भगवद्यान पर्व — दम्भोद्भवको कथा
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 166
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना। स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन् सर्वे सभासद ॥
2कश्चिदुत्तरमेतेषां वक्तुं नोत्सहते पुमान्। इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः॥
3तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णीम्भूतेषु राजसु। जामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत् कुरूसंसदि॥
4इमां मे सोपमां वाचं शृणु सत्यामशाङ्कितः। तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे॥
5राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराभवत्। अखिला बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम्॥
6स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान्। ब्राह्मणान् क्षत्रियांश्चैव पृच्छन्नास्ते महारथः॥
7अस्ति कश्चिद् विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद् युधि। शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वापि शस्त्रभृत्॥
8इति ब्रुवन्नन्वचरत् स राजा पृथिवीमिमाम्। दर्पण महता मत्तः कंचिदन्यमचिन्तयन्॥
9तं च वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः। प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः॥
10निषिध्यमानोऽप्यसकृत् पृच्छत्येव स वै द्विजान्। अतिमानं श्रिया मत्तं तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा॥
11तपस्विनो महात्मानो वेदप्रत्ययदर्शिनः। उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः॥
12अनेकजयिनौ संख्यै यौ वै पुरुषसत्तमौ। तयोस्त्वं न समो राजन् भविताऽसि कदाचन।॥
13एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान् द्विजान्। क्व तौ वीरौ क्व जन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ।
14ब्राह्मणा ऊचुः नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम्। आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव॥
15श्रूयेते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ। तपो घोरमनिर्देश्य तप्यते गन्धमादने॥
16स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम्। अमृष्यमाणः सम्प्रायाद् यत्र तावपराजितौ॥
17स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्। मार्गमाणोऽन्वगच्छत् तौ तापसौ वनमाश्रितौ॥
18तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ भमनिसन्ततौ। शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ॥
19अभिगम्यौपसंगृह्य पर्यपृच्छदनामयम्। तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन च॥ न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्य क्रियतामिति। ततस्तामानुपूर्वी स पुनरेवान्वकीर्तयत्॥
20बाहुभ्यां मे जिता भूमिनिहताः सर्वशत्रवः। भवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम्॥ आतिथ्यं दीयतोमेतत् काक्षितं मे चिरं प्रति।
21नरनारायणावूचतुः अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम॥ न ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुः। अन्यत्र युद्धमाकाक्ष बहवः क्षत्रियाः क्षितौ॥
22राम उवाच उच्यमानस्तथापि स्म भूय एवाभ्यभाषत्। पुनः पुनः क्षम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत॥ दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ।
23ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय भारत।॥ अब्रवीदेहि युद्ध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय। सर्वशस्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम्॥ अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम्।
24दम्भोद्भव उवाच यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे॥ एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः।
25राम उवाच इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत्॥ दम्भोद्भवस्तापसं तं जिघांसुः सहसैनिकः।
26तस्य तानस्यतो घोरानिषून परतनुच्छिदः :॥ कदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिः समार्पयत्।
27ततोऽस्मै प्रासृजद् धोरमैषीकमपराजितः॥ अस्त्रमप्रतिसंधेयं तदद्भुतमिवाभवत्।
28तेषामक्षीणि कर्णाश्च नासिकाश्चैव मायया॥ निमित्तवेधी स मुनिरिषीकाभिः समार्पयत्।
29स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम्॥ पादयो→पतद् राजा स्वस्ति मेऽस्त्विति चाब्रवीत्।
30तमब्रवीनरो राजशरण्यः शरणैषिणाम्॥ ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुन: कृथाः।
31नैतादृक् पुरुषो राजन् क्षत्रधर्ममनुस्मरन्॥ मनसा नृपशार्दूल भवेत् परपुरंजयः।
32मा च दर्पसमाविष्टः क्षेप्सीः कांश्चित् कथंचन॥ अल्पीयांसं विशिष्टं वां तत् ते राजन् समाहितम्।
33कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहंकार आत्मवान्॥ दान्तः क्षान्तो मृदुः सौम्यः प्रजाः पालय पार्थिवा मा स्म भूयः क्षिपे: कंचिदविदित्वा बलाबलम्॥
34अनुज्ञातः स्वस्ति गच्छ मैवं भूयः समाचरेः। कुशलं ब्राह्मणान् पृच्छेरावयोर्वचनाद् भृशम्॥
35ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोः। प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचरद् भृशम्॥
36सुमहच्चापि तत् कर्म यन्नरेण कृतं पुरा। ततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत्॥
37तस्माद् यावद् धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते। तावत् त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन् धनंजयम्॥
38काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसंतर्जनं तथा। संतानं नर्तकं घोरमास्यमोदकमष्टम्॥
39एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः। कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमानौ तथैव च॥ मात्सर्याहंकृती चैव क्रमादेत उदाहृताः।
40उन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः॥ स्वपन्ति च प्लवन्ते च छर्दयन्ति च मानवाः। मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च॥
41निर्माता सर्वलोकानामीश्वरः सर्वकर्मवित्। यस्य नारायणो बन्धुरर्जुनो दुःसहो युधि॥
42कस्तमुत्सहते जेतुं त्रिषु लोकेषु भारत। वीरं कपिध्वजं जिष्णुं यस्य नास्ति समो युधि॥
43असंख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः। त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्र धनंजयम्॥
44नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ। विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषोत्तमौ॥
45यद्येतदेवं जानासि न च मामभिशङ्कसे। आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः॥
46अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति। प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः॥
47भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि। तत् तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवोपचिन्तय॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said These words having been uttered by the high-souled, all the courtiers sat stupefied with their hairs standing on their end.
2No man ventured to say anything in reply and all the rulers of the earth began to think in own minds.
3Silence having thus prevailed in the midst of those kings, the son of Jamadagni, spoke these words in the assembly of the Kurus.
4"To these truthful words of mine, illustrated by an example, listen without entertaining any doubt or suspicion and hearing that accept the moral if you think my story good.
5in days of old, there was a king named Dambhodbhava who had brought under his sway the entire world and enjoyed the fruits of the whole world in their; such has been heard by us.
6Every day at the end or night, that great and heroic car-warrior, rising up, used to ask the Brahmanas and Krishna Kshatriyas.
7'Is there anybody who is more accomplished or even equal to myself in battle, be he a Shudra, a Vaishya, a Kshatriyas or a Brahmana?'
8Saying thus he would wander over the earth intoxicated with great vanity and without thinking of anything else.
9Several Brahrnanas, of really noble souls, acquainted with the Vedas and having nothing lo fear, forbade the king who was boasting too often.
10Even when forbidden, that vile man used to ask the same thing to the twice born. Some Brahmanas then thus spoke to him who was too puffed up with vanity and intoxicated with prosperity.
11Those twice born devotees, of large souls and acquainted with the cases cited in the Vedas, excited by wrath, said to that king.
12There are two persons who are the best among men and who have achieved many victories in battle; you are by no means equal to them, Oking.
13The king thus spoken to, asked these Brahmanas again and again, 'Where are these two heroes? Where are they bom? What works have they achieved and who are they?'
14The Brahmanas said WE have heard that those two are the devotees Nara and Narayana who have taken their birth in the human world. O ruler of the earth, fight with them.
15We hear that both of them, Nara and Narayana of large souls, are practicing severe austerities in some hidden regions in the Gandhamadana (mountain).
16The king, having collected a large army consisting of six divisions be took himself to the regions where these two who had never to remain unconcerned at their reputation.
17He. going to the rightful and unapproachable Gandhamadana, hunted for the two devotees and at last met them who had taken refuge in the wilderness.
18Seeing them, the best among men, emaciated with hunger and thirst, with their veins visible and afflicted with cold, wind and with the rays of the sun.
19He approached them and touching their feet asked them about their welfare. They received him with roots and fruits and with the offer of a seat and water. They asked the king “What can we do for you?' Then he repeated to them from the very beginning the fact
20And said-‘The earth has been conquered by my arms and all my enemies have been killed. With the desire of fighting with you, have I come to this mountain; give me this hospitality, the desire which I have entertained for a long time.'
21Nara and Narayana said This retreat, O best among kings, is beyond the reach of wrath and avarice, there is no warfare in this retreat. Where are weapons to be got from? Desire war elsewhere, there are many Kshatriyas on the face of the earth.
22Rama said Though spoken to in this way, he repeated his request and the ascetics, O Bharata, again and again comforted him and pardoned him (for his importunities). Dambhodbhava, desirous of battle, however summoned these two devotees to fight again and again.
23Then Nara taking up a handful of blades of grass said, 'Come and fight, O you Kshatriya, desirous of fight as you are; take up all your arms and prepare your army. I shall destroy your thirst for war from this moment forward.'
24Dambhodbhava said If, O devotee, you think this weapon fit to be used against me and mine, I shall fight with you though you use that weapon. I am come here for fight.
25Rama said Saying these Dambhodbhava with his army, desirous of killing that devotee, covered all sides with a downpour of arrows.
26The Rishi, by means of the same blades of grass, neutralized the terrible arrows capable of rending asunder the body of the enemies.
27Then the one, who had never sustained a defeat, shot terrible weapons in the shape of blades of grass, which were incapable of being withstood and a strange effect they had.
28The eyes, ears and noses of his solders were cut off by the Muni who could not possibly miss his aim, by the e blades of grass through his illusive energy.
29Then seeing the sky rendered white with blades of grass, the king fell at Nara's feet and exclaimed-'May good betide me.'
30Nara, who is the proper refuge to those that deserve and desire protection, said to him 'O king, be virtuous-souled and act up to the instructions of the Brahmanas and do not again behave in this way.
31A conqueror of cities, in the possession of his enemies, performing the duties of Kshatriya should not, Oking, be such even in his intentions, O best of the rulers of men.
32Subject to the influence of vanity never insult any body in any way, who he be, your inferior or your superior; such a conduct, O king, would not be proper for you.
33Acquiring wisdom, being beyond the reach of covetousness, without vanity, acquiring mastery over self, restraining your desires, endued with forgiveness, humility and being peaceful protect your subjects, O ruler of the carth and do not again insult any body with out knowing his strength and weakness.
34May good betide you; with our permission depart and never again act in this way; in obedience to our command, enquire of the Brahmanas about their welfare and what is for your good.'
35Then the king, bowing to the feet of the two great-souled beings, returned to his own capital and thenceforward acted most righteously.
36The deed, which was achieved by Nara in days of old, was very great indeed. Narayana was still greater in regard to many virtues.
37For that reason so long as weapons are not joined to that foremost of bows the Gandiva, putting aside your vanity go you, O king, to Dhananjaya.
38Kakudika, Shuka, Naka, Akshisantarjana, Santana, Ghora and Asyamodaka-these eight types of weapons.
39Pierced by these all men go to the regions of death and the same is the case when they are influenced by desire, wrath, covetousness, vanity, insolence, pride, malice and selfishness. The eight weapons are represented by these vices respectively
40By using these weapons men, struck with them, move about intoxicated, taking leave of their senses and with their minds bewildered. When pierced by them, men sleep, move about here and there, pass excrete and urine and always weep and laugh,
41Arjuna, whose friend is Narayana, the creator of the entire world and its lord and conversant with the nature of all acts, is hard to withstand in battle.
42O Bharata, who can are defeat in the three worlds, the heroic Vishnu, having the emblem of a monkey on his banner and none equal to him in battle?
43Innumerable are the virtues of the son of Pritha; Janardana excels him however. You know very well Dhananjaya the son of Kunti.
44Nara and Narayana, as these two were, so are Arjuna and Keshava; know this O great king, that those two best among men are heroes.
45If you know it to be so and do not suspect to mistrust me then adopting a virtuous resolution effect peace with the Pandavas.
46And if you think that a rupture with them is not beneficial to you, be peaceful, O foremost among the race of Bharata and do not set your heart on battle.
47Your family, O foremost of the Kuru race, is well thought of in this world; let it continue to be so, may good betide you, think of what is good for you.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — उन महात्मा के ये वचन कहे जाने पर समस्त सभासद रोमाञ्चित होकर स्तब्ध बैठे रह गए।
2किसी ने भी उत्तर में कुछ कहने का साहस नहीं किया और पृथ्वी के समस्त शासक मन ही मन विचार करने लगे।
3इस प्रकार उन राजाओं के बीच नीरवता छा जाने पर जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) ने कुरुओं की सभा में ये वचन कहे।
4"मेरे इन सत्य वचनों को, जो एक दृष्टान्त से स्पष्ट किए गए हैं, बिना किसी सन्देह अथवा शङ्का के सुनिए; और सुनकर, यदि मेरी कथा आपको भली लगे, तो उसका सार ग्रहण कीजिए।
5प्राचीन काल में दम्भोद्भव नाम का एक राजा था, जिसने समस्त संसार को अपने अधीन कर लिया था और सम्पूर्ण पृथ्वी के फलों का भोग करता था; ऐसा हमने सुना है।
6प्रतिदिन रात्रि के अन्त में वह महान् वीर महारथी उठकर ब्राह्मणों तथा क्षत्रियों से पूछा करता था —
7"क्या कोई ऐसा है जो युद्ध में मुझसे अधिक निपुण हो अथवा मेरे समान भी हो — चाहे वह शूद्र हो, वैश्य हो, क्षत्रिय हो अथवा ब्राह्मण?"
8ऐसा कहता हुआ वह महान् अहङ्कार से मत्त होकर और किसी अन्य बात का विचार किए बिना पृथ्वी पर विचरण करता था।
9वस्तुतः उदार आत्मा वाले, वेदों के ज्ञाता तथा निर्भय अनेक ब्राह्मणों ने उस राजा को, जो बहुत अधिक डींग हाँकता था, रोका।
10रोके जाने पर भी वह नीच पुरुष द्विजों से वही बात पूछता रहता था। तब अहङ्कार से फूले हुए और समृद्धि से मत्त उस राजा से कुछ ब्राह्मणों ने इस प्रकार कहा।
11वेदों में वर्णित प्रसंगों के ज्ञाता, महात्मा उन द्विज तपस्वियों ने क्रोध से भरकर उस राजा से कहा —
12"दो पुरुष ऐसे हैं जो मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं और जिन्होंने युद्ध में अनेक विजय प्राप्त की हैं; हे राजन्, तुम किसी भी प्रकार उनके समान नहीं हो।"
13ऐसा कहे जाने पर राजा ने उन ब्राह्मणों से बार-बार पूछा — "वे दोनों वीर कहाँ हैं? उनका जन्म कहाँ हुआ? उन्होंने कौन-से कर्म किए हैं और वे कौन हैं?"
14ब्राह्मणों ने कहा — हमने सुना है कि वे दोनों तपस्वी नर तथा नारायण हैं, जिन्होंने मनुष्यलोक में जन्म लिया है। हे पृथ्वीपते, उन्हीं से युद्ध करो।
15हम सुनते हैं कि वे दोनों महात्मा नर तथा नारायण गन्धमादन (पर्वत) के किसी गुप्त प्रदेश में कठोर तपस्या कर रहे हैं।
16उनकी कीर्ति के प्रति उदासीन न रह सकने वाला वह राजा छह अङ्गों वाली विशाल सेना एकत्र करके उन प्रदेशों में गया जहाँ वे दोनों थे।
17दुर्गम तथा अगम्य गन्धमादन में जाकर उसने उन दोनों तपस्वियों को खोजा और अन्ततः उन्हें पा लिया, जो निर्जन वन में आश्रय लिए हुए थे।
18उन नरश्रेष्ठों को उसने देखा — भूख तथा प्यास से कृश, जिनकी नसें दिखाई पड़ती थीं, और जो शीत, वायु तथा सूर्य की किरणों से पीड़ित थे।
19वह उनके समीप गया और उनके चरण छूकर उनका कुशल-क्षेम पूछा। उन्होंने कन्दमूल तथा फलों से, और आसन एवं जल के अर्घ्य से उसका सत्कार किया। उन्होंने राजा से पूछा — "हम आपके लिए क्या कर सकते हैं?" तब उसने आरम्भ से ही उन्हें अपनी बात दुहराई —
20और कहा — "मेरी भुजाओं से यह पृथ्वी जीती जा चुकी है और मेरे समस्त शत्रु मारे जा चुके हैं। आपसे युद्ध करने की इच्छा से मैं इस पर्वत पर आया हूँ; मुझे यही आतिथ्य दीजिए, जिसकी अभिलाषा मैं दीर्घ काल से मन में लिए हुए हूँ।"
21नर तथा नारायण ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, यह आश्रम क्रोध तथा लोभ की पहुँच से परे है; इस आश्रम में युद्ध नहीं होता। यहाँ शस्त्र कहाँ से मिलें? युद्ध की इच्छा अन्यत्र करो; पृथ्वी पर अनेक क्षत्रिय हैं।
22राम (परशुराम) ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर भी उसने अपनी माँग दुहराई, और हे भरतवंशी, उन तपस्वियों ने बार-बार उसे समझाया तथा उसकी हठधर्मिता को क्षमा किया। किन्तु युद्ध का इच्छुक दम्भोद्भव उन दोनों तपस्वियों को बार-बार युद्ध के लिए ललकारता रहा।
23तब नर ने मुट्ठी भर कुश की तीलियाँ उठाकर कहा — "हे क्षत्रिय, युद्ध का इच्छुक है तो आ, युद्ध कर; अपने समस्त अस्त्र उठा ले और अपनी सेना सज्जित कर। मैं इसी क्षण से तेरी युद्ध की प्यास मिटा दूँगा।"
24दम्भोद्भव ने कहा — हे तपस्वी, यदि आप इस अस्त्र को मुझ पर तथा मेरे सैनिकों पर चलाने योग्य समझते हैं, तो आप उसी का प्रयोग करें, फिर भी मैं आपसे युद्ध करूँगा। मैं यहाँ युद्ध के लिए ही आया हूँ।
25राम ने कहा — ऐसा कहकर दम्भोद्भव ने अपनी सेना सहित उस तपस्वी को मारने की इच्छा से बाणों की वर्षा से समस्त दिशाएँ ढक दीं।
26उन ऋषि ने उन्हीं कुश की तीलियों से उन भयङ्कर बाणों को, जो शत्रुओं के शरीर को चीर डालने में समर्थ थे, निष्फल कर दिया।
27तदनन्तर कभी पराजय न पाने वाले उन (नर) ने कुश की तीलियों के रूप में भयङ्कर अस्त्र छोड़े, जो अप्रतिरोध्य थे और जिनका प्रभाव विचित्र था।
28कभी लक्ष्य से न चूकने वाले उन मुनि ने अपनी मायाशक्ति से उन कुश की तीलियों द्वारा उसके सैनिकों के नेत्र, कान तथा नासिकाएँ काट डालीं।
29तब आकाश को कुश की तीलियों से श्वेत हुआ देखकर वह राजा नर के चरणों में गिर पड़ा और बोला — "मेरा कल्याण हो।"
30जो सुपात्र तथा शरणार्थियों के उचित आश्रय हैं, उन नर ने उससे कहा — "हे राजन्, धर्मात्मा बनो और ब्राह्मणों के उपदेश के अनुसार आचरण करो, और फिर कभी इस प्रकार का व्यवहार मत करो।
31हे राजन्, हे नरेश्वरों में श्रेष्ठ, शत्रुओं के नगरों को जीतने वाले तथा क्षत्रियधर्म का पालन करने वाले को अपने मन में भी ऐसा नहीं होना चाहिए।
32अहङ्कार के वश होकर कभी किसी का किसी प्रकार अपमान मत करो — चाहे वह तुमसे छोटा हो अथवा बड़ा; हे राजन्, ऐसा आचरण तुम्हारे लिए उचित नहीं होगा।
33हे पृथ्वीपते, प्रज्ञा अर्जित करके, लोभ की पहुँच से परे रहकर, अहङ्कार से रहित होकर, आत्मसंयम प्राप्त करके, अपनी कामनाओं को वश में रखकर, क्षमा तथा विनम्रता से युक्त और शान्त होकर अपनी प्रजा की रक्षा करो; और फिर कभी किसी का उसका बल तथा दुर्बलता जाने बिना अपमान मत करो।
34तुम्हारा कल्याण हो; हमारी अनुमति लेकर जाओ और फिर कभी ऐसा आचरण मत करना; हमारी आज्ञा मानकर ब्राह्मणों से उनका कुशल तथा अपने हित की बात पूछा करो।"
35तब वह राजा उन दोनों महात्माओं के चरणों में प्रणाम करके अपनी राजधानी लौट गया और तब से परम धर्मपूर्वक आचरण करने लगा।
36प्राचीन काल में नर ने जो कर्म किया, वह वस्तुतः अत्यन्त महान् था। नारायण तो अनेक गुणों में उनसे भी बढ़कर थे।
37इसी कारण, हे राजन्, जब तक धनुषों में श्रेष्ठ उस गाण्डीव पर बाण नहीं चढ़ते, तब तक अपना अहङ्कार त्यागकर धनञ्जय के पास चले जाइए।
38ककुदीक, शुक, नाक, अक्षिसन्तर्जन, सन्तान, घोर तथा आस्यमोदक — ये आठ प्रकार के अस्त्र हैं।
39इनसे बिंधकर सब मनुष्य मृत्यु के लोक को जाते हैं, और यही दशा तब होती है जब वे काम, क्रोध, लोभ, अहङ्कार, उद्दण्डता, दर्प, द्वेष तथा स्वार्थ के वश होते हैं। ये आठ अस्त्र क्रमशः इन्हीं दोषों के प्रतीक हैं।
40इन अस्त्रों के प्रयोग से आहत होकर मनुष्य मत्त होकर, अपनी सुध-बुध खोकर और मन के भ्रमित होने पर इधर-उधर भटकते फिरते हैं। इनसे बिंधने पर मनुष्य सोते हैं, इधर-उधर घूमते हैं, मल-मूत्र त्यागते हैं और सदा रोते तथा हँसते रहते हैं।
41जिनके सखा समस्त संसार के स्रष्टा तथा स्वामी और समस्त कर्मों के स्वरूप के ज्ञाता नारायण हैं, वे अर्जुन युद्ध में अप्रतिरोध्य हैं।
42हे भरतवंशी, तीनों लोकों में उन वीर विष्णु को — जिनकी ध्वजा पर वानर का चिह्न है और जिनके समान युद्ध में कोई नहीं है — कौन परास्त कर सकता है?
43पृथापुत्र के गुण अगणित हैं; तथापि जनार्दन उनसे भी बढ़कर हैं। आप कुन्तीपुत्र धनञ्जय को भलीभाँति जानते हैं।
44नर तथा नारायण जो थे, वही अर्जुन तथा केशव हैं; हे महाराज, यह जान लीजिए कि वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर हैं।
45यदि आप इसे ऐसा ही जानते हैं और मुझ पर अविश्वास अथवा सन्देह नहीं करते, तो धर्मपूर्ण निश्चय अपनाकर पाण्डवों से सन्धि कर लीजिए।
46और यदि आप यह समझते हैं कि उनसे विच्छेद आपके हित में नहीं है, तो हे भरतश्रेष्ठ, शान्त हो जाइए और युद्ध पर मन मत लगाइए।
47हे कुरुश्रेष्ठ, इस संसार में आपके कुल की बड़ी ख्याति है; वह वैसी ही बनी रहे; आपका कल्याण हो; अपने हित का विचार कीजिए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — ती महात्माले यी वचन भनेपछि सम्पूर्ण सभासद रोमाञ्चित भई स्तब्ध बसिरहे।
2कसैले पनि उत्तरमा केही भन्ने साहस गरेन र पृथ्वीका सम्पूर्ण शासकहरू मनमनै विचार गर्न थाले।
3यसरी ती राजाहरूका बीचमा नीरवता छाएपछि जमदग्निका पुत्र (परशुराम)ले कुरुहरूको सभामा यी वचन भने।
4"मेरा यी सत्य वचनलाई, जो एउटा दृष्टान्तले स्पष्ट पारिएका छन्, कुनै सन्देह अथवा शङ्काविना सुन्नुहोस्; र सुनेर, यदि मेरो कथा तपाईंलाई राम्रो लाग्यो भने, त्यसको सार ग्रहण गर्नुहोस्।
5प्राचीन कालमा दम्भोद्भव नामको एउटा राजा थियो, जसले सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो अधीनमा पारेको थियो र सम्पूर्ण पृथ्वीका फलको भोग गर्दथ्यो; यस्तो हामीले सुनेका छौँ।
6प्रत्येक दिन रातको अन्तमा त्यो महान् वीर महारथी उठेर ब्राह्मण तथा क्षत्रियहरूलाई सोध्ने गर्दथ्यो —
7"के कोही यस्तो छ जो युद्धमा मभन्दा बढी निपुण होस् अथवा मेरो समान नै होस् — चाहे ऊ शूद्र होस्, वैश्य होस्, क्षत्रिय होस् अथवा ब्राह्मण?"
8यसो भन्दै ऊ महान् अहङ्कारले मत्त भई र अरू कुनै कुराको विचार नगरी पृथ्वीमा विचरण गर्दथ्यो।
9वास्तवमा उदार आत्मा भएका, वेदका ज्ञाता तथा निर्भय अनेक ब्राह्मणले त्यस राजालाई, जो धेरै नै आफ्नो बडप्पन गाउँथ्यो, रोके।
10रोकिँदा पनि त्यो नीच पुरुष द्विजहरूलाई त्यही कुरा सोधिरहन्थ्यो। तब अहङ्कारले फुलेको र समृद्धिले मत्त त्यस राजालाई केही ब्राह्मणले यसरी भने।
11वेदमा वर्णित प्रसङ्गका ज्ञाता, महात्मा ती द्विज तपस्वीहरूले क्रोधले भरिएर त्यस राजालाई भने —
12"दुई पुरुष यस्ता छन् जो मानिसहरूमा श्रेष्ठ छन् र जसले युद्धमा अनेक विजय प्राप्त गरेका छन्; हे राजन्, तिमी कुनै पनि प्रकारले तिनका समान छैनौ।"
13यसो भनिएपछि राजाले ती ब्राह्मणहरूलाई पटकपटक सोध्यो — "ती दुवै वीर कहाँ छन्? तिनको जन्म कहाँ भयो? तिनीहरूले कुनकुन कर्म गरेका छन् र तिनीहरू को हुन्?"
14ब्राह्मणहरूले भने — हामीले सुनेका छौँ कि ती दुवै तपस्वी नर तथा नारायण हुन्, जसले मनुष्यलोकमा जन्म लिएका छन्। हे पृथ्वीपति, तिनैसँग युद्ध गर।
15हामी सुन्दछौँ कि ती दुवै महात्मा नर तथा नारायण गन्धमादन (पर्वत)को कुनै गुप्त प्रदेशमा कठोर तपस्या गरिरहेका छन्।
16तिनको कीर्तिप्रति उदासीन रहन नसक्ने त्यो राजा छ अङ्ग भएको विशाल सेना जम्मा गरेर ती प्रदेशमा गयो जहाँ ती दुवै थिए।
17दुर्गम तथा अगम्य गन्धमादनमा गएर उसले ती दुवै तपस्वीलाई खोज्यो र अन्ततः तिनलाई भेट्यो, जो निर्जन वनमा आश्रय लिएर बसेका थिए।
18ती नरश्रेष्ठहरूलाई उसले देख्यो — भोक तथा तिर्खाले दुब्ला, जसका नसा देखिन्थे, र जो जाडो, वायु तथा सूर्यका किरणले पीडित थिए।
19ऊ तिनको समीप गयो र तिनका चरण छोएर तिनको कुशलक्षेम सोध्यो। तिनीहरूले कन्दमूल तथा फलले, र आसन एवं जलको अर्घ्यले उसको सत्कार गरे। तिनीहरूले राजालाई सोधे — "हामी तपाईंका लागि के गर्न सक्छौँ?" तब उसले सुरुदेखि नै तिनलाई आफ्नो कुरा दोहोर्यायो —
20र भन्यो — "मेरा पाखुराले यो पृथ्वी जितिसकेको छ र मेरा सम्पूर्ण शत्रु मारिइसकेका छन्। तपाईंहरूसँग युद्ध गर्ने इच्छाले म यस पर्वतमा आएको छु; मलाई यही आतिथ्य दिनुहोस्, जसको अभिलाषा म लामो समयदेखि मनमा लिएर हिँडेको छु।"
21नर तथा नारायणले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, यो आश्रम क्रोध तथा लोभको पहुँचभन्दा पर छ; यस आश्रममा युद्ध हुँदैन। यहाँ शस्त्र कहाँबाट पाइयोस्? युद्धको इच्छा अन्यत्र गर; पृथ्वीमा अनेक क्षत्रिय छन्।
22राम (परशुराम)ले भने — यसरी भनिँदा पनि उसले आफ्नो माग दोहोर्यायो, र हे भरतवंशी, ती तपस्वीहरूले पटकपटक उसलाई सम्झाए तथा उसको हठधर्मितालाई क्षमा गरे। तर युद्धको इच्छुक दम्भोद्भवले ती दुवै तपस्वीलाई पटकपटक युद्धका लागि ललकार्दै रह्यो।
23तब नरले मुट्ठीभर कुशका सिन्का उठाएर भने — "हे क्षत्रिय, युद्धको इच्छुक छौ भने आऊ, युद्ध गर; आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्र उठाऊ र आफ्नो सेना सजाऊ। म यसै क्षणदेखि तिम्रो युद्धको तिर्खा मेटाइदिनेछु।"
24दम्भोद्भवले भन्यो — हे तपस्वी, यदि तपाईं यस अस्त्रलाई ममाथि तथा मेरा सैनिकमाथि चलाउनयोग्य ठान्नुहुन्छ भने, तपाईंले त्यसैको प्रयोग गर्नुहोस्, तैपनि म तपाईंसँग युद्ध गर्नेछु। म यहाँ युद्धकै लागि आएको हुँ।
25रामले भने — यसो भनेर दम्भोद्भवले आफ्नो सेनासहित त्यस तपस्वीलाई मार्ने इच्छाले बाणवर्षाले सम्पूर्ण दिशा ढाकिदियो।
26ती ऋषिले तिनै कुशका सिन्काले ती भयङ्कर बाणलाई, जो शत्रुहरूको शरीर चिर्न समर्थ थिए, निष्फल पारिदिए।
27त्यसपछि कहिल्यै पराजय नपाएका ती (नर)ले कुशका सिन्काका रूपमा भयङ्कर अस्त्र छोडे, जो अप्रतिरोध्य थिए र जसको प्रभाव विचित्र थियो।
28कहिल्यै लक्ष्यबाट नचुक्ने ती मुनिले आफ्नो मायाशक्तिले ती कुशका सिन्काद्वारा उसका सैनिकहरूका आँखा, कान तथा नाक काटिदिए।
29तब आकाशलाई कुशका सिन्काले सेतो भएको देखेर त्यो राजा नरका चरणमा ढल्यो र भन्यो — "मेरो कल्याण होस्।"
30जो सुपात्र तथा शरणार्थीहरूका उचित आश्रय हुन्, ती नरले उसलाई भने — "हे राजन्, धर्मात्मा बन र ब्राह्मणहरूको उपदेशअनुसार आचरण गर, र फेरि कहिल्यै यस प्रकारको व्यवहार नगर।
31हे राजन्, हे नरेश्वरहरूमा श्रेष्ठ, शत्रुहरूका नगर जित्ने तथा क्षत्रियधर्मको पालन गर्नेले आफ्नो मनमा पनि यस्तो हुनुहुँदैन।
32अहङ्कारको वशमा परी कहिल्यै कसैको कुनै प्रकारले अपमान नगर — चाहे ऊ तिमीभन्दा सानो होस् अथवा ठूलो; हे राजन्, यस्तो आचरण तिम्रा लागि उचित हुनेछैन।
33हे पृथ्वीपति, प्रज्ञा आर्जन गरेर, लोभको पहुँचभन्दा पर रहेर, अहङ्कारबाट रहित भई, आत्मसंयम प्राप्त गरेर, आफ्ना कामनालाई वशमा राखेर, क्षमा तथा विनम्रताले युक्त र शान्त भई आफ्नी प्रजाको रक्षा गर; र फेरि कहिल्यै कसैको उसको बल तथा दुर्बलता नजानी अपमान नगर।
34तिम्रो कल्याण होस्; हाम्रो अनुमति लिएर जाऊ र फेरि कहिल्यै यस्तो आचरण नगर्नू; हाम्रो आज्ञा मानेर ब्राह्मणहरूसँग तिनको कुशल तथा आफ्नो हितको कुरा सोध्ने गर।"
35तब त्यो राजा ती दुवै महात्माका चरणमा प्रणाम गरेर आफ्नो राजधानी फर्क्यो र त्यसपछि परम धर्मपूर्वक आचरण गर्न थाल्यो।
36प्राचीन कालमा नरले जुन कर्म गरे, त्यो वास्तवमा अत्यन्त महान् थियो। नारायण त अनेक गुणमा तिनीभन्दा पनि बढी थिए।
37यसै कारण, हे राजन्, जबसम्म धनुषहरूमा श्रेष्ठ त्यस गाण्डीवमा बाण चढ्दैनन्, तबसम्म आफ्नो अहङ्कार त्यागेर धनञ्जयकहाँ जानुहोस्।
38ककुदीक, शुक, नाक, अक्षिसन्तर्जन, सन्तान, घोर तथा आस्यमोदक — यी आठ प्रकारका अस्त्र हुन्।
39यिनले बिँधिएर सबै मानिस मृत्युको लोकमा जान्छन्, र यही दशा तब हुन्छ जब तिनीहरू काम, क्रोध, लोभ, अहङ्कार, उद्दण्डता, दर्प, द्वेष तथा स्वार्थको वशमा हुन्छन्। यी आठ अस्त्र क्रमशः यिनै दोषका प्रतीक हुन्।
40यी अस्त्रको प्रयोगले आहत भई मानिसहरू मत्त भएर, आफ्नो होस गुमाएर र मन भ्रमित भएपछि यताउता भौँतारिन्छन्। यिनले बिँधिएपछि मानिसहरू सुत्दछन्, यताउता घुम्दछन्, मलमूत्र त्याग्दछन् र सधैँ रुन्छन् तथा हाँस्दछन्।
41जसका सखा सम्पूर्ण संसारका स्रष्टा तथा स्वामी र सम्पूर्ण कर्मको स्वरूपका ज्ञाता नारायण हुन्, ती अर्जुन युद्धमा अप्रतिरोध्य छन्।
42हे भरतवंशी, तीनै लोकमा ती वीर विष्णुलाई — जसको ध्वजामा वानरको चिह्न छ र जसको समान युद्धमा कोही छैन — कसले परास्त गर्न सक्दछ?
43पृथापुत्रका गुण अगन्ती छन्; तथापि जनार्दन तिनीभन्दा पनि बढी छन्। तपाईं कुन्तीपुत्र धनञ्जयलाई राम्ररी जान्नुहुन्छ।
44नर तथा नारायण जो थिए, तिनै अर्जुन तथा केशव हुन्; हे महाराज, यो थाहा पाउनुहोस् कि ती दुवै नरश्रेष्ठ वीर हुन्।
45यदि तपाईं यसलाई त्यस्तै जान्नुहुन्छ र ममाथि अविश्वास अथवा सन्देह गर्नुहुन्न भने, धर्मपूर्ण निश्चय अपनाएर पाण्डवहरूसँग सन्धि गर्नुहोस्।
46र यदि तपाईं यो सम्झनुहुन्छ कि तिनीहरूसँगको विच्छेद तपाईंको हितमा छैन भने, हे भरतश्रेष्ठ, शान्त हुनुहोस् र युद्धमा मन नलगाउनुहोस्।
47हे कुरुश्रेष्ठ, यस संसारमा तपाईंको कुलको ठूलो ख्याति छ; त्यो त्यस्तै रहिरहोस्; तपाईंको कल्याण होस्; आफ्नो हितको विचार गर्नुहोस्।