भगवद्यान पर्व — श्रीकृष्णका वचन
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 198
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः प्रशम्य दाशार्हः क्रोधपर्याकुलेक्षणः। दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुसंसदि॥
2लप्स्यसे वीरशयनं काममेतदवाप्स्यसि। स्थिरो भव सहामात्यो विमर्दो भविता महान्॥
3यच्चैवं मन्यसे मूढ न मे कश्चिद् व्यतिक्रमः। पाण्डवेष्विति तत् सर्वं निबोधत नराधिपाः॥
4श्रिया संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम्। त्वया दुर्मन्त्रितं द्यूतं सौबलेन च भारत॥
5कथं च ज्ञातयस्तात श्रेयांसः साधुसम्मताः अथान्याय्यमुपस्थातुं जिह्येनाजिह्मचारिणः॥
6अक्षयूतं महाप्राज्ञ सतां मतिविनाशनम्। असतां तत्र जायन्ते भेदाश्च व्यसनानि च॥
7तदिदं व्यसनं घोरं त्वया द्यूतमुखं कृतम्। असमीक्ष्य सदाचारान् सार्धं पापानुबन्धनैः॥
8कश्चान्यो भ्रातृभार्यां वै विप्रकर्तुं तथाऽर्हति। आनीय च सभां व्यक्तं यथोक्ता द्रौपदी त्वया।॥
9कुलीना शीलसम्पन्ना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। महिषी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता त्वया॥
10जानन्ति कुरवः सर्वे यथोक्ताः कुरुसंसदि। दुःशासनेन कौन्तेयाः प्रव्रजन्तः परंतपाः॥
11सम्यग्वृत्तेष्वलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु। स्वेषु बन्धुषु कः साधुश्चरेदेवमसाम्प्रतम्॥
12नृशंसानामनार्याणां पुरुषाणां च भाषणम्। कर्णदुःशासनाभ्यां च त्वया च बहुशः कृतम्॥
13सह मात्रा प्रदग्धुं तान् बालकान् वारणावते। आस्थितः परमं यत्नं न समृद्धं च तत् तव।।१३
14ऊषुश्च सुचिरं कालं प्रच्छन्नाः पाण्डवास्तदा। मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने॥
15विषेण सर्पबन्धैश्च यतिताः पाण्डवास्त्वया। सर्वोपायैर्विनाशाय न समृद्धं च तत् तव॥
16एवंबुद्धिः पाण्डवेषु मिथ्यावृत्तिः सदा भवान्। कथं ते नापराधोऽस्ति पाण्डवेषु महात्मसु॥
17यच्चैभ्यो याचमानेभ्यः पित्र्यमंशं न दित्ससि। तच्च पाप प्रदातासि भ्रष्टैश्वर्यो निपातितः॥
18कृत्वा बहून्यकार्याणि पाण्डवेषु नृशंसवत्। मिथ्यावृत्तिरनार्यः सन्नद्य विप्रतिपद्यसे॥
19मातापितृभ्यां भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च। शाम्येति मुहुरुक्तोऽसि न च शाम्यसि पार्थिव॥
20शमे हि सुमहाँल्लाभस्तव पार्थस्य चोभयोः। न च रोचयसे राजन् किमन्यद् बुद्धिलाघवात्॥
21न शर्म प्राप्स्यसे राजन्नुत्क्रम्य सुहृदां वचः। अधर्म्यमयशस्यं च क्रियते पार्थिव त्वया॥
22वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवति दाशार्हे दुर्योधनममर्षणम्। दुःशासन इदं वाक्यमब्रवीत् कुरुसंसदि॥
23न चेत् संधास्यसे राजन् स्वेन कामेन पाण्डवैः। बद्ध्वा किल त्वां दास्यन्ति कुन्तीपुत्राय कौरवाः॥
24वैकर्तनं त्वां च मां च त्रीनेतान् मनुजर्षभ। पाण्डवेभ्यः प्रदास्यन्ति भीष्मो द्रोण: पिता च ते॥
25भ्रातुरेतद् वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रः सुयोधनः। क्रुद्धः प्रातिष्ठतोत्थाय महानाग इव श्वसन्॥
26विदुरं धृतराष्ट्रं च महाराजं च बाह्निकम्। कृपं च सोमदत्तं च भीष्मं द्रोणं जनार्दनम्॥
27सर्वानेताननादृत्य दुर्मतिर्निरपत्रपः। अशिष्टवदमर्यादो मानी मान्यावमानिता।॥
28तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य भ्रातरो मनुजर्षभम्। अनुजग्मुः सहामात्या राजानश्चापि सर्वशः॥
29सभायामुत्थित क्रुद्धं प्रस्थितं भ्रातृभिः सह। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्॥
30धर्मार्थावभिसंत्यज्य संरम्भं योऽनुमन्यते। हसन्ति व्यसने तस्य दुर्लदो न चिरादिव॥
31दुरात्मा राजपुत्रोऽयं धार्तराष्ट्रोऽनुपायकृत्। मिथ्याभिमानी राज्यस्य क्रोधलोभवशानुगः॥
32कालपक्वमिदं मन्ये सर्वं क्षत्रं जनार्दन। सर्वे ह्यनुसृता मोहात् पार्थिवाः सह मन्त्रिभिः॥
33भीष्मस्याथ वचः श्रुत्वा दाशार्हः पुष्करेक्षणः। भीष्मद्रोणमुखान् सर्वानभ्यभाषत वीर्यवान्॥
34सर्वेषां कुरुवृद्धानां महानयमतिक्रमः। प्रसह्य मन्दमैश्वर्ये न नियच्छत यन्नृपम्॥
35तत्र कार्यमहं मन्ये कालप्राप्तमरिंदमाः। क्रियमाणे भवेच्छ्रेयस्तत् सर्वं शृणुतानघाः॥
36प्रत्यक्षमेतद् भवतां यद् वक्ष्यामि हितं वचः। भवतामानुकूल्येन यदि रोचेत भारताः॥
37भोजराजस्य वृद्धस्य दुराचारो ह्यनात्मवान्। जीवतः पितुरैश्वर्यं हृत्वा मृत्युवशं गतः॥
38उग्रसेनसुतः कंसः परित्यक्तः स बान्धवैः। ज्ञातीनां हितकामेन मया शस्तो महामृधे॥
39आहुकः पुनरस्माभिमा॑तिभिश्चापि सत्कृतः। उग्रसेनः कृतो राजा भोजराजन्यवर्धनः॥
40कंसमेकं परित्यज्य कुलार्थं सर्वयादवाः। सम्भूय सुखमेधन्ते भारतान्धकवृष्णयः॥
41अपि चाप्यवदद् राजन् परमेष्ठी प्रजापतिः। व्यूढे देवासुरे युद्धेऽब्युद्यतेष्वायुधेषु च॥
42द्वैधीभूतेषु लोकेषु विनश्यत्सु च भारत। अब्रवीत् सृष्टिमान् देवो भगवाँल्लोकभावनः॥
43पराभविष्यन्त्यसुरा दैतेया दानवैः सह। आदित्या वसवो रुद्रा भविष्यन्ति दिवौकसः॥
44देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः। अस्मिन् युद्धे सुसंक्रुद्धा हनिष्यन्ति परस्परम्॥
45इति मत्वाब्रवीद् धर्मं परमेष्ठी प्रजापतिः। वरुणाय प्रयच्छतान् बद्ध्वा दैतेयदानवान्॥
46एवमुक्तस्ततो धर्मो नियोगात् परमेष्ठिनः। वरुणाय ददौ सर्वान् बद्ध्वा दैतेयदानवान्॥
47तान् बद्ध्वा धर्मपाशैश्च स्वैश्च पाशैर्जलेश्वरः। वरुणः सागरे यत्तो नित्यं रक्षति दानवान्॥
48तथा दुर्योधनं कर्णं शकुनि चापि सौबलम्। बद्ध्वा दुःशासनं चापि पाण्डवेभ्यः प्रयच्छथ॥
49त्यजेत् कुलार्थं पुरुष ग्रामस्या) कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थं आत्मार्थं पृथिवीं त्यजेत्॥
50राजन् दुर्योधनं बद्ध्वा ततः संशाम्य पाण्डवैः। त्वत्कृते न विनश्येयुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ।॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said Then reflecting, did the scion of the Dasharha race, speak these words to Duryodhana in that assembly of the Kurus.
2To get the sleep of a hero is your desire and it will be fulfilled; wait for a short time with your ministers and there will be a great massacre.
3O fool, you think that there is nothing blamable in your conduct towards the Pandavas; all the kings here know this.
4Being jealous of the prosperity of the great-souled sons of Pandu you arranged for a game at dice consultation with the son of Subala, O Bharata.
5How could your cousins, my dear fellow, who are worthy in every respect and of honest turns of mind and virtuous, unite themselves with this deceitful one?
6O greatly wise man, dice destroys the intelligence of the honest and in the dishonest it gives rise to disputes and other troubles.
7By you and your wicked followers was planned this terrible calamity by means of dice without consulting with those who are of good habits of life.
8Who else save yourself could treat the wife of your brother in that way and after brining Draupadi to that council hall and using insulting words as you did?
9She is of noble birth, of good behaviour and dearer to them than even their lives; and that queen of the sons of Pandu was thus insulted by you.
10All the Kurus know how in the assembly those chastisers of foes, the sons of Kunti, were on the eve of their exile, addressed by Dushasana.
11What good man would treat in this unbecoming way his own near kinsmen of good habits of life, who are not covetous and who always practice virtues.
12Speeches befitting only the cruel and dishonorable men, were used by Karna and Dushasana as also by yourself.
13You took very great pains to burn them up when boys along with their mother at Varanavata but that attempt of yours was not successful.
14At that time did the sons of Pandu live for a long time in disguise in company with their mother in the house of a Brahmana Ekachakra.
15By poison, by snake, and by rope, in fact by every means was the destruction of the sons of Pandu attempted by you but that attempt of yours was not successful.
16Such was ever your inclination and treacherous treatment towards the sons of Pandu; how have you not then offended the great-souled Pandavas?
17If you do not give them their paternal share when they ask for it, you shall, O wicked one, have to give it when you will be overthrown, deprived of your prosperity.
18Having done many wicked deeds like a cruel man towards them and behaved like a dishonorable man, you now try to took different.
19By your mother and by your father as also by Bhishma, Drona and Vidura have you been told again and again to make peace but, О ruler of the earth, you do not make peace.
20In peace is your great gain, O ruler of the earth, in fact that of both parties, but it does not seem pleasing to you owing to no other cause save the scarcity of your intelligence.
21By going against the advice of your wellwishers, will you not attain to your highest good; for what is about to be done by you is not virtuous and will not lead you to fame.
22Vaishampayana said The scion of the Dasharha race having thus spoken to the wrathful Duryodhana, Dushasana said these words in the assembly of the Kurus.
23If you do not make peace, O king, of your own free will with the sons of Pandu, the Kauravas will make you over to the son of Kunti bound hand and foot.
24The son of Vikartana, yourself and myself, these three, O best among the sons of Manu, your father and Bhishma and Drona will make over to the sons of Pandu.
25Suyodhana, the son of Dhritarashtra, hearing those words of his brother was very angry and got up from his seat breathing like a huge serpent.
26Vidura, Dhritarashtra, the great king Balhika, and Kripa, and Somadatta, Bhishma, Drona and Janardana,
27Disregarding all these that shameless one of wicked intellect, like a dishonorable man, vain and yet not commanding respect and given to insulting those who ought to be respected, went out of the court.
28His brothers, having seen him, that best among those born of Manu, go out, followed him along with the ministers and the entire body to the kings.
29Seeing Duryodhana rise up in that council and go away accompanied by his brothers, Bhishma the son of Shantanu said.
30He who inclines towards wrath abandoning virtue and worldly profit, is soon rejoiced over by wicked men in his troubles.
31son This wicked prince, the of Dhritarashtra, who does not know the proper means of suitable ends and is vain of the kingdom, is come under the influence of wrath and avarice.
32I think that the time for the end of all Kshatriyas is come, O Janardana, for all the rulers of the earth along with the ministers have followed him out of folly."
33That heroic scion of the Dasharha race, with eyes like the petals of the lotus, hearing the words of Bhishma, said to all of them headed by Bhishma and Drona.
34"This is the great defeat of all the elders among the Kurus that they do not with force obstruct this wicked king in the enjoyment of prosperity.
35O chastiser of foes, I therefore consider that the time has come for you to act; O sinless men, listen to that by doing which you will obtain benefit.
36What I shall tell you is clearly for your benefit, if in consequence of its being favourable to you it is approved by you, o Bharatas.
37During the life time of the old king of Bhoja, his son, of wicked behaviour and a slave to his passions, having usurped the throne of his father subjected himself to death.
38Kansa, the son of Ugrasena, being forsaken by his own friends, was killed by me in a great battle from a desire to do good to my kinsmen.
39Ugrasena, the son of Ahuka, being duly honored by ourselves with our kinsmen, was anointed king and he extended the territories of the kingdom of Bhoja.
40Abandoning the one, namely Kansa, for the sake of the whole race, did all the Yadavas, Andhakas and Vrishnis attain to happiness, O Bharata.
41Paramesthi, the lord of all creatures said, O king, when the gods and the Asuras were prepared for battle and were under arms.
42When the world was divided into two parties and was about to be ruined, O Bharata-that god endued with divine prosperity, the creator and the protector of the world said
43In a fight with the Daityas, the Danavas, and the Asuras will be defeated, and the Adityas, the Vasus, the Rudras and the denizens of heaven will be victorious.
44The gods, the Asuras, the human beings, the Gandharvas and the Rakshasas will, in this battle in their race, kill one another.
45Thus thinking Paramesthi, the lord of all creatures, said to Dharma-"Binding these Daityas and Danavas make them over to Varuna."
46Dharma being thus spoken to, by the command of Paramesthi binding the Daityas na.
47Having bound them with the aids of Dharma as also by his own power, the lord of the caters, Varuna keeps the Danavas ever in the sea.
48In the same way, binding Duryodhana, Karna and Shakuni as also Dushasana make them over to the Pandavas.
49One man should be sacrificed for the benefit of a race; a race should be sacrificed for he good a town; a town should be sacrificed for the good of the community, and for the sake of the soul should even the earth be sacrificed.
50O king, having bound Duryodhana make peace with the sons of Pandu. By so doing will the Kshatriyas not be exterminated, O foremost among the Kshatriyas.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तब दाशार्हवंशी (कृष्ण) ने विचार करके कुरुओं की उस सभा में दुर्योधन से ये वचन कहे।
2वीर की निद्रा (वीरशय्या) प्राप्त करना तुम्हारी कामना है और वह पूर्ण होगी; अपने मन्त्रियों के साथ थोड़ी प्रतीक्षा करो, महान् संहार होगा।
3हे मूढ़, तुम समझते हो कि पाण्डवों के प्रति तुम्हारे आचरण में कुछ भी निन्दनीय नहीं है; किन्तु यहाँ उपस्थित समस्त राजा इसे जानते हैं।
4हे भरतवंशी, महात्मा पाण्डुपुत्रों की समृद्धि से ईर्ष्या करके तुमने सुबलपुत्र (शकुनि) के परामर्श से द्यूतक्रीड़ा की व्यवस्था की।
5हे सखे, तुम्हारे वे भाई, जो सब प्रकार से योग्य, सरलचित्त और धर्मात्मा हैं, इस कपटी के साथ कैसे जुड़ सकते थे?
6हे महाबुद्धिमान्, द्यूत सत्पुरुषों की बुद्धि का नाश करता है और दुष्टों में कलह तथा अन्य उपद्रवों को जन्म देता है।
7सदाचारी पुरुषों से परामर्श किए बिना तुमने और तुम्हारे दुष्ट अनुयायियों ने द्यूत के द्वारा इस भयंकर विपत्ति की योजना बनाई।
8तुम्हारे अतिरिक्त और कौन अपने भाई की पत्नी के साथ ऐसा व्यवहार कर सकता था — द्रौपदी को उस सभाभवन में लाकर और वैसे अपमानजनक वचन कहकर, जैसे तुमने कहे?
9वह उत्तम कुल में उत्पन्न, सदाचारिणी और उन्हें अपने प्राणों से भी अधिक प्रिय है; पाण्डुपुत्रों की उस महारानी का तुमने इस प्रकार अपमान किया।
10समस्त कुरु यह जानते हैं कि सभा में, अपने निर्वासन के अवसर पर, उन शत्रुदमन कुन्तीपुत्रों से दुःशासन ने कैसे वचन कहे थे।
11कौन सत्पुरुष अपने ही निकट सम्बन्धियों के साथ, जो सदाचारी हैं, लोभरहित हैं और सदा धर्म का आचरण करते हैं, ऐसा अनुचित व्यवहार करेगा?
12केवल क्रूर और नीच पुरुषों के योग्य वचन कर्ण और दुःशासन ने तथा स्वयं तुमने भी कहे।
13वारणावत में जब वे बालक थे, तब तुमने उन्हें उनकी माता सहित जला डालने का बहुत बड़ा प्रयत्न किया, किन्तु तुम्हारा वह प्रयत्न सफल नहीं हुआ।
14उस समय पाण्डुपुत्र दीर्घ काल तक अपनी माता के साथ एकचक्रा में एक ब्राह्मण के घर में छद्मवेश में रहे।
15विष से, सर्प से और रस्सी से — वस्तुतः हर उपाय से तुमने पाण्डुपुत्रों के विनाश का प्रयत्न किया, किन्तु तुम्हारा वह प्रयत्न सफल नहीं हुआ।
16पाण्डुपुत्रों के प्रति तुम्हारी प्रवृत्ति और विश्वासघाती व्यवहार सदा ऐसा ही रहा; फिर तुमने महात्मा पाण्डवों का अपराध कैसे नहीं किया?
17हे दुष्ट, माँगने पर यदि तुम उन्हें उनका पैतृक भाग नहीं दोगे, तो तुम्हें वह तब देना पड़ेगा जब तुम परास्त होकर अपनी समृद्धि से वंचित हो जाओगे।
18उनके प्रति क्रूर पुरुष के समान अनेक दुष्कर्म करके और नीच पुरुष के समान आचरण करके अब तुम अपने को भिन्न दिखाने का प्रयत्न करते हो।
19तुम्हारी माता ने और तुम्हारे पिता ने तथा भीष्म, द्रोण और विदुर ने तुमसे बार-बार सन्धि करने को कहा, किन्तु हे पृथ्वीपति, तुम सन्धि नहीं करते।
20हे पृथ्वीपति, सन्धि में तुम्हारा महान् लाभ है, वस्तुतः दोनों पक्षों का; किन्तु तुम्हारी बुद्धि की न्यूनता के अतिरिक्त और किसी कारण से वह तुम्हें प्रिय प्रतीत नहीं होती।
21अपने हितैषियों की सलाह के विरुद्ध चलकर तुम अपने परम कल्याण को प्राप्त नहीं करोगे; क्योंकि तुम्हारे द्वारा जो किया जाने वाला है वह न धर्मयुक्त है और न तुम्हें यश की ओर ले जाएगा।
22वैशम्पायन ने कहा — दाशार्हवंशी (कृष्ण) के द्वारा क्रोधी दुर्योधन से इस प्रकार कहे जाने पर दुःशासन ने कुरुओं की सभा में ये वचन कहे।
23"हे राजन्, यदि तुम अपनी इच्छा से पाण्डुपुत्रों से सन्धि नहीं करोगे, तो कौरव तुम्हें हाथ-पैर बाँधकर कुन्तीपुत्र को सौंप देंगे।
24हे मनुपुत्रों में श्रेष्ठ, विकर्तनपुत्र (कर्ण), तुम और मैं — इन तीनों को तुम्हारे पिता तथा भीष्म और द्रोण पाण्डुपुत्रों को सौंप देंगे।"
25अपने भाई के वे वचन सुनकर धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधन अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और महासर्प के समान फुफकारता हुआ अपने आसन से उठ खड़ा हुआ।
26विदुर, धृतराष्ट्र, महाराज बाह्लीक, कृप, सोमदत्त, भीष्म, द्रोण और जनार्दन —
27इन सबकी अवहेलना करके वह निर्लज्ज दुर्बुद्धि, नीच पुरुष के समान, अभिमानी होकर भी सम्मान का पात्र न बनने वाला और सम्मान के योग्य पुरुषों का अपमान करने वाला, सभा से बाहर चला गया।
28उस मनुपुत्रश्रेष्ठ को बाहर जाते देखकर उसके भाई भी मन्त्रियों तथा समस्त राजसमुदाय के साथ उसके पीछे चल दिए।
29उस सभा में दुर्योधन को उठकर अपने भाइयों सहित चले जाते देखकर शन्तनुपुत्र भीष्म ने कहा —
30"जो धर्म और अर्थ का त्याग करके क्रोध की ओर झुकता है, उसकी विपत्ति पर दुष्ट पुरुष शीघ्र ही आनन्द मनाते हैं।
31यह दुष्ट राजकुमार धृतराष्ट्रपुत्र, जो उचित लक्ष्यों के उचित साधनों को नहीं जानता और राज्य के अभिमान से भरा है, क्रोध और लोभ के वश में आ गया है।
32हे जनार्दन, मैं समझता हूँ कि समस्त क्षत्रियों के अन्त का समय आ गया है, क्योंकि मन्त्रियों सहित समस्त पृथ्वीपति मूढ़तावश उसके पीछे चले गए हैं।"
33कमलदल के समान नेत्रों वाले उन वीर दाशार्हवंशी ने भीष्म के वचन सुनकर भीष्म और द्रोण के नेतृत्व वाले उन सबसे कहा —
34"यह कुरुओं के समस्त वृद्धजनों की महान् पराजय है कि वे इस दुष्ट राजा को बलपूर्वक ऐश्वर्य के उपभोग से नहीं रोकते।
35हे शत्रुदमन, इसलिए मैं समझता हूँ कि आप लोगों के कार्य करने का समय आ गया है; हे निष्पाप पुरुषो, वह सुनिए जिसे करने से आपको लाभ होगा।
36हे भरतवंशियो, जो मैं आपसे कहूँगा वह स्पष्ट रूप से आपके हित के लिए है, यदि आपके अनुकूल होने के कारण वह आपको स्वीकार्य हो।
37भोजराज के वृद्ध राजा के जीवनकाल में ही उनके दुराचारी और विषयों के दास पुत्र ने अपने पिता का सिंहासन हड़पकर स्वयं को मृत्यु के अधीन कर लिया।
38उग्रसेन का पुत्र कंस, अपने ही मित्रों के द्वारा त्याग दिया गया, अपने बन्धुजनों का हित करने की इच्छा से मेरे द्वारा महायुद्ध में मारा गया।
39आहुक के पुत्र उग्रसेन का, हमारे तथा हमारे बन्धुजनों के द्वारा यथोचित सम्मान करके, राजा के रूप में अभिषेक किया गया और उन्होंने भोजराज्य की सीमाओं का विस्तार किया।
40हे भरतवंशी, समस्त वंश के हित के लिए एक — अर्थात् कंस — का त्याग करके समस्त यादव, अन्धक और वृष्णि सुख को प्राप्त हुए।
41हे राजन्, जब देवता और असुर युद्ध के लिए उद्यत थे और शस्त्र धारण किए हुए थे, तब समस्त प्राणियों के स्वामी परमेष्ठी ने कहा —
42हे भरतवंशी, जब जगत् दो पक्षों में विभक्त होकर विनाश के कगार पर था — तब दिव्य ऐश्वर्य से सम्पन्न, जगत् के स्रष्टा और रक्षक उन देव ने कहा —
43"दैत्यों के साथ युद्ध में दानव और असुर पराजित होंगे, और आदित्य, वसु, रुद्र तथा स्वर्गवासी विजयी होंगे।
44इस युद्ध में देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व और राक्षस अपने-अपने वर्ग में परस्पर एक-दूसरे का वध करेंगे।"
45ऐसा विचार करके समस्त प्राणियों के स्वामी परमेष्ठी ने धर्म से कहा — "इन दैत्यों और दानवों को बाँधकर वरुण को सौंप दो।"
46इस प्रकार कहे जाने पर धर्म ने परमेष्ठी की आज्ञा से दैत्यों और दानवों को बाँधकर (वरुण को सौंप दिया)।
47धर्म की सहायता से तथा अपनी शक्ति से भी उन्हें बाँधकर जलों के स्वामी वरुण उन दानवों को सदा समुद्र में रखते हैं।
48इसी प्रकार दुर्योधन, कर्ण और शकुनि तथा दुःशासन को बाँधकर पाण्डवों को सौंप दीजिए।
49कुल के हित के लिए एक पुरुष का त्याग करना चाहिए; ग्राम के हित के लिए कुल का त्याग करना चाहिए; जनपद के हित के लिए ग्राम का त्याग करना चाहिए; और आत्मा के हित के लिए समस्त पृथ्वी का भी त्याग करना चाहिए।
50हे राजन्, दुर्योधन को बाँधकर पाण्डुपुत्रों से सन्धि कर लीजिए। हे क्षत्रियश्रेष्ठ, ऐसा करने से क्षत्रियों का उच्छेद नहीं होगा।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — तब दाशार्हवंशी (कृष्ण)ले विचार गरेर कुरुहरूको त्यस सभामा दुर्योधनसँग यी वचन भने।
2वीरको निद्रा (वीरशय्या) प्राप्त गर्नु तिम्रो कामना हो र त्यो पूरा हुनेछ; आफ्ना मन्त्रीहरूसँग केही प्रतीक्षा गर, महान् संहार हुनेछ।
3हे मूढ, तिमी ठान्छौ कि पाण्डवहरूप्रति तिम्रो आचरणमा केही पनि निन्दनीय छैन; तर यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण राजाले यो जान्दछन्।
4हे भरतवंशी, महात्मा पाण्डुपुत्रहरूको समृद्धिसँग ईर्ष्या गरेर तिमीले सुबलपुत्र (शकुनि)को परामर्शले द्यूतक्रीडाको व्यवस्था गर्यौ।
5हे सखा, तिम्रा ती भाइहरू, जो सबै प्रकारले योग्य, सरलचित्त र धर्मात्मा छन्, यस कपटीसँग कसरी जोडिन सक्थे?
6हे महाबुद्धिमान्, द्यूतले सत्पुरुषहरूको बुद्धिको नाश गर्छ र दुष्टहरूमा कलह तथा अन्य उपद्रवलाई जन्म दिन्छ।
7सदाचारी पुरुषहरूसँग परामर्श नगरी तिमीले र तिम्रा दुष्ट अनुयायीहरूले द्यूतद्वारा यस भयङ्कर विपत्तिको योजना बनायौ।
8तिमीबाहेक अरू कसले आफ्नो भाइकी पत्नीसँग त्यस्तो व्यवहार गर्न सक्थ्यो — द्रौपदीलाई त्यस सभाभवनमा ल्याएर र त्यस्ता अपमानजनक वचन भनेर, जस्तो तिमीले भन्यौ?
9उनी उत्तम कुलमा जन्मेकी, सदाचारिणी र तिनीहरूलाई आफ्नो प्राणभन्दा पनि बढी प्रिय छिन्; पाण्डुपुत्रहरूकी ती महारानीको तिमीले यसरी अपमान गर्यौ।
10सम्पूर्ण कुरुहरूले यो जान्दछन् कि सभामा, आफ्नो निर्वासनको अवसरमा, ती शत्रुदमन कुन्तीपुत्रहरूसँग दुःशासनले कस्ता वचन भनेका थिए।
11कुन सत्पुरुषले आफ्नै नजिकका सम्बन्धीहरूसँग, जो सदाचारी छन्, लोभरहित छन् र सधैँ धर्मको आचरण गर्छन्, यस्तो अनुचित व्यवहार गर्नेछ?
12केवल क्रूर र नीच पुरुषहरूका योग्य वचन कर्ण र दुःशासनले तथा स्वयं तिमीले पनि भन्यौ।
13वारणावतमा जब तिनीहरू बालक थिए, तब तिमीले तिनीहरूलाई तिनकी माता सहित जलाइदिने ठूलो प्रयत्न गर्यौ, तर तिम्रो त्यो प्रयत्न सफल भएन।
14त्यस बेला पाण्डुपुत्रहरू दीर्घ कालसम्म आफ्नी माताका साथ एकचक्रामा एक ब्राह्मणको घरमा छद्मवेशमा बसे।
15विषले, सर्पले र डोरीले — वास्तवमा हरेक उपायले तिमीले पाण्डुपुत्रहरूको विनाशको प्रयत्न गर्यौ, तर तिम्रो त्यो प्रयत्न सफल भएन।
16पाण्डुपुत्रहरूप्रति तिम्रो प्रवृत्ति र विश्वासघाती व्यवहार सधैँ यस्तै रह्यो; फेरि तिमीले महात्मा पाण्डवहरूको अपराध कसरी गरेनौ?
17हे दुष्ट, मागेपछि यदि तिमीले तिनीहरूलाई तिनको पैतृक भाग दिएनौ भने, तिमीले त्यो तब दिनुपर्नेछ जब तिमी परास्त भई आफ्नो समृद्धिबाट वञ्चित हुनेछौ।
18तिनीहरूप्रति क्रूर पुरुषजस्तै अनेक दुष्कर्म गरेर र नीच पुरुषजस्तै आचरण गरेर अब तिमी आफूलाई भिन्न देखाउने प्रयत्न गर्छौ।
19तिम्री माताले र तिम्रा पिताले तथा भीष्म, द्रोण र विदुरले तिमीलाई बारम्बार सन्धि गर्न भने, तर हे पृथ्वीपति, तिमी सन्धि गर्दैनौ।
20हे पृथ्वीपति, सन्धिमा तिम्रो महान् लाभ छ, वास्तवमा दुवै पक्षको; तर तिम्रो बुद्धिको न्यूनताबाहेक अरू कुनै कारणले त्यो तिमीलाई प्रिय प्रतीत हुँदैन।
21आफ्ना हितैषीहरूको सल्लाहविरुद्ध हिँडेर तिमीले आफ्नो परम कल्याण प्राप्त गर्नेछैनौ; किनभने तिमीद्वारा जे गरिन लागेको छ त्यो न धर्मयुक्त छ न त तिमीलाई यशतिर लैजानेछ।
22वैशम्पायनले भने — दाशार्हवंशी (कृष्ण)द्वारा क्रोधी दुर्योधनसँग यसरी भनिएपछि दुःशासनले कुरुहरूको सभामा यी वचन भने।
23"हे राजन्, यदि तिमीले आफ्नै इच्छाले पाण्डुपुत्रहरूसँग सन्धि गरेनौ भने, कौरवहरूले तिमीलाई हात-खुट्टा बाँधेर कुन्तीपुत्रलाई सुम्पिदिनेछन्।
24हे मनुपुत्रहरूमा श्रेष्ठ, विकर्तनपुत्र (कर्ण), तिमी र म — यी तीनैलाई तिम्रा पिता तथा भीष्म र द्रोणले पाण्डुपुत्रहरूलाई सुम्पिदिनेछन्।"
25आफ्नो भाइका ती वचन सुनेर धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधन अत्यन्त क्रुद्ध भयो र महासर्पजस्तै सुस्केरा हाल्दै आफ्नो आसनबाट उठ्यो।
26विदुर, धृतराष्ट्र, महाराज बाह्लीक, कृप, सोमदत्त, भीष्म, द्रोण र जनार्दन —
27यी सबैको अवहेलना गरेर त्यो निर्लज्ज दुर्बुद्धि, नीच पुरुषजस्तै, अभिमानी भएर पनि सम्मानको पात्र नबन्ने र सम्मानयोग्य पुरुषहरूको अपमान गर्ने, सभाबाट बाहिर निस्क्यो।
28त्यो मनुपुत्रश्रेष्ठलाई बाहिर जाँदै गरेको देखेर उसका भाइहरू पनि मन्त्रीहरू तथा सम्पूर्ण राजसमुदायसँगै उसको पछि लागे।
29त्यस सभामा दुर्योधनलाई उठेर आफ्ना भाइहरूसहित गइरहेको देखेर शन्तनुपुत्र भीष्मले भने —
30"जो धर्म र अर्थको त्याग गरेर क्रोधतिर झुक्छ, उसको विपत्तिमा दुष्ट पुरुषहरूले चाँडै नै आनन्द मनाउँछन्।
31यो दुष्ट राजकुमार धृतराष्ट्रपुत्र, जसले उचित लक्ष्यका उचित साधन जान्दैन र राज्यको अभिमानले भरिएको छ, क्रोध र लोभको वशमा परेको छ।
32हे जनार्दन, म ठान्छु कि सम्पूर्ण क्षत्रियहरूको अन्त्यको समय आइसक्यो, किनभने मन्त्रीहरूसहित सम्पूर्ण पृथ्वीपति मूढतावश उसको पछि लागेका छन्।"
33कमलदलजस्तै नेत्र भएका ती वीर दाशार्हवंशीले भीष्मका वचन सुनेर भीष्म र द्रोणको नेतृत्वमा रहेका ती सबैसँग भने —
34"यो कुरुहरूका सम्पूर्ण वृद्धजनहरूको महान् पराजय हो कि उनीहरूले यस दुष्ट राजालाई बलपूर्वक ऐश्वर्यको उपभोगबाट रोक्दैनन्।
35हे शत्रुदमन, त्यसैले म ठान्छु कि तपाईंहरूको कार्य गर्ने समय आइसक्यो; हे निष्पाप पुरुषहरू, त्यो सुन्नुहोस् जुन गर्नाले तपाईंहरूलाई लाभ हुनेछ।
36हे भरतवंशीहरू, जुन म तपाईंहरूसँग भन्नेछु त्यो स्पष्ट रूपमा तपाईंहरूको हितका लागि हो, यदि तपाईंहरूको अनुकूल भएकाले त्यो तपाईंहरूलाई स्वीकार्य होस्।
37भोजका वृद्ध राजाको जीवनकालमै उनका दुराचारी र विषयका दास पुत्रले आफ्ना पिताको सिंहासन हडपेर आफैँलाई मृत्युको अधीनमा पुर्यायो।
38उग्रसेनका पुत्र कंस, आफ्नै मित्रहरूद्वारा त्यागिएर, आफ्ना बन्धुजनको हित गर्ने इच्छाले मबाट महायुद्धमा मारिए।
39आहुकका पुत्र उग्रसेनको, हामी तथा हाम्रा बन्धुजनहरूद्वारा यथोचित सम्मान गरेर, राजाका रूपमा अभिषेक गरियो र उनले भोजराज्यका सिमानाको विस्तार गरे।
40हे भरतवंशी, सम्पूर्ण वंशको हितका लागि एक — अर्थात् कंस — को त्याग गरेर सम्पूर्ण यादव, अन्धक र वृष्णि सुखलाई प्राप्त भए।
41हे राजन्, जब देवता र असुर युद्धका लागि उद्यत थिए र शस्त्र धारण गरेका थिए, तब सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी परमेष्ठीले भने —
42हे भरतवंशी, जब जगत् दुई पक्षमा विभक्त भई विनाशको छेउमा थियो — तब दिव्य ऐश्वर्यले सम्पन्न, जगत्का स्रष्टा र रक्षक ती देवले भने —
43"दैत्यहरूसँगको युद्धमा दानव र असुर पराजित हुनेछन्, र आदित्य, वसु, रुद्र तथा स्वर्गवासी विजयी हुनेछन्।
44यस युद्धमा देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व र राक्षसले आ-आफ्नो वर्गमा परस्पर एक-अर्काको वध गर्नेछन्।"
45यस्तो विचार गरेर सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी परमेष्ठीले धर्मसँग भने — "यी दैत्य र दानवलाई बाँधेर वरुणलाई सुम्पिदेऊ।"
46यसरी भनिएपछि धर्मले परमेष्ठीको आज्ञाले दैत्य र दानवलाई बाँधेर (वरुणलाई सुम्पिदिए)।
47धर्मको सहायताले तथा आफ्नै शक्तिले पनि तिनलाई बाँधेर जलका स्वामी वरुणले ती दानवहरूलाई सधैँ समुद्रमा राख्छन्।
48यसै गरी दुर्योधन, कर्ण र शकुनि तथा दुःशासनलाई बाँधेर पाण्डवहरूलाई सुम्पिदिनुहोस्।
49कुलको हितका लागि एक पुरुषको त्याग गर्नुपर्छ; गाउँको हितका लागि कुलको त्याग गर्नुपर्छ; जनपदको हितका लागि गाउँको त्याग गर्नुपर्छ; र आत्माको हितका लागि सम्पूर्ण पृथ्वीको पनि त्याग गर्नुपर्छ।
50हे राजन्, दुर्योधनलाई बाँधेर पाण्डुपुत्रहरूसँग सन्धि गर्नुहोस्। हे क्षत्रियश्रेष्ठ, त्यसो गर्नाले क्षत्रियहरूको उच्छेद हुनेछैन।