त्रीसरूपवान्॥
42एतस्मात् कारणाद् राजन् स्थूणो न त्वाद्य सर्पति। श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिह तिष्ठताम्॥
43आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपोऽब्रवीत्। कर्तास्मि निग्रहं तस्य प्रत्युवाच पुनः पुनः॥
44सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रमाहूतः पृथिवीपते। स्त्रीसरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः॥
45तं शशापाथ संक्रुद्धो धनदः कुरुनन्दन। एवमेव भवत्वद्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः॥
46ततोऽब्रवीद् यक्षपतिर्महात्मा यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान्। शिखण्डिने लक्षणं पापबुद्धे स्त्रीलक्षणं चाग्रही: पापकर्मन्॥
47अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत् त्वया कृतम्। तस्मादद्य प्रभृत्येव स्त्री त्वं सा पुरुषस्तथा॥
48ततः प्रसादयामासुर्यक्षा वैश्रवणं किला स्थूणस्यार्थं कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः॥
49ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः। सर्वान् यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया॥
50शिखण्डिनि हते यक्षाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यते। स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः॥
51इत्युक्त्वा भगवान् देवो यक्षराजः सुपूजितः। प्रययौ सहितः सर्वैनिमेषान्तरचारिभिः॥
52स्थूणस्तु शापं सम्प्राप्य तत्रैव न्यवसत् तदा। समये चागमत् तूर्णं शिखण्डी तं क्षपाचरम्॥
53सोऽभिगम्याब्रवीद् वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्निति। तमब्रवीत् ततः स्थूण: प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः॥
54आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम्। सर्वमेव यथावृत्ताचचक्षे शिखण्डिने॥
55यक्षा उवाच ऊचुः शप्तो वैश्रवणेनाहं त्वत्कृते पार्थिवात्मज। गच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान् यथासुखम्॥
56दिष्टमेतत् पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम्। गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम्॥
57भीष्म उवाच एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत। प्रत्याजगाम नगरं हर्षेण महता वृतः॥
58पूजयामास विविधैर्गन्धमाल्यैर्महाधनैः। द्विजातीन् देवताश्चैव चैत्यानथ चतुष्पथान्॥
59दुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना। मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः॥
60शिष्यार्थ प्रददौ चाथ द्रोणाय कुरुपुङ्गवा शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा॥
61प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः। शिखण्डी सह युष्माभिधृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥
62मम त्वेतच्चरास्तात यथावत् प्रत्यवेदयन्। जडान्धबधिराकारा ये मुक्ता द्रुपदे मया॥
63एवमेष महाराज स्त्रीपुमान् दुपदात्मजः। स सम्भूतः कुरुश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः॥
64ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बानामेति विश्रुता। द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ॥
65नाहमेनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम्। मुहूर्तमपि पश्येय प्रहरेयं न चाप्युत॥
66व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम्। स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चैव स्त्रीनाम्नि स्त्रीसरूपिणि॥
67न मुञ्चेयमहं बाणमिति कौरवनन्दन। न हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम्॥
68एतत् तत्त्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः। ततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम्॥
69यदि भीष्मः स्त्रियं हन्यात् सन्तः कुर्युर्विगर्हणम्। नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम्॥
70वैशम्पयान उवाच एतच्छ्रुत्वा तु कौरव्यो राजा दुर्योधनस्तदा। मुहूर्तमिव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तममन्यत॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said At length the Yaksha, hearing the words of Shikhandin, said, afflicted by destiny, after considering in his mind,
2Truly, it was decreed to be so for my (Bhishma's) grief, O Kaurava. "O fair one I will accomplish your wish, but listen to a condition.
3I will bestow upon you my own manhood, for a certain period. But, (after its lapse) you will have to come in (due) time. Now, speak the truth to me.
4Master as I am, I have the power to do whatever I wish; I can range in the sky for I can roam about freely according to my will. Through my grace, save your city and your friends completely.
5I will take on myself this your maidenhood, O daughter of a king. Pledge yourself to me (as to the condition) and I will do what is dear to you.
6Shikhandin said O you of good vows, I will return to you your manhood, O God. Only for a certain period bear by womanhood, O night ranger.
7On the departure of the Dashara king, who is known as the golden-armoured heroes, I will become a woman, and you will become a man.
8Bhishma said Having spoken thus, they two made an agreement O king, and they transferred to each other their (respective) sexes.
9The Yaksha Sthuna took upon himself (her) maidenhood, O Bharata, and Shikhandin obtained the blazing form of the Yaksha.
10Thereupon Shikhandin, the Panchalya, having obtained manhood, O king, entered the city and went to his father with great joy.
11And he related everything as it had fallen out to the king Drupada. Hearing this he became filled with exceeding joy.
12And together with his wife, he recollected the words of Maheshvara. Then he sent words to the king of the Dasharna land, O king.
13"This offspring is a male. May you believe this." At length the Dasharnaka king suddenly approached,
14Drupada the king of the Panchalas, being filled with grief and sorrow. Thereupon having reaching Kampilya, the lord of Dasharna,
15Sent a messenger, one of the best of those who know the Vedas, after having paid him (due) honors. Tell that most wretched king of the Panchalas according to my words,
16That as you selected my daughter for your daughter, O wicked one, so you will see the fruit of that insult very soon, no doubt,
17Thus addressed, that Brahmana messenger, dispatched by that Dasharna king, traveled towards the city, O best of kings.
18That priest then arrived at the city of Drupada. And to him, the Panchala king paid all homage by offering a cow and the Arghya (a mixture of honey, milk &c paid as a homage on one's arrival at a house).
19And (the Panchala king) went up to him along with Shikhandin, O great king. But he (the messenger) did not accept that homage, but said these words,
20Which had been communicated by that warrior king, the golden-armored one. As I have been deceived, O you of vile conduct, by you daughter,
21Receive, therefore, O wicked one, the (fruit) an account of the criminal act (of yours); give battle, O king, to me, on the field of battle, without delay.
22I will forthwith slay your ministers, offspring and friends. The king having heard this, the result of that insult,
23And being thus addressed by the king of Dasharna through his priest, in the presence of his ministers, Drupada assumed a tone of friendship, O best of Bharata's race.
24What you have spoken, O Brahmana, according to the words of my kinsman (son's father-in-law) receive its reply, my messenger will give the answer to the king.
25King Drupada then despatched a Brahmana messenger, versed in all the Vedas to the high-souled golden armored one.
26Approaching the king, viz., the lord of the Dasharna land he gave the reply, O king, as it had been spoken, O king, by Drupada.
27Make an enquiry and let this be made clear that this prince, is my son. You have been misinformation by some body; but this is surely unworthy of belief
28Thereupon that king, hearing (the words) of the Drupada, became dejected, and sent some choice, youthful ladies of great beauty to Shikhandin to ascertain whether he was a man or a woman.
29Those ladies, who had been despatched, having learnt the truth, praised all about Shikhandin who was a man of great strength, O best of Kuru's race, to the king of the Dasharna country.
30Having made this test, the king gladdened at heart, going up to his kinsman (his daughter's father-in-law) lived with him (some time) with gladness.
31And that lord of men gave away with joy to Shikhandin great wealth, and elephants, horses and cattle and slaves also in large numbers.
32And he departed, being worshipped after having rebuked his daughter. After the gladdened king with the golden Armour, on being pacified,
33Had made his departure, Shikhandin was filled with joy for some time. After the lapse of a certain period, Kubera, who had been for his bearers, making a journey through the earth, came to the abode of Sthuna.
34Moving to and fro over his abode, the protector of all wealth observed that the mansion of the Yaksha Sthuna was beautifully adorned with devise sorts of garlands;
35And with fragrant roots (of plants) and scented with the smoke of sweet incense, and ornamented with banners and well supplied with food and drink.
36Seeing that spot of his, ornamented in every way, and (everywhere filled with garlands of gems and precious stones and gold,
37And breathing with the fragrance of various sorts of flowers, and looking beautiful being well-swept and watered, the lord of all Yakshas at length spoke to his attendant Yakshas.
38This mansion of Sthuna is well-adorned, O you (followers) of immeasurable powers. Why does not this fool, however, approach me?
39As this fool does not approach me, though knowing (that I am here), therefore he should be inflicted on a severe punishment. This is what I think.
40The Yakshas said Oking, a daughter was born to king Drupada, by name Shikhandin. For her sake, on some account, he has given away his manhood.
41Having taken her womanhood (on himself) he remains in this abode, being a woman. He does not approach (you), bashful on account of her holding the form of a woman.
42It is for this reason, O king, that Sthuna does not approach you today. Having (now) heard (this) do as it seems proper. “Let the car be stopped here."
43"Let Sthuna be brought, I shall inflict punishment on him." Said thus the lord of the Yakshas again and again.
44Being summoned, O lord of the earth, he came before the king of the Yakshas; and O great king, having the form of a female, he stood bashfully.
45Then the giver of wealth crushed him in his anger, O descendant of Kuru's race, “even never thus let the womanhood of this sinful one remain, O Guhyakas!"
46And then that high-souled lord of Yakshas (again) said, “As you have humiliated all Yakshas by giving away your own sex of Shikhandin, O you of sinful understanding and by taking her female sex, O you of sinful deeds,"
47As you have perpetrated this, you of evil understanding, which had been attempted by any one (before this), so from this day forth you shall remain a woman, and she a man.
48The Yakshas then began to appease (the anger of) Vaishravana, for the sake of Sthuna Karna, (saying) "set a limit to your course" again and again.
49Then that high-souled lord of the Yakshas, o son, answered his followers, all those Yakshas, with the desire of setting a limit to (his) curse.
50On the death of Shikhandin 0 you Yakshas of high minds, he shall regain his own form. Therefore let the Yaksha Sthuna be free from anxiety.
51Having thus spoken, that mighty god, king of the Yakshas, departed well honored, with all those followers, who traveled (a great distance) in a moment.
52Sthuna, having received this curse, he stayed there. In due time Shikhandin came to that Rakshasa.
53Approaching him, he said these words” I am come to you) O god. “Thereupon Sthuna said to him again and again, I am pleased (with you).”
54Seeing that prince Shikhandin come to him without guile, he related to Shikhandin everything as it had happened.
55The Yaksha said It is not your fault, O princess, that I have (thus) been crushed by Vaishravana (but of my own destiny). Depart now according to your pleasure, and live with all happiness on this earth.
56It is my belief that it was ordained before hand, and is incapable of being altered, viz., his coming here and my seeing Paulastya (the god of wealth).
57Bhishma said Thus addressed by the Yaksha Sthuna o Bharata, Shikhandin went back to the city filled with great joy.
58he And worshipped with great sumptuousness and with scents and garlands of all sorts, all those of the twice-born, and the gods and the (sacred) trees and cross-ways.
59And Drupada, the king of Panchalas, became exceedingly joyful, with his son Shikhandin who had obtained his desire and as well as with his friends.
60And then he gave away to Drona as a disciple, O best of the race, his son Shikhandin, who had been before (this) a daughter, O king.
61And the king's son, Shikhandin, obtained (the knowledge) of the science of arms with its four divisions (receiving, holding, using, and baffling weapons), as also yourselves and Dhrishtadyumna of Prishata's race.
62To me however, my spies who had been set on Drupada by me, (in the guise of) being idiots, who were blind and deaf, related all things as they happened, O son.
63In this way it is, O great king, that the son of Drupada is both a man and woman, and he was born as Shikhandin, O best of Kurus, and as the best of car-warriors.
64(Thus it happened), 0 best among Bharata's race, that the eldest daughter of the king of Kashi, known by the name of Amba, is born in the family of Drupada as Shikhandin.
65I will not look for a single moment nor even strike, though appearing before me with his bow in his hand with the desire of
66This is the vow which I have taken for all time, and it is known to all the earth, that on women, or on those who had been women before, on those whose names were those of women, or even those whose appearance resembles that of a woman,
67I will not let go my weapons, O son of Kuru's race, I will not, for this reason, slay this Shikhandin.
68I know this truth about the birth of Shikhandin, O son, and therefore I will not slay him in any battle, through with weapon in his hand.
69If Bhishma slays a woman, all rightminded men will censure him and therefore I will not slay him, even if I see him standing on the battle field.
70Vaishampayana said On hearing this, king Duryodhana, a descendant of Kuru's race, having reflected for a moment, considered this to be fitting in Bhishma.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — अन्ततः शिखण्डी के वचन सुनकर, भाग्य से प्रेरित होकर, मन ही मन विचार करके उस यक्ष ने कहा —
2हे कौरव, सचमुच यह मेरे (भीष्म के) शोक के लिए ही विधान था। "हे सुन्दरी, मैं तुम्हारी इच्छा पूरी करूँगा, किन्तु एक शर्त सुनो।
3मैं तुम्हें एक निश्चित अवधि के लिए अपना पुरुषत्व दे दूँगा। किन्तु (उस अवधि के बीत जाने पर) तुम्हें समय पर लौटकर आना होगा। अब मुझसे सत्य कहो।
4मैं स्वामी हूँ, अतः जो चाहूँ वह करने की शक्ति रखता हूँ; मैं आकाश में विचर सकता हूँ, क्योंकि मैं अपनी इच्छानुसार स्वच्छन्द भ्रमण कर सकता हूँ। मेरी कृपा से अपने नगर और अपने बन्धुओं की पूर्ण रक्षा करो।
5हे राजकुमारी, मैं तुम्हारा यह कन्यात्व अपने ऊपर ले लूँगा। (इस शर्त के विषय में) मुझसे प्रतिज्ञा करो और मैं वह करूँगा जो तुम्हें प्रिय है।"
6शिखण्डी ने कहा — हे सुव्रत, हे देव, मैं तुम्हें तुम्हारा पुरुषत्व लौटा दूँगी। हे निशाचर, केवल एक निश्चित अवधि तक मेरा स्त्रीत्व धारण किए रखो।
7स्वर्णकवचधारी वीर के नाम से प्रसिद्ध दशार्णराज के लौट जाने पर मैं स्त्री बन जाऊँगी और तुम पुरुष बन जाओगे।
8भीष्म ने कहा — हे राजन्, ऐसा कहकर उन दोनों ने परस्पर समझौता किया और एक-दूसरे को अपने-अपने लिंग हस्तान्तरित कर दिए।
9हे भारत, यक्ष स्थूण ने (उसका) कन्यात्व अपने ऊपर ले लिया और शिखण्डी ने उस यक्ष का देदीप्यमान रूप प्राप्त किया।
10हे राजन्, तत्पश्चात् पुरुषत्व प्राप्त करके पांचाल्य शिखण्डी नगर में प्रविष्ट हुए और महान् हर्ष के साथ अपने पिता के पास गए।
11और उन्होंने राजा द्रुपद से जो कुछ हुआ था वह सब कह सुनाया। यह सुनकर वे अत्यन्त हर्ष से भर गए।
12और अपनी पत्नी सहित उन्होंने महेश्वर के वचनों का स्मरण किया। हे राजन्, तब उन्होंने दशार्ण देश के राजा के पास संदेश भेजा —
13"यह सन्तान पुरुष है। आप इस पर विश्वास कीजिए।" अन्ततः दशार्णक राजा सहसा
14शोक और दुःख से भरकर पांचालराज द्रुपद के पास आ पहुँचे। तत्पश्चात् काम्पिल्य पहुँचकर दशार्णपति ने
15वेदज्ञों में श्रेष्ठ एक व्यक्ति को (उचित) सम्मान देकर दूत बनाकर भेजा — "उस अत्यन्त नीच पांचालराज से मेरे वचनों के अनुसार कहो —
16'हे दुष्ट, जैसा तूने अपनी कन्या के लिए मेरी कन्या को चुना, वैसे ही तू उस अपमान का फल बहुत शीघ्र देखेगा, इसमें सन्देह नहीं।'"
17हे नृपश्रेष्ठ, इस प्रकार सम्बोधित होकर उस दशार्णराज द्वारा भेजा गया वह ब्राह्मण दूत उस नगर की ओर चल पड़ा।
18तब वे पुरोहित द्रुपद के नगर में आ पहुँचे। और पांचालराज ने गौ तथा अर्घ्य (मधु, दूध आदि का मिश्रण, जो किसी के घर आने पर सम्मान के रूप में दिया जाता है) अर्पित करके उनका पूरा सत्कार किया।
19हे महाराज, और (पांचालराज) शिखण्डी सहित उनके पास गए। किन्तु उन (दूत) ने वह सत्कार स्वीकार नहीं किया, बल्कि ये वचन कहे,
20जो उन स्वर्णकवचधारी योद्धाराज द्वारा भेजे गए थे — "हे नीच आचरणवाले, चूँकि तेरी कन्या द्वारा मैं ठगा गया हूँ,
21अतः हे दुष्ट, अपने (उस) अपराधकर्म का (फल) प्राप्त कर; हे राजन्, बिना विलम्ब रणभूमि में मुझसे युद्ध कर।
22मैं तत्काल तेरे मन्त्रियों, सन्तानों और बन्धुओं का वध कर डालूँगा।" उस अपमान के इस परिणाम को सुनकर,
23और अपने मन्त्रियों की उपस्थिति में दशार्णराज द्वारा उनके पुरोहित के माध्यम से इस प्रकार सम्बोधित होने पर, हे भरतश्रेष्ठ, द्रुपद ने मैत्रीपूर्ण स्वर अपनाया।
24"हे ब्राह्मण, मेरे सम्बन्धी (पुत्र के श्वशुर) के वचनों के अनुसार आपने जो कहा, उसका उत्तर लीजिए; मेरा दूत उन राजा को उत्तर देगा।"
25तब राजा द्रुपद ने समस्त वेदों के ज्ञाता एक ब्राह्मण दूत को उन महात्मा स्वर्णकवचधारी के पास भेजा।
26हे राजन्, उन राजा — अर्थात् दशार्ण देश के स्वामी — के पास पहुँचकर उन्होंने वैसा ही उत्तर दिया जैसा द्रुपद ने कहा था —
27"जाँच कीजिए और यह स्पष्ट हो जाने दीजिए कि यह राजकुमार मेरा पुत्र ही है। आपको किसी ने गलत सूचना दी है; किन्तु यह निश्चय ही विश्वास के योग्य नहीं है।"
28तब द्रुपद के (वचन) सुनकर वे राजा उदास हो गए और उन्होंने शिखण्डी के पास कुछ चुनी हुई परम सुन्दरी युवतियाँ भेजीं यह निश्चित करने के लिए कि वह पुरुष है या स्त्री।
29हे कुरुश्रेष्ठ, भेजी गई उन युवतियों ने सत्य जानकर दशार्ण देश के राजा से महाबली पुरुष शिखण्डी की भरपूर प्रशंसा की।
30यह परीक्षा कर लेने पर वे राजा हृदय से प्रसन्न हुए और अपने सम्बन्धी (अपनी कन्या के श्वशुर) के पास जाकर प्रसन्नतापूर्वक (कुछ समय) उनके साथ रहे।
31और उन मनुजेश्वर ने प्रसन्नतापूर्वक शिखण्डी को प्रचुर धन तथा हाथी, घोड़े, गौएँ और बड़ी संख्या में दास-दासियाँ भी दीं।
32और अपनी कन्या को फटकारकर, सम्मानित होकर वे लौट गए। स्वर्णकवचधारी वे प्रसन्न राजा, शान्त होकर,
33प्रस्थान कर गए, तब शिखण्डी कुछ समय तक हर्ष से भरे रहे। कुछ काल बीतने पर कुबेर, जो अपने वाहनों पर पृथ्वी का भ्रमण कर रहे थे, स्थूण के निवास पर आए।
34उसके निवास के ऊपर घूमते हुए समस्त धनों के रक्षक ने देखा कि यक्ष स्थूण का भवन नाना प्रकार की मालाओं से सुन्दर रूप में सजाया गया है;
35और सुगन्धित (वनौषधियों की) जड़ों से युक्त तथा मधुर धूप के धुएँ से सुवासित है, और ध्वजाओं से अलंकृत तथा अन्न-पान से भरपूर है।
36उनका वह स्थान सब प्रकार से अलंकृत और (सर्वत्र) रत्नों, मणियों तथा स्वर्ण की मालाओं से भरा हुआ देखकर,
37तथा नाना प्रकार के फूलों की सुगन्ध से महकता हुआ और भलीभाँति बुहारा तथा जल छिड़का हुआ, सुन्दर दिखाई देता देखकर, समस्त यक्षों के स्वामी ने अन्ततः अपने साथी यक्षों से कहा —
38"हे अपार शक्तिवाले (अनुचरो), स्थूण का यह भवन भलीभाँति सजाया गया है। फिर भी यह मूर्ख मेरे पास क्यों नहीं आता?
39चूँकि यह मूर्ख (मेरे यहाँ होने को) जानते हुए भी मेरे पास नहीं आता, इसलिए इसे कठोर दण्ड दिया जाना चाहिए। मेरा यही मत है।"
40यक्षों ने कहा — हे राजन्, राजा द्रुपद के एक कन्या उत्पन्न हुई थी, जिसका नाम शिखण्डी था। उसी के लिए, किसी कारणवश, इसने अपना पुरुषत्व दे दिया है।
41उसका स्त्रीत्व (अपने ऊपर) लेकर यह स्त्री बनकर इसी भवन में रहता है। स्त्री का रूप धारण किए होने के कारण लज्जावश यह (आपके) पास नहीं आता।
42हे राजन्, इसी कारण से स्थूण आज आपके पास नहीं आता। (अब) यह सुनकर जो उचित लगे वह कीजिए। "रथ यहीं रोक दिया जाए।
43स्थूण को लाया जाए; मैं इसे दण्ड दूँगा" — ऐसा यक्षों के स्वामी ने बार-बार कहा।
44हे भूपाल, बुलाए जाने पर वह यक्षराज के सामने आया; और हे महाराज, स्त्री का रूप धारण किए हुए वह लज्जापूर्वक खड़ा हो गया।
45हे कुरुनन्दन, तब क्रोध में धनदाता ने उसे यह कहते हुए कुचल दिया — "हे गुह्यको, इस पापी का स्त्रीत्व सदा के लिए इसी प्रकार बना रहे!"
46और तब उन महात्मा यक्षपति ने (फिर) कहा — "हे पापबुद्धि, चूँकि तूने अपना लिंग शिखण्डी को देकर समस्त यक्षों का अपमान किया है, और हे पापकर्मा, चूँकि तूने उसका स्त्रीलिंग ले लिया है,
47और हे दुर्बुद्धि, चूँकि तूने वह कर डाला जो (इससे पहले) किसी ने भी करने का प्रयत्न नहीं किया, इसलिए आज से तू स्त्री ही बना रहेगा और वह पुरुष।"
48तब यक्षों ने स्थूणकर्ण के लिए वैश्रवण (के क्रोध) को शान्त करना आरम्भ किया, बार-बार यह कहते हुए — "अपने शाप की एक सीमा नियत कीजिए।"
49हे पुत्र, तब उन महात्मा यक्षपति ने (अपने) शाप की सीमा नियत करने की इच्छा से अपने अनुचरों, उन समस्त यक्षों को उत्तर दिया —
50"हे उदारमना यक्षो, शिखण्डी की मृत्यु होने पर यह अपना रूप फिर प्राप्त कर लेगा। अतः यक्ष स्थूण चिन्तामुक्त हो जाए।"
51ऐसा कहकर वे महान् देव, यक्षों के राजा, उन समस्त अनुचरों सहित भलीभाँति सम्मानित होकर प्रस्थान कर गए, जो क्षण भर में (लम्बी दूरी) तय कर लेते थे।
52यह शाप पाकर स्थूण वहीं रह गया। समय आने पर शिखण्डी उस राक्षस के पास आए।
53उसके पास जाकर उन्होंने ये वचन कहे — "हे देव, मैं आ गया हूँ।" तब स्थूण ने उनसे बार-बार कहा — "मैं (तुमसे) प्रसन्न हूँ।"
54उस राजकुमार शिखण्डी को निष्कपट भाव से अपने पास आया देखकर उसने शिखण्डी से जो कुछ हुआ था वह सब कह सुनाया।
55यक्ष ने कहा — हे राजकुमारी, इसमें तुम्हारा दोष नहीं है कि मैं वैश्रवण द्वारा (इस प्रकार) कुचला गया, यह तो मेरा ही भाग्य था। अब अपनी इच्छानुसार जाओ और इस पृथ्वी पर पूर्ण सुख से रहो।
56मेरा विश्वास है कि यह पहले से ही विधान था और इसे बदला नहीं जा सकता था — अर्थात् उनका यहाँ आना और मेरा पौलस्त्य (धनपति कुबेर) को देखना।
57भीष्म ने कहा — हे भारत, यक्ष स्थूण द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होकर शिखण्डी महान् हर्ष से भरे हुए नगर लौट गए।
58और उन्होंने बड़ी उदारता से, नाना प्रकार के सुगन्धों और मालाओं से, उन समस्त द्विजों की, देवताओं की, (पवित्र) वृक्षों की और चौराहों की पूजा की।
59और पांचालराज द्रुपद अपने अभीष्ट को प्राप्त पुत्र शिखण्डी सहित तथा अपने बन्धुओं सहित अत्यन्त हर्षित हुए।
60और हे राजन्, हे कुरुश्रेष्ठ, तब उन्होंने अपने पुत्र शिखण्डी को, जो पहले कन्या था, शिष्य के रूप में द्रोण को सौंप दिया।
61और राजपुत्र शिखण्डी ने, तुम लोगों तथा पृषतवंशी धृष्टद्युम्न के समान ही, धनुर्विद्या का उसके चारों अंगों सहित (अस्त्र ग्रहण करना, धारण करना, चलाना और उन्हें विफल करना) ज्ञान प्राप्त किया।
62हे पुत्र, किन्तु मैंने द्रुपद के यहाँ जो जड़, अन्धे और बहरे के वेश में गुप्तचर लगा रखे थे, उन्होंने जो-जो हुआ वह सब मुझे बता दिया।
63हे महाराज, हे कुरुश्रेष्ठ, इस प्रकार द्रुपद का पुत्र पुरुष भी है और स्त्री भी; और वह शिखण्डी के रूप में तथा रथियों में श्रेष्ठ के रूप में जन्मा।
64हे भरतश्रेष्ठ, (इस प्रकार हुआ) कि काशिराज की ज्येष्ठ कन्या, जो अम्बा नाम से प्रसिद्ध थी, द्रुपद के कुल में शिखण्डी के रूप में जन्मी।
65यदि वह मुझे मारने की इच्छा से हाथ में धनुष लिए मेरे सामने आ खड़ा हो, तो भी मैं उसकी ओर क्षण भर के लिए भी न देखूँगा, न उस पर प्रहार ही करूँगा।
66यह मेरा सर्वकालिक व्रत है और यह समस्त पृथ्वी को ज्ञात है कि स्त्रियों पर, अथवा जो पहले स्त्री रह चुके हों उन पर, अथवा जिनके नाम स्त्रियों के से हों उन पर, अथवा जिनका रूप ही स्त्री के समान हो उन पर —
67हे कुरुनन्दन, मैं अपने अस्त्र नहीं चलाऊँगा। इसी कारण मैं इस शिखण्डी का वध न करूँगा।
68हे पुत्र, शिखण्डी के जन्म का यह सत्य मैं जानता हूँ, और इसीलिए किसी भी युद्ध में मैं उसका वध न करूँगा, चाहे वह हाथ में अस्त्र लिए ही क्यों न हो।
69यदि भीष्म किसी स्त्री का वध करे तो समस्त सद्बुद्धि पुरुष उसकी निन्दा करेंगे; और इसीलिए मैं उसका वध न करूँगा, चाहे मैं उसे रणभूमि में खड़ा ही क्यों न देखूँ।
70वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर कुरुवंशी राजा दुर्योधन ने क्षण भर विचार करके इसे भीष्म के योग्य ही माना।
नेपाली
1भीष्मले भने — अन्ततः शिखण्डीका वचन सुनेर, भाग्यले प्रेरित भई, मनमनै विचार गरेर त्यस यक्षले भन्यो —
2हे कौरव, साँच्चै यो मेरो (भीष्मको) शोकका लागि नै विधान थियो। "हे सुन्दरी, म तिम्रो इच्छा पूरा गर्नेछु, तर एउटा सर्त सुन।
3म तिमीलाई एउटा निश्चित अवधिका लागि आफ्नो पुरुषत्व दिनेछु। तर (त्यो अवधि बितेपछि) तिमीले समयमै फर्केर आउनुपर्नेछ। अब मलाई सत्य भन।
4म स्वामी हुँ, त्यसैले जे चाहन्छु त्यो गर्ने शक्ति राख्छु; म आकाशमा विचरण गर्न सक्छु, किनभने म आफ्नो इच्छाअनुसार स्वच्छन्द भ्रमण गर्न सक्छु। मेरो कृपाले आफ्नो नगर र आफ्ना बन्धुहरूको पूर्ण रक्षा गर।
5हे राजकुमारी, म तिम्रो यो कन्यात्व आफूमाथि लिनेछु। (यस सर्तको विषयमा) मसँग प्रतिज्ञा गर र म त्यो गर्नेछु जुन तिमीलाई प्रिय छ।"
6शिखण्डीले भनिन् — हे सुव्रत, हे देव, म तिमीलाई तिम्रो पुरुषत्व फिर्ता गर्नेछु। हे निशाचर, केवल एउटा निश्चित अवधिसम्म मेरो स्त्रीत्व धारण गरिराख।
7स्वर्णकवचधारी वीरका नामले प्रसिद्ध दशार्णराज फर्केर गएपछि म स्त्री बन्नेछु र तिमी पुरुष बन्नेछौ।
8भीष्मले भने — हे राजन्, यसो भनेर ती दुवैले आपसमा सम्झौता गरे र एकअर्कालाई आफ्नो-आफ्नो लिङ्ग हस्तान्तरण गरे।
9हे भारत, यक्ष स्थूणले (उनको) कन्यात्व आफूमाथि लियो र शिखण्डीले त्यस यक्षको देदीप्यमान रूप प्राप्त गरे।
10हे राजन्, त्यसपछि पुरुषत्व प्राप्त गरी पाञ्चाल्य शिखण्डी नगरमा प्रवेश गरे र महान् हर्षका साथ आफ्ना पिताकहाँ गए।
11र उनले राजा द्रुपदलाई जे भएको थियो त्यो सबै भने। यो सुनेर उनी अत्यन्त हर्षले भरिए।
12र आफ्नी पत्नीसहित उनले महेश्वरका वचनको सम्झना गरे। हे राजन्, तब उनले दशार्ण देशका राजाकहाँ सन्देश पठाए —
13"यो सन्तान पुरुष हो। तपाईं यसमा विश्वास गर्नुहोस्।" अन्ततः दशार्णक राजा सहसा
14शोक र दुःखले भरिई पाञ्चालराज द्रुपदकहाँ आइपुगे। त्यसपछि काम्पिल्य पुगेर दशार्णपतिले
15वेदज्ञहरूमा श्रेष्ठ एक व्यक्तिलाई (उचित) सम्मान दिई दूत बनाएर पठाए — "त्यस अत्यन्त नीच पाञ्चालराजलाई मेरा वचनअनुसार भन —
16'हे दुष्ट, जसरी तैँले आफ्नी कन्याका निम्ति मेरी कन्या छानिस्, त्यसै गरी तैँले त्यस अपमानको फल धेरै चाँडै देख्नेछस्, यसमा सन्देह छैन।'"
17हे नृपश्रेष्ठ, यसरी सम्बोधन गरिएपछि त्यस दशार्णराजले पठाएका ती ब्राह्मण दूत त्यस नगरतिर हिँडे।
18तब ती पुरोहित द्रुपदको नगरमा आइपुगे। र पाञ्चालराजले गाई तथा अर्घ्य (मह, दूध आदिको मिश्रण, जो कसैको घर आउँदा सम्मानका रूपमा दिइन्छ) अर्पण गरी उनको पूरा सत्कार गरे।
19हे महाराज, र (पाञ्चालराज) शिखण्डीसहित उनीकहाँ गए। तर ती (दूत)ले त्यो सत्कार स्वीकार गरेनन्, बरु यी वचन भने,
20जुन ती स्वर्णकवचधारी योद्धाराजले पठाएका थिए — "हे नीच आचरणवाला, किनकि तेरी कन्याद्वारा म ठगिएको छु,
21त्यसैले हे दुष्ट, आफ्नो (त्यस) अपराधकर्मको (फल) प्राप्त गर; हे राजन्, ढिलाइ नगरी रणभूमिमा मसँग युद्ध गर।
22म तत्कालै तेरा मन्त्री, सन्तान र बन्धुहरूको वध गरिदिनेछु।" त्यस अपमानको यो परिणाम सुनेर,
23र आफ्ना मन्त्रीहरूको उपस्थितिमा दशार्णराजले उनका पुरोहितमार्फत यसरी सम्बोधन गरेपछि, हे भरतश्रेष्ठ, द्रुपदले मैत्रीपूर्ण स्वर अपनाए।
24"हे ब्राह्मण, मेरा सम्बन्धी (पुत्रका ससुरा)का वचनअनुसार तपाईंले जे भन्नुभयो, त्यसको उत्तर लिनुहोस्; मेरो दूतले ती राजालाई उत्तर दिनेछ।"
25तब राजा द्रुपदले सम्पूर्ण वेदका ज्ञाता एक ब्राह्मण दूतलाई ती महात्मा स्वर्णकवचधारीकहाँ पठाए।
26हे राजन्, ती राजा — अर्थात् दशार्ण देशका स्वामी — कहाँ पुगेर उनले त्यस्तै उत्तर दिए जस्तो द्रुपदले भनेका थिए —
27"जाँच गर्नुहोस् र यो स्पष्ट हुन दिनुहोस् कि यी राजकुमार मेरा पुत्रै हुन्। तपाईंलाई कसैले गलत सूचना दिएको छ; तर यो निश्चय नै विश्वासयोग्य छैन।"
28तब द्रुपदका (वचन) सुनेर ती राजा उदास भए र उनले शिखण्डीकहाँ केही छानिएका परम सुन्दरी युवती पठाए यो निश्चय गर्न कि उनी पुरुष हुन् कि स्त्री।
29हे कुरुश्रेष्ठ, पठाइएका ती युवतीहरूले सत्य जानेर दशार्ण देशका राजासँग महाबली पुरुष शिखण्डीको भरपूर प्रशंसा गरे।
30यो परीक्षा गरिसकेपछि ती राजा हृदयदेखि प्रसन्न भए र आफ्ना सम्बन्धी (आफ्नी कन्याका ससुरा)कहाँ गएर प्रसन्नतापूर्वक (केही समय) उनीसँग बसे।
31र ती मनुजेश्वरले प्रसन्नतापूर्वक शिखण्डीलाई प्रशस्त धन तथा हात्ती, घोडा, गाई र ठूलो सङ्ख्यामा दासदासी पनि दिए।
32र आफ्नी कन्यालाई हप्काएर, सम्मानित भई उनी फर्के। स्वर्णकवचधारी ती प्रसन्न राजा, शान्त भई,
33प्रस्थान गरेपछि शिखण्डी केही समयसम्म हर्षले भरिए। केही काल बितेपछि कुबेर, जो आफ्ना वाहनमा पृथ्वीको भ्रमण गर्दै थिए, स्थूणको निवासमा आए।
34उसको निवासमाथि घुम्दै सम्पूर्ण धनका रक्षकले देखे कि यक्ष स्थूणको भवन नानाथरी मालाले सुन्दर रूपमा सजाइएको छ;
35र सुगन्धित (वनौषधिका) जराले युक्त तथा मीठो धूपको धुवाँले सुवासित छ, र ध्वजाले अलङ्कृत तथा अन्नपानले भरिपूर्ण छ।
36उनको त्यो स्थान सबै प्रकारले अलङ्कृत र (सर्वत्र) रत्न, मणि तथा सुनका मालाले भरिएको देखेर,
37तथा नानाथरी फूलको सुगन्धले महकिरहेको र राम्ररी बढारेको तथा पानी छर्केको, सुन्दर देखिने पाएर, सम्पूर्ण यक्षका स्वामीले अन्ततः आफ्ना साथी यक्षहरूलाई भने —
38"हे अपार शक्तिवाला (अनुचरहरू) हो, स्थूणको यो भवन राम्ररी सजाइएको छ। तैपनि यो मूर्ख मकहाँ किन आउँदैन?
39किनकि यो मूर्खले (म यहाँ भएको) जान्दाजान्दै मकहाँ आउँदैन, त्यसैले यसलाई कठोर दण्ड दिइनुपर्छ। मेरो यही मत हो।"
40यक्षहरूले भने — हे राजन्, राजा द्रुपदकी एक कन्या जन्मेकी थिइन्, जसको नाम शिखण्डी थियो। उनैका निम्ति, कुनै कारणवश, यसले आफ्नो पुरुषत्व दिइसकेको छ।
41उनको स्त्रीत्व (आफूमाथि) लिएर यो स्त्री बनेर यसै भवनमा बस्छ। स्त्रीको रूप धारण गरेकाले लाजले यो (तपाईंको) नजिक आउँदैन।
42हे राजन्, यसै कारणले स्थूण आज तपाईंकहाँ आउँदैन। (अब) यो सुनेर जे उचित लाग्छ त्यही गर्नुहोस्। "रथ यहीँ रोकियोस्।
43स्थूणलाई ल्याइयोस्; म यसलाई दण्ड दिनेछु" — यस्तो यक्षका स्वामीले पटकपटक भने।
44हे भूपाल, बोलाइएपछि त्यो यक्षराजको सामु आयो; र हे महाराज, स्त्रीको रूप धारण गरेको त्यो लजाउँदै उभियो।
45हे कुरुनन्दन, तब क्रोधमा धनदाताले उसलाई यसो भन्दै कुल्चिदिए — "हे गुह्यकहरू हो, यस पापीको स्त्रीत्व सदाका लागि यसै गरी रहिरहोस्!"
46र तब ती महात्मा यक्षपतिले (फेरि) भने — "हे पापबुद्धि, किनकि तैँले आफ्नो लिङ्ग शिखण्डीलाई दिएर सम्पूर्ण यक्षको अपमान गरेको छस्, र हे पापकर्मा, किनकि तैँले उनको स्त्रीलिङ्ग लिएको छस्,
47र हे दुर्बुद्धि, किनकि तैँले त्यो गरिस् जुन (यसभन्दा अगाडि) कसैले पनि गर्ने प्रयत्न गरेन, त्यसैले आजदेखि तँ स्त्री नै रहनेछस् र उनी पुरुष।"
48तब यक्षहरूले स्थूणकर्णका निम्ति वैश्रवण(को क्रोध) शान्त पार्न थाले, पटकपटक यसो भन्दै — "आफ्नो शापको एउटा सीमा तोक्नुहोस्।"
49हे पुत्र, तब ती महात्मा यक्षपतिले (आफ्नो) शापको सीमा तोक्ने इच्छाले आफ्ना अनुचर, ती सम्पूर्ण यक्षलाई उत्तर दिए —
50"हे उदारमना यक्षहरू हो, शिखण्डीको मृत्यु भएपछि यसले आफ्नो रूप फेरि प्राप्त गर्नेछ। त्यसैले यक्ष स्थूण चिन्तामुक्त होस्।"
51यसो भनेर ती महान् देव, यक्षहरूका राजा, ती सम्पूर्ण अनुचरसहित राम्ररी सम्मानित भई प्रस्थान गरे, जो क्षणभरमै (लामो दूरी) तय गर्थे।
52यो शाप पाएर स्थूण त्यहीँ रह्यो। समय आएपछि शिखण्डी त्यस राक्षसकहाँ आए।
53उसकहाँ गएर उनले यी वचन भने — "हे देव, म आइपुगेँ।" तब स्थूणले उनलाई पटकपटक भन्यो — "म (तिमीसँग) प्रसन्न छु।"
54ती राजकुमार शिखण्डीलाई निष्कपट भावले आफूकहाँ आएको देखेर उसले शिखण्डीलाई जे भएको थियो त्यो सबै भन्यो।
55यक्षले भन्यो — हे राजकुमारी, यसमा तिम्रो दोष छैन कि म वैश्रवणद्वारा (यसरी) कुल्चिएँ, यो त मेरै भाग्य थियो। अब आफ्नो इच्छाअनुसार जाऊ र यस पृथ्वीमा पूर्ण सुखले बस।
56मेरो विश्वास छ कि यो पहिल्यैदेखि विधान थियो र यसलाई बदल्न सकिँदैनथ्यो — अर्थात् उनको यहाँ आउनु र मैले पौलस्त्य (धनपति कुबेर)लाई देख्नु।
57भीष्मले भने — हे भारत, यक्ष स्थूणले यसरी सम्बोधन गरेपछि शिखण्डी महान् हर्षले भरिएर नगर फर्के।
58र उनले ठूलो उदारताले, नानाथरी सुगन्ध र मालाले, ती सम्पूर्ण द्विज, देवता, (पवित्र) रूख र चौबाटाहरूको पूजा गरे।
59र पाञ्चालराज द्रुपद आफ्नो अभीष्ट प्राप्त गरेका पुत्र शिखण्डीसहित तथा आफ्ना बन्धुसहित अत्यन्त हर्षित भए।
60र हे राजन्, हे कुरुश्रेष्ठ, तब उनले आफ्ना पुत्र शिखण्डीलाई, जो पहिले कन्या थिए, शिष्यका रूपमा द्रोणलाई सुम्पिदिए।
61र राजपुत्र शिखण्डीले, तिमीहरू तथा पृषतवंशी धृष्टद्युम्नकै जस्तै, धनुर्विद्याको यसका चारै अङ्गसहित (अस्त्र ग्रहण गर्नु, धारण गर्नु, चलाउनु र तिनलाई विफल पार्नु) ज्ञान प्राप्त गरे।
62हे पुत्र, तर मैले द्रुपदकहाँ जुन जड, अन्धा र बहिराका भेषमा गुप्तचर राखेको थिएँ, उनीहरूले जे-जे भयो त्यो सबै मलाई बताइदिए।
63हे महाराज, हे कुरुश्रेष्ठ, यसरी द्रुपदका पुत्र पुरुष पनि हुन् र स्त्री पनि; र उनी शिखण्डीका रूपमा तथा रथीहरूमा श्रेष्ठका रूपमा जन्मे।
64हे भरतश्रेष्ठ, (यसरी भयो) कि काशिराजकी जेठी कन्या, जो अम्बा नामले प्रसिद्ध थिइन्, द्रुपदको कुलमा शिखण्डीका रूपमा जन्मिन्।
65यदि उनी मलाई मार्ने इच्छाले हातमा धनु लिएर मेरो सामु आइउभिए पनि, म उनीतिर क्षणभरका लागि पनि हेर्नेछैनँ, न उनीमाथि प्रहार नै गर्नेछु।
66यो मेरो सर्वकालिक व्रत हो र यो सम्पूर्ण पृथ्वीलाई थाहा छ कि स्त्रीहरूमाथि, अथवा जो पहिले स्त्री भइसकेका छन् तिनीहरूमाथि, अथवा जसका नाम स्त्रीका जस्ता छन् तिनीहरूमाथि, अथवा जसको रूपै स्त्रीको जस्तो छ तिनीहरूमाथि —
67हे कुरुनन्दन, म आफ्ना अस्त्र चलाउनेछैनँ। यसै कारणले म यी शिखण्डीको वध गर्नेछैनँ।
68हे पुत्र, शिखण्डीको जन्मको यो सत्य म जान्दछु, र त्यसैले कुनै पनि युद्धमा म उनको वध गर्नेछैनँ, चाहे उनी हातमा अस्त्र लिएकै किन नहून्।
69यदि भीष्मले कुनै स्त्रीको वध गरे भने सम्पूर्ण सद्बुद्धि पुरुषले उसको निन्दा गर्नेछन्; र त्यसैले म उनको वध गर्नेछैनँ, चाहे म उनलाई रणभूमिमा उभिएकै किन नदेखूँ।
70वैशम्पायनले भने — यो सुनेर कुरुवंशी राजा दुर्योधनले क्षणभर विचार गरेर यसलाई भीष्मको योग्य नै मान्यो।