उलूकका वचन
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 231
संस्कृत
1संजय उवाच सेनानिवेशं सम्प्राप्त: कैतव्यः पाण्डवस्य ह। समागत: पाण्डवेयैयुधिष्ठिरमभाषत॥
2अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रूवतो मम। दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्भुमर्हसि॥
3युधिष्ठिर उवाच उलूकं न भयं तेऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः। यन्मतं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः॥
4ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम्। सृञ्जयानां च मत्स्यानां कृष्णस्य च यशस्विनः॥
5दुपस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ। भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह॥
6उलूक उवाच इदं त्वामब्रवीद् राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः। शृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध युधिष्ठिर॥
7पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम्। शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना॥
8द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद् विवासितः। संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः॥
9अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव। द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन् पुरुषो भव॥
10अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव। दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते॥
11लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम्। समः पन्था भृतास्तेऽश्वाः श्वो युध्यस्व सकेशवः॥
12असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्यसे। आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम्॥ एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन् पुरुषो भव। सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम्॥ द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि। अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि॥
13ब्राह्मे धनुषि चाचार्य वेदयोरन्तगं द्वयोः। युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम्॥ द्रोणं महाद्युति पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा। न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम्॥
14अलिनो वा वहेन्मेरु द्यौर्वापि निपतेन्महीम्। युगं वा परिवर्तेन यद्येवं स्याद् यथाऽऽत्य माम्॥ काक्षी प्राप्येममरिमर्दनम्। गजो वाजी रथो वाऽपि पुनः स्वस्ति गृहान् व्रजेत्॥ कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा। रणेः जीवन् विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन्॥
15किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यसे राजचमूं समेताम्। दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रस्त्रिदशैरिव द्याम्॥ काम्बोजशकैः खशैश्च। म्लेंच्छैः पुलिन्दैईविडान्ध्रकाश्च्यैः॥ नानाजनौघं युधि सम्प्रवृद्धं गाङ्गं यथा वेगमपारणीयम्। मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे॥
16इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। अभ्यावृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत॥
17अकत्यमानो युध्यस्व कत्थसेऽर्जुन कि बहु। पर्यायात् सिद्धिरेतस्य नैतत् सिध्यति कत्यनात्॥
18यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत् कर्म धनंजय। सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हिं दुर्गतः॥
19जानामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम्। जानाम्येतत् त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि॥
20न तु पर्यायधर्मेण राज्यं प्राप्नोति मानुषः। मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे॥
21त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तवा भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम्॥
22क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद् यत् त्वं दास पणैर्जितः। क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन।॥
23सगदाद् भीमसेनाद् वा पार्थाद् वापि सगाण्डिवात्। न वै मोक्षस्तदा वोऽभूद् विना कृष्णामनिन्दिताम्॥
24सा वो दास्ये समापन्नान् मोक्षयामास पार्षती। अमानुष्यं समापन्नान् दासकर्मण्यवस्थितान्॥
25अवोचं यत् षण्ढतिलानहं वस्तथ्यमेव तत्। धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा।॥
26सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे। भीमसेनेन कौन्तेय यच्च तन्मम पौरुषम्॥
27एवमेतत् सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः। वेणीं कृत्वा घण्ढवेषः कन्यां नर्तितवानसि॥
28न भयाद् वासुदेवस्य न चापि तव फाल्गुन। राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युद्ध्यस्व सहकेशवः॥
29न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वाऽपि भीषणा। आत्तशस्त्रस्य मे युद्ध वहन्ति प्रतिगर्जनाः॥
30वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा। आसाद्य माममोघेणुं द्रविष्यन्ति दिशो दश॥
31संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम्। तरेमं वा महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम्॥
32शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम्। बृहदलमहोद्वेलं सौमदत्तितिमिङ्गिलम्॥
33भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम्। कर्णशल्यझषावर्त काम्बोजवडवामुखम्॥
34दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम् जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्॥
35शस्त्रौघमक्षय्यमपिप्रवृद्धं यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः। स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति॥
36तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे निवर्तिना पार्थमहीप्रशासनात्। प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभ त्वया बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said The son, of the one proficient in the game of dice, having reached the encampment of the Pandavas, said to Yudhishthira who was seated with the other sons of Pandu.
2You very well know the nature of the words of envoys; therefore it is not proper that you should be angry with me who will only speak what Duryodhana has instructed me.
3Yudhishthira said O Uluka, you need have no fear; speak out without any fear of trouble, what opinion is held by the son of Dhritarashtra, actuated by avarice and having little foresight."
4Then in the midst of those men of effulgence, those great-souled son of Pandu and the Srinjayas and the Matsya's and also the renowned Krishna,
5And also of Drupada with his son and in the presence of Virata also and in the midst of those rulers of the earth he uttered these words.
6Uluka said The royal son of Dhritarashtra, endued with a large mind, said this to you in the hearing, of the Kuru heroes; listen to them O Yudhishthira.
7You had been defeated at a game of dice, and Krishna had been dragged into the council, a man, who thinks himself to be a male, would be justified under these circumstances to show his wrath.
8For twelve years have you been exiled from your home into the woods, and for a whole year you lived as a slave under Virata.
9Remembering, O son of Pandu, the pain of being exiled from your kingdom and of your residence in the forth and the trouble endued by Krishna, be a man.
10O son of Pandu now let what had been said by O Bhimasena namely that he would drink the blood of Dushasana, be made good by him, if he can.
11The deities, presiding over each weapon, have now been invoked. Kurukshetra is now free from mud, your horses are fat and sleek, your soldiers have been paid their dies, therefore do you fight, along with Keshava tomorrow.
12Without encountering Bhishma in battle why do you boast? Like that fool who used to boast without ever ascending the Gandhamadana mountain, You too boast in the same way; O son of Kunti, show forth your manliness without boasting. The son of a Suta, excited with great wrath, and that foremost among persons endued with strength namely Shalya and Drona that foremost among men gifted with strength, who all in battle are equal to the Lord of Sachi himself, without defeating in battle all these, how do you desire the kingdom, O son of Pritha?
13The one, who is the preceptor in the science of bowmanship as also in the Vedas he who has thoroughly studied these two, he that is foremost in battle and who can never be separated from his army, O son of Pritha, the desire you entertain of vanquishing in battle that Drona, is vain; I never heard that the Meru mountain was ever moved by the wind.
14But even the wind may move the Meru mountain, the heaven may fall over the earth, the periods now reigning may change, if what you have told me ever happens. Who is there, the son of Pritha or any body else, who, having fought with this grinder of foes, would return home with life and in health, Who is there touching this earth with his foot who, after an encounter with these two and having his body brought in contract with the fierce arrows, would leave the field of battle alive?
15Why do you, like a frog living in a well, not understand the might of this vast army of assembled monarchs which is hard to be vanquished and which, shining as a celestial army, is protected by kings as heaven itself by the gods? Protected by the kings of the East, West, South, and North, of the Shalvas along with the Matsya's, the Kurus of the middle countries, the Mlecchas, the Pulindas, the Dravidas, the Andhras, and the Kanchis, Why do you wish to fight, o fool of little understanding, with me in the midst of this army of elephants, this army composed of various races and which in battle is as incapable of being crossed over as the waves of the Ganga.
16Saying this to the king Yudhishthira the son of Dharma Uluka again turned to the one accustomed to victories and said to him,
17Fight and do not boast; why do you; O Arjuna, boast so much? One wins a battle by his method of fighting and he does not win in consequence of boats.
18If, O Dhananjaya, people in the world were to succeed owing to boasting then all would have their objects gained for who would be slow to boast.
19I know that Vasudeva is your ally, I know your Gandiva bow which is six cubits long. I know that there is no warriors equal to you, and knowing all this I deprive you of your kingdom.
20Man does not obtain success in his desires simple as a matter of course, By mere will force does the Creator make unfavourable circumstances turn into favourable ones and get them under control.
21The kingdom has been enjoyed by me for thirteen years while you were weeping; and again shall I rule over it after slaying yourself along with your friends.
22Where was your Gandiva bow when you were defeated at a game of dice and made a slave? And where again was the strength of Bhimasena, O Falguna?
23Without the help of that praise worthy Krishna you would not have been liberated at the time, though you had the help of Bhimasena with his mace and Falguna with his Gandiva.
24She, the daughter of Prishata race, liberated you who had come by the condition of a slave, and were engaged in offices becoming only of the low and in working as slaves.
25What, I said then of you, namely, that you were like the seed of the sesame without the kernel, was indeed true for did not the son of Pritha (Arjuna) bear long hair when in the city of Virata?
26The feelings of weariness, which O son of Kunti, were felt by Bhimasena in the palace of Virata, while engaged in the duties of a cook, are a proof of my manliness.
27Wearing the disguise of an eunuch, and wearing long hair and with hips and waist bands were you engaged in teaching a girl dancing. Such is the punishment which Kshatriyas award to a Kshatriya who flies from battle.
28Nor from fear of Vasudeva, nor form fear of you, O Falguna, shall I give you back the kingdom therefore do you fight along with Keshava.
29Neither deception, nor illusion, nor the trick of a conjurer is frightful to one who has taken up arms for fight, these only tend to excite his anger.
30A thousand Vasudevas, a hundred of Falgunas, having confronted me whose arms are never struck in vain, will fly away in all directions.
31Go to fight with Bhishma, or rend asunder the mountain by your head or with the help only of your two arms cross the sea of vast expanse,
32With the son of Sharadvata as the great finish, Brihadbala as the great crocodile and the son of Somadatta as the Timi fish.
33With Bhishma as the current which cannot be crossed, with Drona as the alligator which cannot be approached with Karna and Shalya, as a swarm of small fishes, and Kamboja as the mouth giving out flames.
34Dusshasana is like water-flow in which Shala and Shalya are fishes. Sushena is serpent and Chitrayudha is crocodile, while Jayadratha is mountain, Purumitra is its depth, Durmarshana is water and Shakuni is its falls.
35Many types of weapons are like waterflows of the soldier's sea, which is endless and enlarged. Entering into this, you will grieve, loosing your consciousness on destruction of your relatives.
36O Partha! As the mind of an impious man retires from heaven, you will retire from your ruling power. Keep quite, it is very difficult to gain the kingdom for you like a man wants heaven without any penance.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — द्यूतक्रीड़ा में निपुण के उस पुत्र ने पाण्डवों के शिविर में पहुँचकर अन्य पाण्डुपुत्रों के साथ बैठे युधिष्ठिर से कहा।
2आप दूतों के वचनों का स्वभाव भलीभाँति जानते हैं; इसलिए उचित नहीं कि आप मुझ पर क्रुद्ध हों, जो केवल वही कहूँगा जो दुर्योधन ने मुझे कहने को कहा है।
3युधिष्ठिर ने कहा — हे उलूक, तुम्हें भय की कोई आवश्यकता नहीं; बिना किसी कष्ट के भय के कह डालो कि लोभ से प्रेरित और अल्प दूरदर्शिता वाले धृतराष्ट्रपुत्र का क्या मत है।
4तब तेजस्वी उन पुरुषों के बीच, उन महात्मा पाण्डुपुत्रों तथा सृंजयों और मत्स्यों के तथा यशस्वी कृष्ण के भी,
5तथा अपने पुत्र सहित द्रुपद के बीच और विराट की उपस्थिति में तथा पृथ्वी के उन शासकों के बीच उसने ये वचन कहे।
6उलूक ने कहा — विशाल बुद्धि वाले राजा धृतराष्ट्रपुत्र ने कुरुवीरों के सुनते हुए आपसे यह कहा है; हे युधिष्ठिर, वे वचन सुनिए।
7तुम द्यूत में पराजित हुए और कृष्णा (द्रौपदी) सभा में घसीटी गई; ऐसी परिस्थितियों में जो अपने को पुरुष मानता है उसका क्रोध प्रकट करना उचित होगा।
8बारह वर्ष तक तुम अपने घर से निकालकर वन में निर्वासित रहे, और पूरे एक वर्ष तक तुमने विराट के अधीन दास के रूप में जीवन बिताया।
9हे पाण्डुपुत्र, अपने राज्य से निर्वासित होने की और वन में निवास करने की पीड़ा तथा कृष्णा (द्रौपदी) द्वारा भोगे गए कष्ट का स्मरण करके पुरुष बनो।
10हे पाण्डुपुत्र, अब भीमसेन ने जो कहा था कि वह दुःशासन का रक्त पिएगा, वह उसके द्वारा सिद्ध किया जाए — यदि वह कर सके।
11प्रत्येक अस्त्र के अधिष्ठाता देवताओं का अब आवाहन हो चुका है। कुरुक्षेत्र अब कीचड़ से रहित है, तुम्हारे अश्व हृष्ट-पुष्ट और चिकने हैं, तुम्हारे सैनिकों को उनका वेतन दे दिया गया है; इसलिए कल केशव के साथ युद्ध करो।
12युद्ध में भीष्म का सामना किए बिना तुम डींग क्यों हाँकते हो? जैसे वह मूर्ख गन्धमादन पर्वत पर कभी चढ़े बिना ही डींगें हाँका करता था, तुम भी उसी प्रकार डींग हाँकते हो; हे कुन्तीपुत्र, डींग हाँके बिना अपना पौरुष दिखाओ। महान् क्रोध से उद्दीप्त सूतपुत्र, बल से सम्पन्न पुरुषों में अग्रगण्य शल्य और बलशाली पुरुषों में अग्रगण्य वे द्रोण — जो सब युद्ध में स्वयं शचीपति (इन्द्र) के समान हैं — इन सबको युद्ध में परास्त किए बिना हे पृथापुत्र, तुम राज्य की इच्छा कैसे करते हो?
13जो धनुर्विद्या के तथा वेदों के भी आचार्य हैं, जिन्होंने इन दोनों का पूर्ण अध्ययन किया है, जो युद्ध में अग्रगण्य हैं और जिन्हें अपनी सेना से कभी अलग नहीं किया जा सकता — हे पृथापुत्र, उन द्रोण को युद्ध में परास्त करने की जो इच्छा तुम रखते हो वह व्यर्थ है; मैंने कभी नहीं सुना कि वायु ने कभी मेरु पर्वत को हिलाया हो।
14किन्तु वायु मेरु पर्वत को हिला भी दे, आकाश पृथ्वी पर गिर भी पड़े, वर्तमान युग बदल भी जाएँ — यदि तुमने मुझसे जो कहा है वह कभी घटित हो। कौन ऐसा है — पृथापुत्र हो या अन्य कोई — जो इस शत्रुसंहारक से युद्ध करके जीवित और स्वस्थ घर लौट सके? इस पृथ्वी पर पैर रखने वाला कौन ऐसा है जो इन दोनों से भिड़कर और अपने शरीर को उन भयंकर बाणों के सम्पर्क में लाकर रणभूमि से जीवित निकल सके?
15कुएँ के मेंढक के समान तुम एकत्र हुए राजाओं की इस विशाल सेना का बल क्यों नहीं समझते, जिसे जीतना कठिन है और जो दिव्य सेना के समान चमकती हुई राजाओं द्वारा वैसे ही रक्षित है जैसे स्वयं स्वर्ग देवताओं द्वारा? पूर्व, पश्चिम, दक्षिण और उत्तर के राजाओं द्वारा, मत्स्यों सहित शाल्वों द्वारा, मध्यदेश के कुरुओं द्वारा, म्लेच्छों, पुलिन्दों, द्रविड़ों, आन्ध्रों और काञ्चियों द्वारा रक्षित — हे अल्पबुद्धि मूर्ख, हाथियों की इस सेना के बीच, नाना जातियों से बनी और युद्ध में गंगा की तरंगों के समान अलंघ्य इस सेना के बीच तुम मुझसे युद्ध क्यों करना चाहते हो?
16धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर से यह कहकर उलूक फिर उस विजयशील (अर्जुन) की ओर मुड़ा और उससे कहा —
17युद्ध करो और डींग मत हाँको; हे अर्जुन, तुम इतनी डींग क्यों हाँकते हो? मनुष्य युद्ध अपनी युद्धपद्धति से जीतता है, डींगों के फलस्वरूप नहीं जीतता।
18हे धनञ्जय, यदि संसार में लोग डींग हाँकने से ही सफल होते तो सबके प्रयोजन सिद्ध हो जाते, क्योंकि डींग हाँकने में कौन पीछे रहेगा?
19मैं जानता हूँ कि वासुदेव तुम्हारे सहायक हैं, मैं तुम्हारे उस गाण्डीव धनुष को जानता हूँ जो छह हाथ लम्बा है। मैं जानता हूँ कि तुम्हारे समान कोई योद्धा नहीं है, और यह सब जानते हुए भी मैं तुम्हें तुम्हारे राज्य से वंचित करता हूँ।
20मनुष्य अपनी इच्छाओं में यों ही सफलता नहीं पा जाता। केवल इच्छाशक्ति से ही विधाता प्रतिकूल परिस्थितियों को अनुकूल बना देते हैं और उन्हें अपने वश में कर लेते हैं।
21तेरह वर्ष तक मैंने इस राज्य का भोग किया जब तुम रोते रहे; और अब तुम्हें तुम्हारे मित्रों सहित मारकर मैं फिर इस पर शासन करूँगा।
22जब तुम द्यूत में पराजित होकर दास बना दिए गए, तब तुम्हारा गाण्डीव धनुष कहाँ था? और हे फाल्गुन, तब भीमसेन का बल कहाँ था?
23उस प्रशंसनीया कृष्णा की सहायता के बिना तुम उस समय मुक्त न होते, यद्यपि तुम्हारे पास गदा लिए भीमसेन और गाण्डीव लिए फाल्गुन की सहायता थी।
24पृषतवंश की उस कन्या ने तुम्हें मुक्त कराया, जो दासता की दशा को प्राप्त हो चुके थे और केवल नीचों के योग्य कामों में तथा दासों के समान काम करने में लगे हुए थे।
25उस समय मैंने तुम्हारे विषय में जो कहा था — कि तुम बिना गूदे के तिल के दाने के समान हो — वह वास्तव में सत्य ही था; क्योंकि क्या विराटनगर में पृथापुत्र (अर्जुन) ने लम्बे केश नहीं रखे थे?
26हे कुन्तीपुत्र, विराट के महल में रसोइए का काम करते हुए भीमसेन ने जो थकान अनुभव की, वह मेरे पौरुष का प्रमाण है।
27नपुंसक का वेश धारण किए, लम्बे केश रखे और कमरबन्द बाँधे तुम एक कन्या को नृत्य सिखाने में लगे थे। यही वह दण्ड है जो क्षत्रिय उस क्षत्रिय को देते हैं जो युद्ध से भागता है।
28न वासुदेव के भय से, न हे फाल्गुन, तुम्हारे भय से मैं तुम्हें राज्य लौटाऊँगा; इसलिए केशव के साथ मिलकर युद्ध करो।
29न छल, न माया, न बाजीगर की चतुराई — इनमें से कुछ भी उसे भयभीत नहीं करता जिसने युद्ध के लिए शस्त्र उठा लिया है; ये तो केवल उसका क्रोध ही भड़काते हैं।
30सहस्र वासुदेव और सौ फाल्गुन मुझसे — जिसकी भुजाएँ कभी व्यर्थ प्रहार नहीं करतीं — भिड़कर चारों दिशाओं में भाग जाएँगे।
31जाओ, भीष्म से युद्ध करो, अथवा अपने सिर से पर्वत को फोड़ डालो, अथवा केवल अपनी दोनों भुजाओं के बल से उस विशाल सागर को पार कर लो —
32जिसमें शरद्वान् का पुत्र (कृप) महामत्स्य है, बृहद्बल महाघड़ियाल है और सोमदत्त का पुत्र तिमि मछली है।
33जिसमें भीष्म वह धारा हैं जिसे पार नहीं किया जा सकता, द्रोण वह घड़ियाल हैं जिसके पास नहीं जाया जा सकता, कर्ण और शल्य छोटी मछलियों के झुंड हैं, और काम्बोज वह मुख है जो ज्वालाएँ उगलता है।
34दुःशासन जलधारा के समान है जिसमें शल और शल्य मछलियाँ हैं। सुषेण सर्प है और चित्रायुध घड़ियाल, जबकि जयद्रथ पर्वत है, पुरुमित्र उसकी गहराई, दुर्मर्षण उसका जल और शकुनि उसके जलप्रपात।
35नाना प्रकार के अस्त्र उस सैन्यसागर की जलधाराओं के समान हैं, जो अनन्त और विस्तीर्ण है। उसमें प्रवेश करके तुम अपने बन्धुओं के नाश पर सुध खोकर शोक करोगे।
36हे पार्थ, जैसे अधर्मी मनुष्य का मन स्वर्ग से विमुख हो जाता है, वैसे ही तुम अपनी शासनशक्ति से विमुख हो जाओगे। चुप रहो; तुम्हारे लिए राज्य पाना उतना ही कठिन है जितना उस मनुष्य के लिए जो बिना किसी तप के स्वर्ग चाहता है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — द्यूतक्रीडामा निपुणका ती पुत्रले पाण्डवहरूको शिविरमा पुगेर अन्य पाण्डुपुत्रहरूसँग बसेका युधिष्ठिरलाई भने।
2तपाईं दूतका वचनको स्वभाव राम्ररी जान्नुहुन्छ; त्यसैले उचित छैन कि तपाईं ममाथि क्रुद्ध हुनुहोस्, जो केवल त्यही भन्नेछु जो दुर्योधनले मलाई भन्न भनेका छन्।
3युधिष्ठिरले भने — हे उलूक, तिमीलाई भयको कुनै आवश्यकता छैन; कुनै कष्टको भयविना भनिहाल कि लोभले प्रेरित र अल्प दूरदर्शिता भएका धृतराष्ट्रपुत्रको के मत छ।
4तब तेजस्वी ती पुरुषहरूका बीचमा, ती महात्मा पाण्डुपुत्रहरू तथा सृञ्जय र मत्स्यहरूका तथा यशस्वी कृष्णका पनि,
5तथा आफ्नो पुत्रसहित द्रुपदका बीचमा र विराटको उपस्थितिमा तथा पृथ्वीका ती शासकहरूका बीचमा उसले यी वचन भन्यो।
6उलूकले भन्यो — विशाल बुद्धि भएका राजा धृतराष्ट्रपुत्रले कुरुवीरहरूले सुन्दासुन्दै तपाईंलाई यो भनेका छन्; हे युधिष्ठिर, ती वचन सुन्नुहोस्।
7तिमी द्यूतमा पराजित भयौ र कृष्णा (द्रौपदी) सभामा घिसारिइन्; यस्ता परिस्थितिमा जसले आफूलाई पुरुष मान्दछ उसले क्रोध प्रकट गर्नु उचित हुनेछ।
8बाह्र वर्षसम्म तिमी आफ्नो घरबाट निकालिएर वनमा निर्वासित रह्यौ, र पूरा एक वर्षसम्म तिमीले विराटका अधीनमा दासको रूपमा जीवन बितायौ।
9हे पाण्डुपुत्र, आफ्नो राज्यबाट निर्वासित हुनुको र वनमा बसोबास गर्नुको पीडा तथा कृष्णा (द्रौपदी)ले भोगेको कष्टको स्मरण गरेर पुरुष बन।
10हे पाण्डुपुत्र, अब भीमसेनले जे भनेका थिए कि उनले दुःशासनको रगत पिउनेछन्, त्यो उनीबाट सिद्ध गरियोस् — यदि उनले सक्छन् भने।
11प्रत्येक अस्त्रका अधिष्ठाता देवताहरूको अब आवाहन भइसकेको छ। कुरुक्षेत्र अब हिलोरहित छ, तिम्रा अश्व हृष्टपुष्ट र चिल्ला छन्, तिम्रा सैनिकहरूलाई तिनको तलब दिइसकिएको छ; त्यसैले भोलि केशवसँग युद्ध गर।
12युद्धमा भीष्मको सामना नगरी तिमी फुर्ती किन लगाउँछौ? जसरी त्यो मूर्ख गन्धमादन पर्वतमा कहिल्यै नचढी नै फुर्ती लगाउँथ्यो, तिमी पनि त्यसै प्रकारले फुर्ती लगाउँछौ; हे कुन्तीपुत्र, फुर्ती नलगाई आफ्नो पौरुष देखाऊ। महान् क्रोधले उद्दीप्त सूतपुत्र, बलले सम्पन्न पुरुषहरूमा अग्रगण्य शल्य र बलशाली पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती द्रोण — जो सबै युद्धमा स्वयं शचीपति (इन्द्र)जस्तै छन् — यी सबैलाई युद्धमा परास्त नगरी हे पृथापुत्र, तिमी राज्यको इच्छा कसरी गर्दछौ?
13जो धनुर्विद्याका तथा वेदका पनि आचार्य हुन्, जसले यी दुवैको पूर्ण अध्ययन गरेका छन्, जो युद्धमा अग्रगण्य छन् र जसलाई आफ्नो सेनाबाट कहिल्यै अलग गर्न सकिँदैन — हे पृथापुत्र, ती द्रोणलाई युद्धमा परास्त गर्ने जुन इच्छा तिमी राख्दछौ त्यो व्यर्थ छ; मैले कहिल्यै सुनिनँ कि वायुले कहिल्यै मेरु पर्वतलाई हल्लाएको होस्।
14तर वायुले मेरु पर्वतलाई हल्लाइदेओस्, आकाश पृथ्वीमाथि खसिदेओस्, वर्तमान युग बदलिदेओस् — यदि तिमीले मलाई जे भनेका छौ त्यो कहिल्यै घटित होस्। को छ त्यस्तो — पृथापुत्र होऊन् वा अरू कोही — जो यस शत्रुसंहारकसँग युद्ध गरेर जीवित र स्वस्थ घर फर्कन सकोस्? यस पृथ्वीमा खुट्टा राख्ने को छ त्यस्तो जो यी दुवैसँग भिडेर र आफ्नो शरीरलाई ती भयङ्कर बाणको सम्पर्कमा ल्याएर रणभूमिबाट जीवित निस्कन सकोस्?
15इनारको भ्यागुताजस्तै तिमी जम्मा भएका राजाहरूको यस विशाल सेनाको बल किन बुझ्दैनौ, जसलाई जित्न कठिन छ र जो दिव्य सेनाजस्तै चम्किँदै राजाहरूद्वारा त्यसै रक्षित छ जसरी स्वयं स्वर्ग देवताहरूद्वारा? पूर्व, पश्चिम, दक्षिण र उत्तरका राजाहरूद्वारा, मत्स्यहरूसहित शाल्वहरूद्वारा, मध्यदेशका कुरुहरूद्वारा, म्लेच्छ, पुलिन्द, द्रविड, आन्ध्र र काञ्चीहरूद्वारा रक्षित — हे अल्पबुद्धि मूर्ख, हात्तीहरूको यस सेनाको बीचमा, नानाथरी जातिले बनेको र युद्धमा गङ्गाका तरङ्गजस्तै अलङ्घ्य यस सेनाको बीचमा तिमी मसँग युद्ध किन गर्न चाहन्छौ?
16धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरलाई यसो भनेर उलूक फेरि त्यस विजयशील (अर्जुन)तिर फर्क्यो र उसलाई भन्यो —
17युद्ध गर र फुर्ती नलगाऊ; हे अर्जुन, तिमी यति फुर्ती किन लगाउँछौ? मानिसले युद्ध आफ्नो युद्धपद्धतिले जित्दछ, फुर्तीको फलस्वरूप जित्दैन।
18हे धनञ्जय, यदि संसारमा मानिसहरू फुर्ती लगाएरै सफल हुन्थे भने सबैका प्रयोजन सिद्ध हुन्थे, किनभने फुर्ती लगाउनमा को पछि पर्ला?
19म जान्दछु कि वासुदेव तिम्रा सहायक हुन्, म तिम्रो त्यस गाण्डीव धनुषलाई जान्दछु जो छ हात लामो छ। म जान्दछु कि तिमीजस्तो कुनै योद्धा छैन, र यो सबै जान्दाजान्दै पनि म तिमीलाई तिम्रो राज्यबाट वञ्चित गर्दछु।
20मानिसले आफ्ना इच्छामा यसै सफलता पाउँदैन। केवल इच्छाशक्तिले नै विधाताले प्रतिकूल परिस्थितिलाई अनुकूल बनाइदिन्छन् र तिनलाई आफ्नो वशमा पार्दछन्।
21तेह्र वर्षसम्म मैले यस राज्यको भोग गरेँ जब तिमी रोइरह्यौ; र अब तिमीलाई तिम्रा मित्रहरूसहित मारेर म फेरि यसमाथि शासन गर्नेछु।
22जब तिमी द्यूतमा पराजित भई दास बनाइयौ, तब तिम्रो गाण्डीव धनुष कहाँ थियो? र हे फाल्गुन, तब भीमसेनको बल कहाँ थियो?
23त्यस प्रशंसनीया कृष्णाको सहायताविना तिमीहरू त्यस समय मुक्त हुने थिएनौ, यद्यपि तिमीहरूसँग गदा लिएका भीमसेन र गाण्डीव लिएका फाल्गुनको सहायता थियो।
24पृषतवंशकी त्यस कन्याले तिमीहरूलाई मुक्त गराइन्, जो दासताको दशामा पुगिसकेका थियौ र केवल नीचहरूका योग्य कामहरूमा तथा दासजस्तै काम गर्नमा लागिरहेका थियौ।
25त्यस समय मैले तिम्रा विषयमा जे भनेको थिएँ — कि तिमी गुदीविनाको तिलको दानाजस्तै हौ — त्यो वास्तवमा सत्य नै थियो; किनभने के विराटनगरमा पृथापुत्र (अर्जुन)ले लामा केश राखेका थिएनन्?
26हे कुन्तीपुत्र, विराटको महलमा भान्सेको काम गर्दा भीमसेनले जुन थकान अनुभव गरे, त्यो मेरो पौरुषको प्रमाण हो।
27नपुंसकको वेश धारण गरेर, लामा केश राखेर र कम्मरपेटी बाँधेर तिमी एउटी कन्यालाई नृत्य सिकाउनमा लागेका थियौ। यही त्यो दण्ड हो जो क्षत्रियहरूले त्यस क्षत्रियलाई दिन्छन् जो युद्धबाट भाग्दछ।
28न वासुदेवको भयले, न हे फाल्गुन, तिम्रो भयले म तिमीलाई राज्य फिर्ता गर्नेछु; त्यसैले केशवसँग मिलेर युद्ध गर।
29न छल, न माया, न बाजीगरको चतुर्याइँ — यीमध्ये कुनै पनि त्यसलाई भयभीत पार्दैन जसले युद्धका लागि शस्त्र उठाइसकेको छ; यिनले त केवल उसको क्रोध मात्र भडकाउँछन्।
30हजार वासुदेव र सय फाल्गुन मसँग — जसका पाखुराले कहिल्यै व्यर्थ प्रहार गर्दैनन् — भिडेर चारै दिशामा भाग्नेछन्।
31जाऊ, भीष्मसँग युद्ध गर, अथवा आफ्नो शिरले पर्वतलाई फोरिदेऊ, अथवा केवल आफ्ना दुवै पाखुराको बलले त्यस विशाल सागरलाई तरिहाल —
32जसमा शरद्वान्का पुत्र (कृप) महामत्स्य छन्, बृहद्बल महागोही छन् र सोमदत्तका पुत्र तिमि माछा छन्।
33जसमा भीष्म त्यो धारा हुन् जसलाई तर्न सकिँदैन, द्रोण त्यो गोही हुन् जसको नजिक जान सकिँदैन, कर्ण र शल्य साना माछाका हूल हुन्, र काम्बोज त्यो मुख हो जसले ज्वाला ओकल्दछ।
34दुःशासन जलधाराजस्तै छ जसमा शल र शल्य माछा हुन्। सुषेण सर्प हो र चित्रायुध गोही, जबकि जयद्रथ पर्वत हो, पुरुमित्र त्यसको गहिराइ, दुर्मर्षण त्यसको पानी र शकुनि त्यसका झरना।
35नानाथरी अस्त्र त्यस सैन्यसागरका जलधाराजस्तै छन्, जो अनन्त र विस्तीर्ण छ। त्यसमा प्रवेश गरेर तिमी आफ्ना बन्धुहरूको नाशमा सुध गुमाएर शोक गर्नेछौ।
36हे पार्थ, जसरी अधर्मी मानिसको मन स्वर्गबाट विमुख हुन्छ, त्यसरी नै तिमी आफ्नो शासनशक्तिबाट विमुख हुनेछौ। चुप लाग; तिम्रा लागि राज्य पाउनु त्यति नै कठिन छ जति त्यस मानिसका लागि जो कुनै तपविना स्वर्ग चाहन्छ।