यानसन्धि पर्व — दुर्योधनका वचन
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 127
संस्कृत
1दुर्योधन उवाच न भेतव्यं महाराज न शोच्या भवता वयम्। समर्थाः स्म पराञ्जेतुं बलिनः समरे विभो॥
2वने प्रवाजितान् पार्थान् यदाऽऽयान्मधुसूदनः। महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना॥ केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। राजानश्चान्वयुः पार्थान् बहवोऽन्येऽनुयायिनः॥
3इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात् समाजग्मुर्महारथाः। व्यगर्हयंश्च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह॥
4ते युधिष्ठिरमासीनमजिनैः प्रतिवासितम्। कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत॥ प्रत्यादानं च राज्यस्य कार्यमूचुर्नराधिपाः। भवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः॥
5श्रुत्वा चैवं मयोक्तास्तु भीष्मद्रोणकृपास्तदा। ज्ञातिक्षयभयाद् राजन् भीतेन भरतर्षभ॥ ततः स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः। समुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश्चिकीर्षति॥
6ऋते च विदुरात् सर्वे यूयं वध्या मता मम। धृतराष्ट्रस्तु धर्मज्ञो न वध्यः कुरुसत्तमः॥
7समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनः। एकराज्यं कुरूणां स्म चिकीर्षति युधिष्ठिरे॥
8तत्र किं प्राप्तकालं नः प्रणिपातः पलायनम्। प्राणान् वा सम्परित्यज्य प्रतियुध्यामहे परान्॥
9प्रतियुद्धे तु नियतः स्यादस्माकं पराजयः। युधिष्ठिरस्य सर्वे हि पार्थिवा वशवर्तिनः॥
10विरक्तराष्ट्राश्च वयं मित्राणि कुपितानि नः। धिक्कृताः पार्थिवैः सर्वैः स्वजनेन च सर्वशः॥
11प्रणिपाते न दोषोऽस्ति सन्धिनः शाश्वतीः समाः। पितरं त्वेव शोचामि प्रज्ञानेनं जनाधिपम्॥
12मत्कृते दुःखमापन्नं क्लेशं प्राप्तमनन्तकम्। कृतं हि तव पुत्रैश्च परेषामवरोधनम्। मत्प्रियार्थं पुरैवैतद् विदितं ते नरोत्तम॥
13ते राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाः। वैरं प्रतिकरिष्यन्ति कुलोच्छेदन पाण्डवाः॥
14ततो द्रोणोऽब्रवीद् भीष्मः कृपो द्रौणिश्च भारत। मत्वा मां महतीं चिन्तामास्थितं व्यथितेन्द्रियम्॥
15अभिदुग्धाः परे चेन्नो न भेतव्यं परंतप। असमर्थाः परे जेतुमस्मान् युधि समास्थितान्॥
16एकैकशः समर्थाः स्मो विजेतुं सर्वपार्थिवान्। आगच्छन्तु विनेष्यामो दर्पमेषां शितैः शरैः॥
17पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाः। मृते पितर्यतिक्रुद्धो रथेनैकेन भारत॥
18जघान सुबहूंस्तेषां संरब्धः कुरुसत्तमः। ततस्ते शरणं जग्मुर्देवव्रतमिमं भयात्॥
19स भीष्मः सुसमर्थोऽयमस्माभिः सहितो रणे। परान् विजेतुं तस्मात् ते व्येतु भीर्भरतर्षभ॥
20इत्येषां निश्चयो ह्यासीत् तत्कालेऽमिततेजसाम्। पुरा परेषां पृथिवी कृतस्नाऽऽसीद् वशवर्तिनी॥
21अस्मान् पुनरमी नाद्य समर्था जेतुमाहवे। छिन्नपक्षाः परे ह्यद्य वीर्यहीनाश्च पाण्डवाः॥
22अस्मत्संस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ। एकार्थाः सुखदुःखेषु समानीताश्च पार्थिवाः॥
23अप्यग्नि प्रविशेयुस्ते समुद्रं वा परंतप। मदर्थं पार्थिवाः सर्वे तद् विद्धि कुरुसत्तम॥
24उन्मत्तमिव चापि त्वां प्रहसन्तीह दुःखितम्। विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्थने॥
25एषां ह्येकैकशो राज्ञां समर्थः पाण्डवान् प्रति। आत्मानं मन्यते सर्वो व्येतु ते भयमागतम्॥
26जेतुं समग्रां सेनां मे वासवोऽपि न शक्नुयात्। हन्तुमक्षय्यरूपेयं ब्रह्मणोऽपि स्वयम्भुवः॥
27युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्च ग्रामान् स याचति। भीतो हि मामकात् सैन्यात् प्रभावाच्चैव मे विभो।।३०
28समर्थं मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्रं वृकोदरम्। तन्मिथ्या न हि मे कृत्स्नं प्रभावं वेत्सि भारत॥
29मत्समो हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कश्चन। नासीत् कश्चिदतिक्रान्तो भवति न च कश्चन॥
30युक्तो दुःखोषितश्चाहं विद्यापारगतस्तथा। तस्मान्न भीमान्नान्येभ्यो भयं मे विद्यते क्वचित्॥
31दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः। संकर्षणस्य भद्रं ते यत् तदैनमुपावसम्॥
32युद्धे संकर्षणसमो बलेनाभ्यधिको भुवि। गदाप्रहारं भीमो मे न जातु विषहेद् युधि।॥
33एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुषितो नृप। स एवैनं नयेद् घोरः क्षिप्रं वैवस्वतक्षयम्॥
34इच्छेयं च गदाहस्तं राजन् दुष्टुं वृकोदरम्। सुचिरं प्रार्थितो ह्येष मम नित्य मनोरथः॥
35गदया निहतो ह्याजौ मया पार्थो वृकोदरः। विशीर्णगात्रः पृथिवीं परासुः प्रपतिष्यति॥
36गदाप्रहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतः। सकृन्मया विदीर्येत गिरिः शतसहस्रधा॥
37स चाप्येतद् विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथा। दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः॥
38तत् ते वृकोदरमयं भयं व्येतु महाहवे। व्यपनेष्याम्यहं ह्येनं मा राजन् विमना भव॥
39तस्मिन् मया हते क्षिप्रमर्जुनं बहवो रथाः। तुल्यरूपा विशिष्टाश्च क्षेप्स्यन्ति भरतर्षम॥
40भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः कर्णो भूरिश्रवास्तथा। प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्यः सिन्धुराजो जयद्रथः॥
41एकैक एषां शक्तस्तु हन्तुं भारत पाण्डवान्। समेतास्तु क्षणैनैतान् नेष्यन्ति यमसादनम्। समग्रा पार्थिवो सेना पार्थमेकं धनंजयम्॥
42कस्मादशक्ता निर्जेतुमिति हेतुर्न विद्यते। शरवातैस्तु भीष्मेण शतशो निचितोऽवशः॥
43द्रोणद्रौणिकृपैश्चैव गन्ता पार्थो यमक्षयम्। पितामहोऽपि गाङ्गेयः शान्तनोरधि भारत॥
44ब्रह्मर्षिसदृशो जज्ञे देवैरपि सुदुःसहः। न हन्ता विद्यते चापि राजन् भीष्मस्य कश्चन॥
45पित्रा ह्युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि। ब्रह्मर्षेच भरद्वाजाद् द्रोणो द्रोण्यामजायत॥
46द्रोणाज्जज्ञे महाराज द्रौणिश्च परमास्त्रवित्। कृपश्चाचार्यमुख्योऽयं महर्षे!तमादपि॥
47शरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः। अयोनिजास्त्रयो होते पिता माता च मातुलः॥
48अश्वत्थाम्नो महाराज स च शूरः स्थितो मम। सर्व एते महाराज देवकल्पा महारथाः॥
49शक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ। नैतेषामर्जुनः शक्त एकैकं प्रति वीक्षितुम्॥
50सहितास्तु नरव्याघ्रा हनिष्यन्ति धनंजयम्। भीष्मद्रोणकृपाणां च तुल्यः कर्णो मतो मम॥
51अनुज्ञातश्च रामेण मत्समोऽसीति भारत। कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे॥
52ते शच्यर्थं महेन्द्रेण याचितः स परंतपः। अमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया॥
53तस्य शक्त्योपगूढस्य कस्माज्जीवेद् धनंजयः। विजयो मे ध्रुवं राजन् फलं पाणाविवाहितम्॥
54अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्नो भुवि पराजयः। अह्ना टेकेन भीष्मोऽयं प्रयुतं हन्ति भारत॥
55तत्समाश्च महेष्वासा द्रोणद्रौणिकृपा अपि। संशप्तकानां वृन्दानि क्षत्रियाणां परंतप॥ अर्जुनं वयमस्मान् वा निहन्यात् कपिकेतनः। तं चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवधे धृताः॥
56पार्थिवाः स भवांस्तेभ्यो हकस्माद् व्यथते कथम्। भीमसेने च निहते कोऽन्यो युध्येत भारत॥
57परेषां तन्ममाचक्ष्व यदि वेत्थ परंतप। पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिः॥ परेषां सप्त ये राजन् योधाः सारं बलं मतम्। अस्माकं तु विशिष्टा ये भीष्मद्रोणकृपादयः॥
58द्रौणिर्विकर्तनः कर्णः सोमदत्तोऽथ बाह्निकः। प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्य आवन्त्यौ च जयद्रथः॥ दुःशासनो दुर्मुखश्च दुःसहश्च विशाम्पते। श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः॥ शलो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः। अक्षौहिण्यो हि मे राजन् दशैका च समाहृताः। न्यूनाः परेषां सप्तैव कस्मान्मे स्यात् पराजयः॥
59बलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह बृहस्पतिः। परेभ्यस्त्रिगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी॥
60गुणहीनं परेषां च बहु पश्यामि भारत। गुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशाम्पते॥
61एतत् सर्वं समाज्ञाय बलाग्यं मम भारत। न्यूनतां पाण्डवानां च न मोहं गन्तुमर्हसि॥
62इत्युक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारत। विवित्सुः प्राप्तकालानि ज्ञात्वा परपुरंजयः॥
अङ्ग्रेजी
1Duryodhana said There is nothing to fear, O great king; nor should you grieve for us. We are capable, O king, of winning victory over our battle, O king.
2When the slayer of Madhu came to the sons of Pritha wandering in exile in the forest with a large army capable of subjugating the kingdom of the enemies and when Kaikeya, Dhrishtaketu, Dhrishtadyumna of the race of Prishata and many other kings followed them to the sons of Pritha.
3And when not far from Indraprastha there assembled together the car-warriors and having joined together, they blamed you along with the Kurus.
4And when they, with Krishna at their head, paid homage to Yudhishthira, who was wearing deer skin, O Bharata, and when the rulers of men spoke of giving back the duties of a king (to Yudhishthira) and they longed to bring about the overthrow of yourself with all your followers.
5Then were Bhishma, Drona and Kripa thus addressed by me, who heard this, through fear of the ruin of our cousins, Oking, "That the sons of Pandu will abide by the terms agreed to, is my opinion; our destruction does the son of Vasudeva desire.
6That with the exception of Vidura, will you be slain, is my opinion; and Dhritarashtra, who knows the nature of virtue-that best one among the Kurus cannot possibly be slain.
7O dear, having effected our extinction, Janardana desires to bestow on Yudhishthira the entire kingdom of the Kurus.
8When the time comes, what should we do? Surrender or fly or shall we fight against the enemies and give up (all hopes of) our lives.
9In a fight against them, defeat shall surely be ours; all the rulers are on the side of Yudhishthira.
10On their being dispossessed of their kingdom, our friends are angry with us; and we are reviled by all the kings and by all our kinsmen.
11There is no objection to our surrender; for men or our position seek peace from a long time; but I grieve for my father, that lord of men, who has his wisdom only for his eyes.
12And who may for my doings be beset with troubles and endless woes. The enemies were opposed by your sons simply for our good; which is known to you before, O best among men.
13The sons of Pandu, these mighty carwarriors, will have their revenge for their wrongs by the extinction of the race of the king Dhritarashtra with that of his ministers.
14Then did Drona and Bhima and Kripa and the son of Drona thus speak, O Bharata, thinking me to be in the midst of great anxiety and with the senses tortured.
15The enemies ready to fight need not be feared, 0 subduer of foes; for the foes when in the battle field are incapable of conquering us.
16Each one of us by himself can conquer all the rulers of the earth. Let them come; we shall curb their pride by sharp arrows.
17In days of old, all the rulers of the earth were conquered by the single Bhima seated on the single car, extremely wrathful on the death of his father.
18That best one among the race of the Kurus, wrathful, killed many among them (enemies); them they out of fear sought the protection of this Devavrata.
19That Bhishma is well capable to fight along with us and to conquer to enemies; therefore, O bull among the race of Bharata, let your fears be dispelled.
20Such was the determination, at that time, of these ones of immeasurable prowess. In days of old the earth was under the possession of the enemies.
21Now they are not capable of again conquering us; the Pandavas are now shorn of their wings and devoid of strength.
22The earth, too, O bull among the race of Bharata, is now under our subjection and the rulers of the earth assembled are of the same mind with me in happiness or misery.
23O subduer of foes, for my sake, the rulers of the earth, can enter into fireor even the ocean; know this, O you best among the race of Kurus.
24In this case they laugh at you, who are grieved and like one insane and giving vent to many sorts of lamentations, struck with fear by the descriptions of the enemies.
25Each of these kings by himself are capable of opposing the Pandavas. Every one considers himself all in all. Let the fear which has come on you be dispelled,
26To conquer my entire army, which is endless, cannot be annihilated even by Brahma, who is born of himself.
27That Yudhishthira foregoing his claims to the entire kingdom begs only five villages; he is afraid of my army and my prowess, O Lord.
28The impression you have of the might of Vrikodara, the son of Kunti, has no foundation; you do not know my prowess, O Bharata.
29My equal in a fight with the mace, there is none in the world; there has been none my equal, nor will there be any.
30Suffering a lot of troubles and employing myself earnestly to my task, have I lived at the abode of my preceptor and learnt my lessons; therefore have I not the slightest fear from Bhima, nor from any other.
31In a fight with the mace there is none equal to Duryodhana-this is sure; for he used to live with Sankarshana (his preceptor), good betide you.
32In a fight I am Sankarshana's equal and in strength there is none my equal in the world; Bhima will not be able to bear the blows of my mace in battle.
33Being enraged, the one blow that I shall deal Bhima, o king, will strike him severely and speedily send him to the palace of death.
34I am desirous, O king, to see Vrikodara with the mace in his hand; this has been prayed for by me for a long time, this has ever been the desire of my heart.
35Struck by me with the mace, Vrikodara, the son of Pritha, will fall lifeless on the ground with his body smashed.
36Struck by a blow from my mace, even the Himavat mountain can be split up into a hundred thousand pieces.
37It is very well known to both Vasudeva and Arjuna that it is certain that in a fight with the mace there is none equal to Duryodhana.
38There let your fear proceeding from Vrikodara be dispelled; for I shall kill this one. Do not, O king, yield to grief.
39He being slain by me, many car-warriors, educed with similar qualities, speedily throw down Arjuna, o bull among the race of Bharata.
40Bhishma, Drona, Kripa, Drona's son and Bhurishrava, Shalya, the king of the Pragjyotish and Jayadratha, the king of the Sindhus,
41Each one of these by himself is competent to kill the Pandavas, O Bharata, Acting together they will in an instant bring them to the abode of death.
42There is no reason why the entire army of the kings on one side is incapable of conquering the single Dhananjaya. Covered by arrows shot by Bhishma a hundred times.
43And by Drona, his son and Kripa, this son of Pritha will go to the region of the dead. Born of Ganga, our grandfather, too, is superior to the son of Shantanu, O Bharata.
44Like a Brahmarshi ( a devotee of the first rank and order) he was born among men and is hard to be vanquished even by the gods. There is no slayer of Bhishma, Oking.
45This boon was granted by his father who was gratified-'You will not die without your own desire. Drona was born of the Brahmarshi Bharadvaja in a water pot.
46From Drona was born his son, well acquainted with the use of arins. This Kripa, too, is the foremost among the preceptors and was born of the great Rishi Gautama.
47This one, endued with prosperity and born in a clump of heath, is incapable of being killed, such is my impression. Then, too, the father, mother and maternal uncle of Ashvathaman did not take their birth in a woman's womb.
48That hero, too, is on my side. All these, o great king, are car-warriors equal to the gods themselves.
49They are capable even of giving trouble to Shakra himself in battle. Arjuna is not capable even of gazing at any of them by himself.
50And these tigers among men united together will kill Dhananjaya. Bhishma, Drona and Kripa together are equal to Karna, such is my opinion.
51He has been told by Rama-you are equal to me, O Bharata. Two beautiful and blessed ear-rings Karna had from his very birth.
52These two were asked by the great Indra himself for the sake of Sachi, O subduer of foes, in exchange, O great king of greatly terrific strength and infallible.
53How can Dhananjaya escape (after a struggle with) from him who is thus protected; therefore is my victory certain, O king, as a fruit comes within the grasp of my two hands.
54Our defeat and the success of enemies, too, are proclaimed in the world. In one day this Bhishma kills ten thousand (enemies), 0 Bharata.
55The mighty bowmen, Drona, his son and Kripa, are equal to him (in this respect). Then, too, the ranks of the Sanshaptaka Kshatriya, O subduer of foes, these determined on the destruction of Savyasachin have made this resolution in their mind-Either we shall kill Arjuna or that one having the figure of a monkey on his flag will kill us.
56Such are the kings (on my side); why do you all on a sudden express fear for the enemies. Bhimasena being slain, what other warriors will fight, O Bharata.
57If you know any among the enemies (who will) thus tell me of him, O subduer of enemies. The five brothers along with Dhrishtadyumna and Satyaki these seven warriors whom you consider to be the best among the enemies and the accomplished warriors on our side are Bhishma, Drona, Kripa and others.
58The son of Drona, Karna, Somadatta, Balhika, Shalya the king of the Pragjyotish, the two kings of Avanti and Jayadratha and Dushasana, Durmukha, Dussaha, O Lord of the world, Shrutayu, Shrutayu, Chitrasena, Purumitra, Vivanshati, Shala, Bhurishravas and Vikarna, your sons. These two can never be equal. Ten and one Akshauhinis have been brought together by me, Oking.
59That of the enemies is less, it is only seven; why thus should defeat be mine; an army less by a third should be fought with, said Brihaspati. My army, o king, exceeds that of the enemy by a third.
60Then again do I see the enemy without any accomplishment, O Bharata; while ours, many accomplishments.
61O lord, knowing well all this the superiority of my army, O Bharata; and the inferior number of the Pandavas, it is not proper that you should lose your senses.
62Having thus addressed, he asked again of Sanjaya, O Bharata, desirous of knowing more of the enemies thinking that the proper time has come.
हिन्दी
1दुर्योधन ने कहा — हे महाराज, डरने की कोई बात नहीं; और न आपको हमारे लिए शोक करना चाहिये। हे राजन्, हम युद्ध में विजय प्राप्त करने में समर्थ हैं।
2जब मधुसूदन शत्रुओं के राज्य को जीतने में समर्थ विशाल सेना लेकर वन में निर्वासित भटकते हुए पृथा के पुत्रों के पास आये और जब कैकेय, धृष्टकेतु, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न तथा और भी अनेक राजा पृथा के पुत्रों के पीछे-पीछे गये —
3और जब इन्द्रप्रस्थ से थोड़ी ही दूर पर वे महारथी एकत्र हुए और आपस में मिलकर कुरुओं सहित आपकी निन्दा करने लगे —
4और हे भरत, जब कृष्ण को आगे करके उन्होंने मृगचर्म धारण किये युधिष्ठिर को नमस्कार किया और जब उन नरपतियों ने युधिष्ठिर को राजा का अधिकार लौटा देने की बात कही तथा आपको आपके समस्त अनुयायियों सहित उखाड़ फेंकने की कामना की —
5तब हे राजन्, यह सुनकर, अपने बन्धुओं के विनाश के भय से मैंने भीष्म, द्रोण और कृप से यह कहा था — "मेरा मत है कि पाण्डुपुत्र तो की हुई सन्धि की शर्तों पर टिके रहेंगे; किन्तु वसुदेव का पुत्र हमारा विनाश चाहता है।
6मेरा विचार है कि विदुर को छोड़कर आप सब मारे जायेंगे; और धर्म का स्वरूप जानने वाले धृतराष्ट्र — कुरुओं में वे श्रेष्ठ — किसी प्रकार भी मारे नहीं जा सकते।
7हे प्रिय, हमारा उच्छेद करके जनार्दन कुरुओं का सम्पूर्ण राज्य युधिष्ठिर को देना चाहते हैं।
8समय आने पर हम क्या करें? आत्मसमर्पण करें, भाग जायें, अथवा शत्रुओं से युद्ध करके प्राणों की आशा ही छोड़ दें?
9उनसे युद्ध करने पर पराजय निश्चय ही हमारी होगी; समस्त शासक युधिष्ठिर के पक्ष में हैं।
10अपने राज्य से वञ्चित होने के कारण हमारे मित्र भी हमसे रुष्ट हैं; और समस्त राजा तथा समस्त बन्धु-बान्धव हमारी निन्दा करते हैं।
11आत्मसमर्पण में कोई आपत्ति नहीं; क्योंकि हमारी स्थिति के मनुष्य बहुत समय से शान्ति ही चाहते हैं; किन्तु मुझे अपने पिता के लिए, उन नरपति के लिए शोक होता है, जिनके नेत्र केवल उनकी बुद्धि ही हैं —
12और जो मेरे कर्मों के कारण कष्टों और अनन्त दुःखों से घिर जायेंगे। शत्रुओं का विरोध आपके पुत्रों ने केवल हमारे भले के लिए किया; हे नरश्रेष्ठ, यह आपको पहले से ही ज्ञात है।
13पाण्डु के वे पुत्र, वे महारथी, अपने साथ हुए अन्याय का बदला राजा धृतराष्ट्र के वंश का उनके मन्त्रियों सहित उच्छेद करके लेंगे।
14हे भरत, तब मुझे महान् चिन्ता में डूबा और इन्द्रियों से पीड़ित समझकर द्रोण, भीष्म, कृप तथा द्रोण के पुत्र ने इस प्रकार कहा —
15हे शत्रुदमन, युद्ध के लिए तैयार शत्रुओं से डरने की आवश्यकता नहीं; क्योंकि रणभूमि में वे शत्रु हमें जीत नहीं सकते।
16हममें से प्रत्येक अकेला ही पृथ्वी के समस्त शासकों को जीत सकता है। वे आयें; हम तीखे बाणों से उनका गर्व चूर कर देंगे।
17प्राचीन काल में, अपने पिता की मृत्यु से अत्यन्त क्रुद्ध होकर, एक ही रथ पर बैठे अकेले भीष्म ने पृथ्वी के समस्त शासकों को जीत लिया था।
18कुरुवंश में श्रेष्ठ उन्होंने क्रुद्ध होकर उन शत्रुओं में से अनेक को मार डाला; तब भय से वे ही इन देवव्रत की शरण में आये।
19वे भीष्म हमारे साथ मिलकर लड़ने और शत्रुओं को जीतने में पूर्ण समर्थ हैं; इसलिए हे भरतवंश के वृषभ, तुम्हारा भय दूर हो जाना चाहिये।
20उस समय अपार पराक्रम वाले उन वीरों का ऐसा ही निश्चय था। प्राचीन काल में पृथ्वी शत्रुओं के अधिकार में थी।
21अब वे हमें फिर से जीतने में समर्थ नहीं हैं; पाण्डव अब पंखहीन तथा बलहीन हो चुके हैं।
22हे भरतवंश के वृषभ, अब तो पृथ्वी भी हमारे अधीन है और एकत्र हुए पृथ्वी के शासक सुख-दुःख में मेरे ही साथ एकमत हैं।
23हे शत्रुदमन, हे कुरुवंश में श्रेष्ठ, यह जान लीजिये कि मेरे लिए पृथ्वी के शासक अग्नि में अथवा समुद्र में भी प्रवेश कर सकते हैं।
24ऐसी दशा में वे आप पर हँसते हैं, जो शोक में डूबे हुए, उन्मत्त-से, नाना प्रकार के विलाप करते हुए, शत्रुओं के वर्णन मात्र से भयभीत हो रहे हैं।
25इनमें से प्रत्येक राजा अकेला ही पाण्डवों का सामना करने में समर्थ है। प्रत्येक अपने को सर्वसमर्थ मानता है। जो भय आप पर आ पड़ा है, वह दूर हो जाये।
26मेरी सम्पूर्ण सेना अनन्त है; उसे जीतना तो दूर, स्वयंभू ब्रह्मा भी उसका संहार नहीं कर सकते।
27हे प्रभो, वही युधिष्ठिर सम्पूर्ण राज्य पर अपना दावा छोड़कर केवल पाँच गाँव माँगता है; वह मेरी सेना और मेरे पराक्रम से डरता है।
28कुन्तीपुत्र वृकोदर के बल के विषय में आपकी जो धारणा है, उसका कोई आधार नहीं; हे भरत, आप मेरा पराक्रम नहीं जानते।
29गदायुद्ध में मेरे समान इस संसार में कोई नहीं है; न कोई मेरे समान हुआ है, न होगा।
30अनेक कष्ट सहकर और अपने अभ्यास में मन लगाकर मैंने अपने गुरु के आश्रम में रहकर शिक्षा प्राप्त की है; इसलिए मुझे न भीम से तनिक भी भय है, न किसी अन्य से।
31गदायुद्ध में दुर्योधन के समान कोई नहीं — यह निश्चित है; क्योंकि आपका कल्याण हो, वह संकर्षण (अपने गुरु) के साथ रहा है।
32युद्ध में मैं संकर्षण के समान हूँ और बल में संसार में मेरे बराबर कोई नहीं; युद्ध में भीम मेरी गदा के प्रहार सह नहीं सकेगा।
33हे राजन्, क्रुद्ध होकर मैं भीम पर जो एक ही प्रहार करूँगा, वह उसे भयङ्कर चोट पहुँचायेगा और शीघ्र ही उसे यम के भवन में भेज देगा।
34हे राजन्, मैं वृकोदर को हाथ में गदा लिये देखना चाहता हूँ; बहुत समय से मैंने यही प्रार्थना की है, यही मेरे हृदय की सदा से कामना रही है।
35मेरी गदा से आहत होकर पृथा का पुत्र वृकोदर शरीर चूर-चूर होकर निर्जीव पृथ्वी पर गिर पड़ेगा।
36मेरी गदा के एक प्रहार से तो हिमवान् पर्वत भी लाख टुकड़ों में फट सकता है।
37वासुदेव और अर्जुन — दोनों भली-भाँति जानते हैं कि गदायुद्ध में दुर्योधन के समान कोई नहीं, यह निश्चित है।
38अतः वृकोदर से उत्पन्न आपका भय दूर हो जाये; क्योंकि उसे मैं ही मारूँगा। हे राजन्, शोक के वश में मत होइये।
39हे भरतवंश के वृषभ, उसके मेरे हाथों मारे जाने पर वैसे ही गुणों वाले अनेक महारथी शीघ्र ही अर्जुन को गिरा देंगे।
40भीष्म, द्रोण, कृप, द्रोण के पुत्र और भूरिश्रवा, शल्य, प्राग्ज्योतिष के राजा तथा सिन्धुराज जयद्रथ —
41हे भरत, इनमें से प्रत्येक अकेला ही पाण्डवों का वध करने में समर्थ है; और मिलकर तो वे उन्हें क्षण भर में यम के धाम पहुँचा देंगे।
42ऐसा कोई कारण नहीं कि एक ओर के समस्त राजाओं की सेना अकेले धनञ्जय को न जीत सके। भीष्म द्वारा सौ बार छोड़े गये बाणों से ढका हुआ —
43तथा द्रोण, उनके पुत्र और कृप के बाणों से ढका हुआ, पृथा का यह पुत्र यमलोक चला जायेगा। हे भरत, गङ्गा से उत्पन्न हमारे पितामह, शान्तनु के वे पुत्र, सबसे श्रेष्ठ हैं।
44ब्रह्मर्षि के समान वे मनुष्यों में जन्मे और देवताओं के लिए भी उन्हें जीतना कठिन है। हे राजन्, भीष्म का कोई वधकर्ता नहीं है।
45उनके प्रसन्न पिता ने उन्हें यह वर दिया था — "अपनी इच्छा के बिना तुम्हारी मृत्यु नहीं होगी।" द्रोण ब्रह्मर्षि भरद्वाज से एक कलश में उत्पन्न हुए।
46द्रोण से उनका पुत्र उत्पन्न हुआ, जो अस्त्रों के प्रयोग में सुपरिचित है। ये कृप भी आचार्यों में अग्रगण्य हैं और महर्षि गौतम से उत्पन्न हुए हैं।
47समृद्धि से युक्त तथा सरकण्डों के झुरमुट में जन्मे ये भी अवध्य हैं, ऐसी मेरी धारणा है। इसी प्रकार अश्वत्थामा के पिता, माता तथा मामा — किसी ने भी स्त्री के गर्भ से जन्म नहीं लिया।
48वह वीर भी मेरे पक्ष में है। हे महाराज, ये सब स्वयं देवताओं के समान महारथी हैं।
49ये युद्ध में स्वयं शक्र को भी कष्ट देने में समर्थ हैं। अर्जुन तो अकेले इनमें से किसी की ओर आँख उठाकर देखने में भी समर्थ नहीं।
50और मनुष्यों में ये व्याघ्र मिलकर धनञ्जय का वध कर देंगे। भीष्म, द्रोण और कृप — तीनों मिलकर कर्ण के बराबर हैं, ऐसा मेरा मत है।
51हे भरत, राम (परशुराम) ने उससे कहा था — "तुम मेरे समान हो।" कर्ण को जन्म से ही दो सुन्दर और कल्याणकारी कुण्डल प्राप्त थे।
52हे शत्रुदमन, हे महाराज, वे दोनों कुण्डल स्वयं महेन्द्र ने माँग लिये और बदले में उसे अत्यन्त भयङ्कर तथा अमोघ शक्ति दी।
53इस प्रकार सुरक्षित उससे भिड़कर धनञ्जय कैसे बच सकता है? इसलिए हे राजन्, मेरी विजय उतनी ही निश्चित है जितना कोई फल मेरी दोनों हथेलियों में आ जाना।
54संसार में हमारी पराजय और शत्रुओं की सफलता की ही चर्चा होती है। हे भरत, ये भीष्म एक ही दिन में दस हज़ार शत्रुओं का वध करते हैं।
55महाधनुर्धर द्रोण, उनके पुत्र तथा कृप भी इस विषय में उनके बराबर हैं। हे शत्रुदमन, फिर संशप्तक क्षत्रियों की टुकड़ियाँ भी हैं, जिन्होंने सव्यसाची के विनाश का निश्चय करके मन में यह संकल्प किया है — या तो हम अर्जुन को मारेंगे, या वह वानर-ध्वज वाला हमें मार डालेगा।
56मेरे पक्ष के राजा ऐसे हैं; फिर आप सब सहसा शत्रुओं के लिए भय क्यों प्रकट करते हैं? हे भरत, भीमसेन के मारे जाने पर और कौन-से योद्धा लड़ेंगे?
57हे शत्रुदमन, यदि आप शत्रुओं में से किसी ऐसे को जानते हों तो मुझे बताइये। पाँचों भाई तथा धृष्टद्युम्न और सात्यकि — इन सात योद्धाओं को ही आप शत्रुपक्ष में श्रेष्ठ मानते हैं; और हमारे पक्ष के निपुण योद्धा हैं भीष्म, द्रोण, कृप तथा अन्य।
58द्रोण के पुत्र, कर्ण, सोमदत्त, बाह्लीक, शल्य, प्राग्ज्योतिष के राजा, अवन्ती के दोनों राजा तथा जयद्रथ; और हे लोकनाथ, दुःशासन, दुर्मुख, दुःसह, श्रुतायु, श्रुतायुध, चित्रसेन, पुरुमित्र, विविंशति, शल, भूरिश्रवा तथा विकर्ण — ये आपके पुत्र। ये दोनों पक्ष कभी बराबर नहीं हो सकते। हे राजन्, मैंने ग्यारह अक्षौहिणी सेना एकत्र की है।
59शत्रुओं की सेना इससे कम है, केवल सात है; फिर पराजय मेरी क्यों हो? बृहस्पति ने कहा है कि एक तिहाई कम सेना से युद्ध करना चाहिये। हे राजन्, मेरी सेना शत्रु की सेना से एक तिहाई अधिक है।
60हे भरत, फिर मैं शत्रु को किसी भी विशेष योग्यता से रहित देखता हूँ; जब कि हमारे पक्ष में अनेक योग्यताएँ हैं।
61हे प्रभो, हे भरत, अपनी सेना की यह सारी श्रेष्ठता तथा पाण्डवों की संख्या की न्यूनता भली-भाँति जानते हुए आपका विवेक खो देना उचित नहीं है।
62हे भरत, इस प्रकार कहकर, उचित अवसर आया जानकर, उसने शत्रुओं के विषय में और अधिक जानने की इच्छा से संजय से फिर पूछा।
नेपाली
1दुर्योधनले भने — हे महाराज, डराउनुपर्ने कुनै कुरा छैन; न त तपाईंले हाम्रा लागि शोक गर्नुपर्छ। हे राजन्, हामी युद्धमा विजय प्राप्त गर्न समर्थ छौँ।
2जब मधुसूदन शत्रुहरूको राज्य जित्न समर्थ विशाल सेना लिएर वनमा निर्वासित भई भौँतारिरहेका पृथाका पुत्रहरूकहाँ आए र जब कैकेय, धृष्टकेतु, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न तथा अरू पनि अनेक राजा पृथाका पुत्रहरूको पछि-पछि गए —
3र जब इन्द्रप्रस्थबाट थोरै मात्र टाढा ती महारथीहरू भेला भए र आपसमा मिलेर कुरुहरूसहित तपाईंको निन्दा गर्न थाले —
4र हे भरत, जब कृष्णलाई अगाडि राखेर तिनीहरूले मृगचर्म धारण गरेका युधिष्ठिरलाई नमस्कार गरे र जब ती नरपतिहरूले युधिष्ठिरलाई राजाको अधिकार फिर्ता दिने कुरा गरे तथा तपाईंलाई तपाईंका समस्त अनुयायीसहित उखेलेर फ्याँक्ने कामना गरे —
5तब हे राजन्, यो सुनेर, आफ्ना बन्धुहरूको विनाशको भयले मैले भीष्म, द्रोण र कृपसँग यसो भनेको थिएँ — "मेरो मत छ कि पाण्डुपुत्रहरू त गरिएको सन्धिका सर्तमा टिकिरहनेछन्; तर वसुदेवका पुत्रले हाम्रो विनाश चाहन्छन्।
6मेरो विचार छ कि विदुरबाहेक तपाईं सबै मारिनुहुनेछ; र धर्मको स्वरूप जान्ने धृतराष्ट्र — कुरुहरूमा ती श्रेष्ठ — कुनै प्रकारले पनि मारिन सक्दैनन्।
7हे प्रिय, हाम्रो उच्छेद गरेर जनार्दन कुरुहरूको सम्पूर्ण राज्य युधिष्ठिरलाई दिन चाहन्छन्।
8समय आएपछि हामी के गरौँ? आत्मसमर्पण गरौँ, भागौँ, अथवा शत्रुहरूसँग युद्ध गरेर प्राणको आशा नै छाडौँ?
9तिनीहरूसँग युद्ध गर्दा पराजय निश्चय नै हाम्रो हुनेछ; समस्त शासक युधिष्ठिरको पक्षमा छन्।
10आफ्नो राज्यबाट वञ्चित भएकाले हाम्रा मित्रहरू पनि हामीसँग रिसाएका छन्; र समस्त राजा तथा समस्त बन्धुबान्धवले हाम्रो निन्दा गर्छन्।
11आत्मसमर्पणमा कुनै आपत्ति छैन; किनकि हाम्रो अवस्थाका मानिस धेरै समयदेखि शान्ति नै चाहन्छन्; तर मलाई आफ्ना पिताका लागि, ती नरपतिका लागि शोक हुन्छ, जसका नेत्र केवल उनको बुद्धि नै हुन् —
12र जो मेरा कर्मका कारण कष्ट र अनन्त दुःखले घेरिनेछन्। शत्रुहरूको विरोध तपाईंका पुत्रहरूले केवल हाम्रो भलाइका लागि गरे; हे नरश्रेष्ठ, यो तपाईंलाई पहिलेदेखि नै थाहा छ।
13पाण्डुका ती पुत्रहरू, ती महारथीहरूले, आफूसँग भएको अन्यायको बदला राजा धृतराष्ट्रको वंशको तिनका मन्त्रीसहित उच्छेद गरेर लिनेछन्।
14हे भरत, तब मलाई महान् चिन्तामा डुबेको र इन्द्रियले पीडित ठानेर द्रोण, भीष्म, कृप तथा द्रोणका पुत्रले यसरी भने —
15हे शत्रुदमन, युद्धका लागि तयार शत्रुहरूसँग डराउनुपर्ने आवश्यकता छैन; किनकि रणभूमिमा ती शत्रुहरूले हामीलाई जित्न सक्दैनन्।
16हामीमध्ये प्रत्येक एक्लै नै पृथ्वीका समस्त शासकहरूलाई जित्न सक्छ। तिनीहरू आऊन्; हामी तीखा बाणले तिनीहरूको घमण्ड चूर पारिदिनेछौँ।
17प्राचीन कालमा, आफ्ना पिताको मृत्युले अत्यन्त क्रुद्ध भई, एउटै रथमा बसेका एक्ला भीष्मले पृथ्वीका समस्त शासकहरूलाई जितेका थिए।
18कुरुवंशमा श्रेष्ठ उनले क्रुद्ध भई ती शत्रुहरूमध्ये अनेकलाई मारे; तब भयले तिनीहरू नै यी देवव्रतको शरणमा आए।
19ती भीष्म हामीसँग मिलेर लड्न र शत्रुहरूलाई जित्न पूर्ण समर्थ छन्; त्यसैले हे भरतवंशका वृषभ, तिम्रो भय हट्नुपर्छ।
20त्यस बेला अपार पराक्रम भएका ती वीरहरूको यस्तै निश्चय थियो। प्राचीन कालमा पृथ्वी शत्रुहरूको अधिकारमा थियो।
21अब तिनीहरू हामीलाई फेरि जित्न समर्थ छैनन्; पाण्डवहरू अब प्वाँखविहीन तथा बलहीन भइसकेका छन्।
22हे भरतवंशका वृषभ, अब त पृथ्वी पनि हाम्रो अधीनमा छ र भेला भएका पृथ्वीका शासकहरू सुखदुःखमा मसँगै एकमत छन्।
23हे शत्रुदमन, हे कुरुवंशमा श्रेष्ठ, यो जान्नुहोस् कि मेरा लागि पृथ्वीका शासकहरू आगोमा अथवा समुद्रमा पनि पस्न सक्छन्।
24यस्तो अवस्थामा तिनीहरू तपाईंमाथि हाँस्छन्, जो शोकमा डुबेका, उन्मत्तजस्ता, नानाथरी विलाप गर्दै, शत्रुहरूको वर्णन मात्रैले भयभीत भइरहनुभएको छ।
25यीमध्ये प्रत्येक राजा एक्लै नै पाण्डवहरूको सामना गर्न समर्थ छ। प्रत्येकले आफूलाई सर्वसमर्थ ठान्छ। जुन भय तपाईंमाथि आइपरेको छ, त्यो हटोस्।
26मेरो सम्पूर्ण सेना अनन्त छ; त्यसलाई जित्नु त परै जाओस्, स्वयम्भू ब्रह्माले पनि त्यसको संहार गर्न सक्दैनन्।
27हे प्रभो, तिनै युधिष्ठिरले सम्पूर्ण राज्यमाथिको आफ्नो दाबी छाडेर केवल पाँच गाउँ माग्छन्; उनी मेरो सेना र मेरो पराक्रमसँग डराउँछन्।
28कुन्तीपुत्र वृकोदरको बलका विषयमा तपाईंको जुन धारणा छ, त्यसको कुनै आधार छैन; हे भरत, तपाईंले मेरो पराक्रम जान्नुहुन्न।
29गदायुद्धमा मसमान यस संसारमा कोही छैन; न कोही मसमान भएको छ, न हुनेछ।
30अनेक कष्ट सहेर र आफ्नो अभ्यासमा मन लगाएर मैले आफ्ना गुरुको आश्रममा बसेर शिक्षा प्राप्त गरेको छु; त्यसैले मलाई न भीमसँग अलिकति पनि भय छ, न कुनै अन्यसँग।
31गदायुद्धमा दुर्योधनसमान कोही छैन — यो निश्चित छ; किनकि तपाईंको कल्याण होस्, उनी सङ्कर्षण (आफ्ना गुरु)सँग बसेका छन्।
32युद्धमा म सङ्कर्षणसमान छु र बलमा संसारमा मेरो बराबरी कोही छैन; युद्धमा भीमले मेरो गदाका प्रहार सहन सक्नेछैनन्।
33हे राजन्, क्रुद्ध भई म भीममाथि जुन एउटै प्रहार गर्नेछु, त्यसले उनलाई भयङ्कर चोट पुर्याउनेछ र चाँडै नै उनलाई यमको भवनमा पठाइदिनेछ।
34हे राजन्, म वृकोदरलाई हातमा गदा लिएको हेर्न चाहन्छु; धेरै समयदेखि मैले यही प्रार्थना गरेको छु, यही मेरो हृदयको सधैँको कामना रहेको छ।
35मेरो गदाले आहत भई पृथाका पुत्र वृकोदर शरीर चूरचूर भई निर्जीव भुइँमा ढल्नेछन्।
36मेरो गदाको एउटै प्रहारले त हिमवान् पर्वत पनि लाख टुक्रामा फुट्न सक्छ।
37वासुदेव र अर्जुन — दुवैलाई राम्ररी थाहा छ कि गदायुद्धमा दुर्योधनसमान कोही छैन, यो निश्चित छ।
38अतः वृकोदरबाट उत्पन्न तपाईंको भय हटोस्; किनकि उनलाई म नै मार्नेछु। हे राजन्, शोकको वशमा नपर्नुहोस्।
39हे भरतवंशका वृषभ, उनी मेरा हातबाट मारिएपछि त्यस्तै गुण भएका अनेक महारथीले चाँडै नै अर्जुनलाई ढालिदिनेछन्।
40भीष्म, द्रोण, कृप, द्रोणका पुत्र र भूरिश्रवा, शल्य, प्राग्ज्योतिषका राजा तथा सिन्धुराज जयद्रथ —
41हे भरत, यीमध्ये प्रत्येक एक्लै नै पाण्डवहरूको वध गर्न समर्थ छ; र मिलेर त तिनीहरूले उनीहरूलाई क्षणभरमै यमको धाम पुर्याइदिनेछन्।
42यस्तो कुनै कारण छैन कि एकातिरका समस्त राजाहरूको सेनाले एक्ला धनञ्जयलाई जित्न नसकोस्। भीष्मद्वारा सयौँ पटक छाडिएका बाणले छोपिएको —
43तथा द्रोण, उनका पुत्र र कृपका बाणले छोपिएका, पृथाका यी पुत्र यमलोक जानेछन्। हे भरत, गङ्गाबाट जन्मेका हाम्रा पितामह, शान्तनुका ती पुत्र, सबभन्दा श्रेष्ठ छन्।
44ब्रह्मर्षिसमान उनी मानिसहरूमा जन्मिए र देवताहरूका लागि पनि उनलाई जित्न कठिन छ। हे राजन्, भीष्मका कुनै वधकर्ता छैनन्।
45उनका प्रसन्न पिताले उनलाई यो वर दिएका थिए — "आफ्नो इच्छाबिना तिम्रो मृत्यु हुनेछैन।" द्रोण ब्रह्मर्षि भरद्वाजबाट एउटा कलशमा जन्मिए।
46द्रोणबाट उनका पुत्र जन्मिए, जो अस्त्रको प्रयोगमा सुपरिचित छन्। यी कृप पनि आचार्यहरूमा अग्रगण्य छन् र महर्षि गौतमबाट जन्मिएका हुन्।
47समृद्धिले युक्त तथा नर्कटको झ्याङमा जन्मेका यिनी पनि अवध्य छन्, यस्तै मेरो धारणा छ। त्यसै गरी अश्वत्थामाका पिता, माता तथा मामा — कसैले पनि स्त्रीको गर्भबाट जन्म लिएनन्।
48ती वीर पनि मेरो पक्षमा छन्। हे महाराज, यी सबै स्वयं देवताहरूसमान महारथी हुन्।
49यिनीहरू युद्धमा स्वयं शक्रलाई पनि कष्ट दिन समर्थ छन्। अर्जुन त एक्लै यीमध्ये कसैतिर आँखा उठाएर हेर्न पनि समर्थ छैनन्।
50र मानिसहरूमा यी बाघहरू मिलेर धनञ्जयको वध गर्नेछन्। भीष्म, द्रोण र कृप — तीनै मिलेर कर्णबराबर छन्, यस्तै मेरो मत छ।
51हे भरत, राम (परशुराम)ले उनलाई भनेका थिए — "तिमी मसमान छौ।" कर्णलाई जन्मैदेखि दुई सुन्दर र कल्याणकारी कुण्डल प्राप्त थिए।
52हे शत्रुदमन, हे महाराज, ती दुवै कुण्डल स्वयं महेन्द्रले मागे र बदलामा उनलाई अत्यन्त भयङ्कर तथा अमोघ शक्ति दिए।
53यसरी सुरक्षित उनीसँग भिडेर धनञ्जय कसरी बाँच्न सक्छन्? त्यसैले हे राजन्, मेरो विजय त्यति नै निश्चित छ जति कुनै फल मेरा दुवै हत्केलामा आइपुग्नु।
54संसारमा हाम्रो पराजय र शत्रुहरूको सफलताकै चर्चा हुन्छ। हे भरत, यी भीष्मले एकै दिनमा दस हजार शत्रुको वध गर्छन्।
55महाधनुर्धर द्रोण, उनका पुत्र तथा कृप पनि यस विषयमा उनकै बराबर छन्। हे शत्रुदमन, अनि संशप्तक क्षत्रियहरूका टुकडी पनि छन्, जसले सव्यसाचीको विनाशको निश्चय गरेर मनमा यो संकल्प गरेका छन् — या त हामी अर्जुनलाई मार्नेछौँ, या ती वानरध्वज भएकाले हामीलाई मार्नेछन्।
56मेरो पक्षका राजा यस्ता छन्; अनि तपाईं सबै अचानक शत्रुहरूका लागि भय किन प्रकट गर्नुहुन्छ? हे भरत, भीमसेन मारिएपछि अरू कुन-कुन योद्धाले लड्नेछन्?
57हे शत्रुदमन, यदि तपाईं शत्रुहरूमध्ये कुनै त्यस्तालाई चिन्नुहुन्छ भने मलाई बताउनुहोस्। पाँचै भाइ तथा धृष्टद्युम्न र सात्यकि — यी सात योद्धालाई नै तपाईं शत्रुपक्षमा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ; र हाम्रो पक्षका निपुण योद्धा हुन् भीष्म, द्रोण, कृप तथा अन्य।
58द्रोणका पुत्र, कर्ण, सोमदत्त, बाह्लीक, शल्य, प्राग्ज्योतिषका राजा, अवन्तीका दुवै राजा तथा जयद्रथ; र हे लोकनाथ, दुःशासन, दुर्मुख, दुःसह, श्रुतायु, श्रुतायुध, चित्रसेन, पुरुमित्र, विविंशति, शल, भूरिश्रवा तथा विकर्ण — यी तपाईंका पुत्र। यी दुवै पक्ष कहिल्यै बराबर हुन सक्दैनन्। हे राजन्, मैले एघार अक्षौहिणी सेना जम्मा गरेको छु।
59शत्रुहरूको सेना यसभन्दा कम छ, केवल सात छ; अनि पराजय मेरो किन होस्? बृहस्पतिले भनेका छन् कि एक तिहाइ कम सेनासँग युद्ध गर्नुपर्छ। हे राजन्, मेरो सेना शत्रुको सेनाभन्दा एक तिहाइ बढी छ।
60हे भरत, अनि म शत्रुलाई कुनै पनि विशेष योग्यताबाट रहित देख्दछु; जबकि हाम्रो पक्षमा अनेक योग्यता छन्।
61हे प्रभो, हे भरत, आफ्नो सेनाको यो सम्पूर्ण श्रेष्ठता तथा पाण्डवहरूको सङ्ख्याको न्यूनता राम्ररी जान्दाजान्दै तपाईंले विवेक गुमाउनु उचित होइन।
62हे भरत, यसरी भनेर, उचित अवसर आएको ठानेर, उनले शत्रुहरूका विषयमा अझ बढी जान्ने इच्छाले सञ्जयसँग फेरि सोधे।