यानसन्धि पर्व — यानसन्धिमा सञ्जयका वचन
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 122
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच किमसौ पाण्डवौ राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत। श्रुत्वेह बहुला: सेनाः प्रीत्यर्थं नः समागताः॥
2किमसौ चेष्टते सूत योत्स्यमानो युधिष्ठिरः। के वास्य भ्रातृपुत्राणां पश्यन्त्याज्ञेप्सवो मुखम्॥
3के स्विदेनं वारयन्ति युद्धाच्छाम्येति वा पुनः। निकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम्॥
4संजय उवाच राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पञ्चालाः पाण्डवै सह। युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च॥
5पृथग्भूताः पाण्डवानां पञ्चालानां रथव्रजाः। आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
6नभः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम्। पञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोदितम्॥
7आगोपालाविपालाश्च नन्दमाना युधिष्ठिरम्। पञ्चाला: केकया मत्स्याः प्रतिनन्दन्ति पाण्डवम्॥
8ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याः। क्रीडन्त्योऽभिसमायान्ति पार्थं संनद्धमीक्षितुम्॥
9धृतराष्ट्र उवाच संजयाचक्ष्व येनास्मान् पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। धृष्टद्युम्नस्य सैन्येन सोमकानां बलेन च॥
10वैशम्पायन उवाच गावल्गणिस्तु तत्पृष्टः सभायां कुरुसंसदि। निःश्वस्य सुभृशं दीर्घ मुहुः संचिन्तयन्निव॥
11तत्रानिमित्ततो दैवात् सूतं कश्मलमाविशत्। तदाऽऽचचक्षे विदुरः सभायां राजसंसदि॥ संजयोऽयं महाराज मूर्च्छितः पतितो भुवि। वाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः॥
12धृतराष्ट्र उवाच अपश्यत् संजयो नूनं कुन्तीपुत्रान् महारथान्। तैरस्य पुरुषव्याघे शमुद्वेजितं मनः॥
13वैशम्पायन उवाच संजयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदमब्रवीत्। धृतराष्ट्र महाराज सभायां कुरुसंसदि॥
14संजय उवाच दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान् महारथान्। मत्स्यराजगृहावासनिरोधेनावकर्शितान्॥
15शृणु यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। धृष्टद्युम्नेन वीरेण युद्धे वस्तेऽब्ययुञ्जत॥
16यो नैव रोषान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात्। न हेतुवादाद् धर्मात्मा सत्यं जह्यात् कदाचन॥
17यः प्रमाणं महाराज धर्मं धर्मभृतां वरः। अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
18यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन। यो वै सर्वान् महीपालान् वशे चक्रे धनुर्धरः। यः काशीनङ्गमगधान् कलिङ्गाश्च युधाऽजयत्॥
19तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। यस्य वीर्येण सहसा चत्वारो भुवि पाण्डवाः॥
20निःसृत्य जतुगेहाद् वै हिडिम्बात् पुरुषादकात्। यश्चैषामभवद् द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः॥
21याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोऽपकृष्टवान्। तत्रैषामभवद् द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः॥
22यश्च तान् संगतान् सर्वान् पाण्डवान् वारणावते। दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत॥
23कृष्णायां चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताः। प्रविश्य विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्॥
24यस्य नागायुतैर्वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम्। तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
25कृष्णाद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः। अजयद् य: पुरा वीरो युध्यमानं पुरंदरम्॥
26यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्। तोषयामास युद्धेन देवदेवमुमापतिम्॥
27यश्च सर्वान् वशे चक्रे लोकपालान् धनुर्धरः। तेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत।॥
28यः प्रतीची दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम्। स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः॥
29तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भूता। माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥ यः काशीनङ्गमगधान् कलिङ्गांश्च युधाजयत्। तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
30यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाः। अश्वत्थामा धृष्टकेतू रुक्मी प्रद्युम्न एव च॥ तेन वः सहदेवेन युद्धं राजन् महात्ययम्। यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च॥
31तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती। भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ॥ पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान्। स्त्रीपुंसोः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान्॥
32यः कलिङ्गान् समापेदे पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः। शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत॥
33यं यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधनेच्छया। महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
34महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः। आमुक्तकवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत॥
35यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान् सत्यविक्रमः। तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन संगरः॥
36य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम्। रणे तेन विराटेन भविता वः समागमः॥
37यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः। स तेषामभवद् योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत॥
38शिशुभिर्दुर्जयैः संख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः। आशीविषसमस्पर्शः पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
39यः कृष्णसदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमे। तेनाभिमन्युना संख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
40यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः। दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिमहारथः॥ तेन वश्चेदिराजन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। अक्षौहिण्या परिवृतः पाण्डवान् योऽभिसंश्रितः॥
41यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः। तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत॥
42तथा चेदिपतेर्धाता शरभो भरतर्षभ। करकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत॥
43जारासंधिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ। युद्धेऽप्रतिस्थौ वीरौ पाण्डवार्थं व्यवस्थितौ॥
44द्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतः। त्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय योत्स्यमानो व्यवस्थितः॥
45एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः। शतशो यानुपाश्रित्य धर्मराजो व्यवस्थितः॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said What did the son of Dharma, the king of the Pandavas, say after hearing that several armies had collected here for our help.
2What preparations are Yudhishthira, who is ready for war, making? Who among his sons and brothers are looking up to his face desirous of receiving his orders?
3Who among them again dissuades him from war, saying-“Be peaceful” him who knows the nature of virtue and who practices virtue and who has been moved to wrath by the wrong done by the wicked ones (my sons).
4Sanjaya said All the the Panchalas, along with the Pandavas, are looking up to the face of the king Yudhishthira and he, good betide you, rules over them all.
5Hosts of cars belonging to the Panchalas are coming separately and inspire joy into the heart of Yudhishthira, the son of Kunti.
6The Panchalas like a cluster of rays gladden the heart of the son of Kunti, who is of effulgent prowess, like the sun rising making the sky look cheerful.
7Down to the very herdsmen who look after cattle and sheep, the tribes of Panchalas, Kaikeya and Matsyas gladden the heart of Yudhishthira, the Pandu king.
8The daughters of Brahmanas and of chieftains and of the Vaishyas, while playing, come to Partha to see him clad in a coat of mail.
9Dhritarashtra said O Sanjaya, tell us about those with whose aid that Pandu king will high, viz., the army of Dhrishtadyumna and of the Somakas.
10Vaishampayana said The son of Gavalgani, being thus questioned in that council of the assembly of Kurus and having drawn long sighs, again and again became thoughtful for a moment.
11Without any reason, as if by the hand of the gods, the Suta suddenly fell down. Then in that assembly of kings, in that council chamber, Vidura said loudly-This Sanjaya, O great king, has fallen down senseless; and he cannot utter one word bereft of his wisdom.
12Dhritarashtra said Sanjaya, seeing these mighty car-warriors, the sons of Kunti, has certainly got his mind excited owing to those tigers among men.
13Vaishampayana said Sanjaya having regained consciousness and being comforted addressed these words to the great king, Dhritarashtra, amidst that assemblage of Kurus in that hall.
14Sanjaya said I have seen, O chief among kings, those mighty car-warriors, the sons of Kunti, grown lean through the restraint in which they lived in the court of the Matsya king.
15Hear, O great king, aided by whom the Pandavas will fight. There will he fight between yourselves and them, aided by the hero Dhrishtadyumna.
16That man of virtuous soul who, through wealth and fear, avarice or wealth or for the sake of argument never falls from truth.
17Who is an authority, O great king, in religious matters and who is the chief among men attached to virtue, who has created no enemies, aided by him the Pandavas will fight with you.
18Whose equal in strength of arms there is none in those world; that wielder of the bow who subdued all protectors of the earth and who subjugated in battle the people of Kashi, Anga and Magadha and also the Kalingas.
19With that Bhimasena the Pandavas will fight with you; and through whose prowess the four Pandavas came down.
20After issuing from the house of lac, Vrikodara, the son of Kunti, who became the means of their rescue from Hidimba, the man eater.
21That son of Kunti, Vrikodara, who became the means of rescue at the time when Sindhuraja was gratifying his lust on the daughter of Yajnasena.
22Aided by him who liberated all the assembled Pandavas when they were burning at the conflagration of Varanavata they will fight against you.
23Aided by him whom to gratify Krishna (Draupadi) killed the the Krodhavasas after penetrating into the terrific mountain Gandhamadana.
24By him whose substantial arms the strength of ten thousands has been given by the aid of such Brahmana will the Pandavas fight with you.
25That hero who, in days of old, for the satisfaction of the god of fire, aided by Krishna, conquered Purandara (Indra) fighting.
26He who passed by his fight that god among gods, the lord of Uma-that Mahadeva himself, with the trident in his hand, that lord of the mountains.
27That wielder of the bow, who subjugated all the rulers of the earth by the aid of that Vijaya will the Pandavas fight.
28He, who subjugated the western country inhabited by hordes of Mlecchas, that warrior Nakula of wonderful weapons is present in their camp.
29With that beautiful hero, that excellent wielder of your bow, the son of Madri, O Kurus, will the sons of Pandu fight. With that Sahadeva, who conquired the kings of Kashi, Anga, Magadha and Kalinga in bettle, will the sons of Pandu fight.
30He whose might is equaled by only four men in this world, Ashvathaman, Dhrishtaketu, Rukmi and Pradyumna; with that Sahadeva, with that hero among men and with that joygiver to Madri, O king, will you have a great fight.
31The chaste woman, the daughter of the king of Kashi, who practiced austere asceticism, who was desirous of the destruction of Bhishma even after death (i.e. in another birth) O bull of the race of Bharata, was born as the daughter of the king of Panchala and by the hand of the gods she became a male afterwards; that one, O tiger among men, who knows the virtues and vices of female-males.
32Who fought with the Kalingas, that prince of Panchala; hard to vanquish in battle with that Shikhandin skillful in the use of weapons will they fight with you, the Kurus.
33She who was turned into a male through a desire for the death of Bhishma, with that terrific bowman will the Pandavas fight.
34With those five Kaikeya princes, brothers to one another and mighty bowmen, with these heroes; with the coats of arms on will they fight with you.
35With that heroe among the race of the Vrishnis, of long arms, of great activity in the use of weapons, possessed of true strength, with that Suyodhana will you have to fight.
36He who has been the protector of the greatsouled Pandavas for a time, with that Virata will you meet in battle.
37He who is the Lord of Kashi, the carwarrior who is the king of Varanasi, has become their warrior, with him they will fight with you.
38With the children hard to vanquish, the sons of Draupadi of noble souls, who are like snakes, will the Pandavas fight.
39He who is like Krishna in strength and like Yudhishthira in self-control, with that Abhimanyu will the Pandavas fight.
40Dhrishtaketu of great fame, who is of unparalleled strength, who wrathful in battle is hard to vanquish, that son of Shishupala, a great car-warrior, with him, the king of the Chedis who has come and joined the Pandavas with an Akshauhini, will the Pandavas fight.
41He who is the refuge of the Pandavas as Vasava is of the gods, with that Vamdeva will the Pandavas fight.
42So also will the brother of the king of the Chedis, Sharabha, O bull of the race of Bharata who is accompanied by Karakarsha with these two will the Pandavas fight.
43The son of Jarasandha, Sahadeva and Jayatsena, both of whom are unrivaled heroes in battle, are present in the cause of the Pandavas.
44Drupada too of great prowess and surrounded by a large force has sacrificed his interests for the Pandava's cause and desirous of fighting is present.
45These and many others come from the countries in the east and the north depending on hundreds of them the king Dharma is prepared for battle.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — यह सुनकर कि हमारी सहायता के लिए यहाँ अनेक सेनाएँ एकत्र हो गयी हैं, पाण्डवों के राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने क्या कहा?
2युद्ध के लिए उद्यत युधिष्ठिर क्या तैयारियाँ कर रहे हैं? उनके पुत्रों और भाइयों में से कौन उनकी आज्ञा पाने की इच्छा से उनका मुख ताक रहे हैं?
3उनमें से कौन उन्हें युद्ध से रोकता है, यह कहकर कि "शान्त रहिये" — उन्हें, जो धर्म का स्वरूप जानते हैं, धर्म का आचरण करते हैं और जो उन दुष्टों (मेरे पुत्रों) के किये अन्याय से क्रोध में भर गये हैं?
4संजय ने कहा — समस्त पाञ्चाल पाण्डवों सहित राजा युधिष्ठिर का मुख ताक रहे हैं और वे, आपका कल्याण हो, उन सब पर शासन करते हैं।
5पाञ्चालों के रथसमूह अलग-अलग आ रहे हैं और कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर के हृदय में आनन्द भर रहे हैं।
6जैसे उदय होता हुआ सूर्य आकाश को प्रसन्न कर देता है, वैसे ही पाञ्चाल किरणों के समूह की भाँति तेजस्वी पराक्रम वाले कुन्तीपुत्र के हृदय को प्रफुल्लित करते हैं।
7गाय और भेड़ों की रखवाली करने वाले ग्वालों तक — पाञ्चाल, कैकेय और मत्स्य जातियों के सब लोग पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर के हृदय को प्रसन्न करते हैं।
8ब्राह्मणों की, प्रधानों की तथा वैश्यों की कन्याएँ खेलती हुई पार्थ के पास आती हैं, उन्हें कवच धारण किये हुए देखने के लिए।
9धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, हमें उनके विषय में बताओ जिनकी सहायता से वह पाण्डु का पुत्र ऊँचा उठेगा, अर्थात् धृष्टद्युम्न की तथा सोमकों की सेना के विषय में।
10वैशम्पायन ने कहा — कुरुओं की उस सभा में इस प्रकार पूछे जाने पर गवल्गण का पुत्र लम्बी साँसें भरकर बार-बार क्षण भर के लिए विचारमग्न हो गया।
11बिना किसी कारण, मानो देवताओं के हाथ से, वह सूत सहसा गिर पड़ा। तब राजाओं की उस सभा में, उस मन्त्रणागृह में विदुर ने ऊँचे स्वर में कहा — हे महाराज, यह संजय अचेत होकर गिर पड़ा है; बुद्धि से रहित होने के कारण यह एक शब्द भी नहीं बोल सकता।
12धृतराष्ट्र ने कहा — कुन्ती के उन महारथी पुत्रों को देखकर, मनुष्यों में उन व्याघ्रों के कारण, निश्चय ही संजय का चित्त उद्विग्न हो गया है।
13वैशम्पायन ने कहा — होश में आकर तथा सान्त्वना पाकर संजय ने उस सभाभवन में कुरुओं के उस समुदाय के बीच महाराज धृतराष्ट्र से ये वचन कहे।
14संजय ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, मैंने कुन्ती के उन महारथी पुत्रों को देखा है, जो मत्स्यराज के दरबार में जिस संयम में रहे उससे दुबले हो गये हैं।
15हे महाराज, सुनिये, किन-किनकी सहायता से पाण्डव युद्ध करेंगे। वीर धृष्टद्युम्न की सहायता पाकर वे आप लोगों से युद्ध करेंगे।
16वह धर्मात्मा, जो धन के कारण, भय के कारण, लोभ के कारण अथवा किसी वाद-विवाद के कारण भी कभी सत्य से च्युत नहीं होता;
17जो, हे महाराज, धार्मिक विषयों में प्रमाण हैं तथा धर्मपरायण मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं और जिन्होंने किसी को शत्रु नहीं बनाया — उनकी सहायता से पाण्डव आपसे युद्ध करेंगे।
18जिसके बाहुबल की समता करने वाला इस जगत् में कोई नहीं है; वह धनुर्धर, जिसने पृथ्वी के समस्त रक्षकों को वश में किया और जिसने युद्ध में काशी, अङ्ग तथा मगध और कलिङ्गों को भी परास्त किया —
19उसी भीमसेन के साथ पाण्डव आपसे युद्ध करेंगे; जिसके पराक्रम से वे चारों पाण्डव सुरक्षित निकल आये।
20लाक्षागृह से निकल आने के पश्चात् कुन्तीपुत्र वृकोदर ही उन्हें नरभक्षी हिडिम्ब से बचाने का साधन बना।
21वही कुन्तीपुत्र वृकोदर उस समय भी रक्षा का साधन बना, जब सिन्धुराज याज्ञसेनी पर अपनी कामना पूरी करना चाहता था।
22जिसने वारणावत की आग में जलते समय एकत्रित सभी पाण्डवों को मुक्त किया — उसी की सहायता से वे आपके विरुद्ध युद्ध करेंगे।
23जिसकी सहायता से, कृष्णा (द्रौपदी) को प्रसन्न करने के लिए, भयङ्कर गन्धमादन पर्वत में प्रवेश करके क्रोधवशों का वध किया गया —
24जिसकी दृढ़ भुजाओं में दस हज़ार हाथियों का बल एक ब्राह्मण की कृपा से दिया गया है — उसी की सहायता से पाण्डव आपसे युद्ध करेंगे।
25वह वीर, जिसने प्राचीन काल में अग्निदेव की तृप्ति के लिए कृष्ण की सहायता से युद्ध करते हुए पुरन्दर (इन्द्र) को जीता;
26जिसने युद्ध में देवों के भी देव, उमापति, त्रिशूलधारी उन पर्वतपति महादेव को भी सन्तुष्ट किया;
27उस धनुर्धर की, जिसने पृथ्वी के समस्त शासकों को वश में किया — उसी विजय (अर्जुन) की सहायता से पाण्डव युद्ध करेंगे।
28जिसने म्लेच्छों के समूहों से बसे हुए पश्चिमी देश को जीता, वह अद्भुत अस्त्रों वाला योद्धा नकुल उनके शिविर में उपस्थित है।
29हे कुरुओ, उस सुन्दर वीर, धनुष के उस श्रेष्ठ धारक, माद्री के पुत्र के साथ पाण्डुपुत्र युद्ध करेंगे। जिस सहदेव ने युद्ध में काशी, अङ्ग, मगध और कलिङ्ग के राजाओं को जीता, उसी सहदेव के साथ पाण्डुपुत्र युद्ध करेंगे।
30जिसके बल की बराबरी इस जगत् में केवल चार पुरुष कर सकते हैं — अश्वत्थामा, धृष्टकेतु, रुक्मी और प्रद्युम्न; हे राजन्, उसी सहदेव के साथ, मनुष्यों में उस वीर के साथ, माद्री को आनन्द देने वाले उसके साथ आपका महान् युद्ध होगा।
31काशिराज की वह पतिव्रता कन्या, जिसने कठोर तप किया और जो मृत्यु के पश्चात् भी (अर्थात् दूसरे जन्म में) भीष्म के विनाश की इच्छा रखती थी, हे भरतवंश के वृषभ, वह पाञ्चालराज की कन्या के रूप में जन्मी और देवताओं के विधान से बाद में पुरुष बन गयी; हे मनुष्यों में व्याघ्र, वही है जो स्त्री-पुरुष दोनों के गुण-दोष जानता है।
32जिसने कलिङ्गों से युद्ध किया, वह पाञ्चाल राजकुमार, युद्ध में जिसे जीतना कठिन है — अस्त्रों के प्रयोग में निपुण उसी शिखण्डी के साथ वे आप कुरुओं से युद्ध करेंगे।
33जो भीष्म की मृत्यु की कामना से पुरुष बना दी गयी, उस भयङ्कर धनुर्धर के साथ पाण्डव युद्ध करेंगे।
34कैकेय के उन पाँच राजकुमारों के साथ, जो आपस में भाई और महाधनुर्धर हैं — कवच धारण किये हुए उन वीरों के साथ वे आपसे युद्ध करेंगे।
35वृष्णिवंश के उस वीर के साथ, जो लम्बी भुजाओं वाला, अस्त्रसंचालन में अत्यन्त फुर्तीला तथा सच्चे बल से सम्पन्न है — उसी युयुधान के साथ आपको युद्ध करना पड़ेगा।
36जो कुछ काल तक महात्मा पाण्डवों के रक्षक रहे, उन्हीं विराट से आपकी युद्ध में भेंट होगी।
37जो काशी के स्वामी हैं, वाराणसी के राजा वे महारथी उनके योद्धा बन गये हैं; उन्हीं के साथ वे आपसे युद्ध करेंगे।
38जिन्हें जीतना कठिन है, उन बालकों — द्रौपदी के महात्मा पुत्रों के साथ, जो सर्पों के समान हैं, पाण्डव युद्ध करेंगे।
39जो बल में कृष्ण के समान और आत्मसंयम में युधिष्ठिर के समान है, उसी अभिमन्यु के साथ पाण्डव युद्ध करेंगे।
40महान् यशस्वी धृष्टकेतु, जो अतुलनीय बल वाला है, जो युद्ध में क्रोधित होने पर दुर्जेय है, शिशुपाल का वह पुत्र, वह महारथी — चेदिराज, जो एक अक्षौहिणी सेना लेकर आकर पाण्डवों से मिल गया है, उसी के साथ पाण्डव युद्ध करेंगे।
41जो पाण्डवों के आश्रय हैं, जैसे वासव देवताओं के हैं — उन्हीं वासुदेव के साथ पाण्डव युद्ध करेंगे।
42इसी प्रकार चेदिराज का भाई शरभ, हे भरतवंश के वृषभ, जो करकर्ष के साथ आया है — इन दोनों के साथ भी पाण्डव युद्ध करेंगे।
43जरासन्ध के पुत्र सहदेव तथा जयत्सेन — ये दोनों युद्ध में अद्वितीय वीर हैं और पाण्डवों के पक्ष में उपस्थित हैं।
44महान् पराक्रमी द्रुपद भी विशाल सेना से घिरे हुए, पाण्डवों के कार्य के लिए अपने स्वार्थ का बलिदान करके, युद्ध की इच्छा से उपस्थित हैं।
45ये तथा और भी बहुत से लोग पूर्व और उत्तर के देशों से आये हैं; ऐसे सैकड़ों वीरों के भरोसे धर्मराज युद्ध के लिए तैयार हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — यो सुनेर कि हाम्रो सहायताका लागि यहाँ अनेक सेना जम्मा भएका छन्, पाण्डवहरूका राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिरले के भने?
2युद्धका लागि उद्यत युधिष्ठिरले के-कस्तो तयारी गरिरहेका छन्? उनका पुत्र र भाइहरूमध्ये कसले उनको आज्ञा पाउने इच्छाले उनको मुख हेरिरहेका छन्?
3तिनीहरूमध्ये कसले उनलाई युद्धबाट रोक्छ, यसो भनेर कि "शान्त रहनुहोस्" — उनलाई, जो धर्मको स्वरूप जान्दछन्, धर्मको आचरण गर्छन् र जो ती दुष्टहरू (मेरा पुत्रहरू)ले गरेको अन्यायले क्रोधले भरिएका छन्?
4सञ्जयले भने — समस्त पाञ्चालहरू पाण्डवहरूसहित राजा युधिष्ठिरको मुख हेरिरहेका छन् र उनले, तपाईंको कल्याण होस्, ती सबैमाथि शासन गर्छन्।
5पाञ्चालहरूका रथसमूह अलग-अलग आइरहेका छन् र कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको हृदयमा आनन्द भरिरहेका छन्।
6जसरी उदाउँदो सूर्यले आकाशलाई प्रसन्न पार्छ, त्यसै गरी पाञ्चालहरूले किरणको समूहजस्तै तेजस्वी पराक्रम भएका कुन्तीपुत्रको हृदयलाई प्रफुल्लित पार्छन्।
7गाई र भेडाको रेखदेख गर्ने गोठालासम्म — पाञ्चाल, कैकेय र मत्स्य जातिका सबै मानिसले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको हृदयलाई प्रसन्न पार्छन्।
8ब्राह्मणहरूका, प्रमुखहरूका तथा वैश्यहरूका कन्याहरू खेल्दै पार्थकहाँ आउँछन्, उनलाई कवच धारण गरेको हेर्नका लागि।
9धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, हामीलाई तिनका विषयमा बताऊ जसको सहायताले ती पाण्डुपुत्र माथि उठ्नेछन्, अर्थात् धृष्टद्युम्नको तथा सोमकहरूको सेनाका विषयमा।
10वैशम्पायनले भने — कुरुहरूको त्यस सभामा यसरी सोधिएपछि गवल्गणका पुत्रले लामो सास फेर्दै पटक-पटक क्षणभरका लागि विचारमग्न भए।
11कुनै कारणबिना, मानौँ देवताहरूको हातबाट, ती सूत अचानक ढले। तब राजाहरूको त्यस सभामा, त्यस मन्त्रणागृहमा विदुरले उच्च स्वरमा भने — हे महाराज, यी सञ्जय बेहोस भएर ढलेका छन्; बुद्धिबाट रहित भएकाले यिनले एक शब्द पनि बोल्न सक्दैनन्।
12धृतराष्ट्रले भने — कुन्तीका ती महारथी पुत्रहरूलाई देखेर, मानिसहरूमा ती बाघजस्ताका कारण, निश्चय नै सञ्जयको चित्त उद्विग्न भएको छ।
13वैशम्पायनले भने — होसमा आएर तथा सान्त्वना पाएर सञ्जयले त्यस सभाभवनमा कुरुहरूको त्यस समुदायको बीचमा महाराज धृतराष्ट्रसँग यी वचन भने।
14सञ्जयले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, मैले कुन्तीका ती महारथी पुत्रहरूलाई देखेको छु, जो मत्स्यराजको दरबारमा जुन संयममा बसे त्यसैले दुब्ला भएका छन्।
15हे महाराज, सुन्नुहोस्, कस-कसको सहायताले पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्। वीर धृष्टद्युम्नको सहायता पाएर तिनीहरूले तपाईंहरूसँग युद्ध गर्नेछन्।
16ती धर्मात्मा, जो धनका कारण, भयका कारण, लोभका कारण अथवा कुनै वादविवादका कारण पनि कहिल्यै सत्यबाट च्युत हुँदैनन्;
17जो, हे महाराज, धार्मिक विषयमा प्रमाण हुन् तथा धर्मपरायण मानिसहरूमा श्रेष्ठ हुन् र जसले कसैलाई शत्रु बनाएनन् — तिनको सहायताले पाण्डवहरूले तपाईंसँग युद्ध गर्नेछन्।
18जसको बाहुबलको बराबरी गर्ने यस जगत्मा कोही छैन; ती धनुर्धर, जसले पृथ्वीका समस्त रक्षकहरूलाई वशमा पारे र जसले युद्धमा काशी, अङ्ग तथा मगध र कलिङ्गहरूलाई पनि परास्त गरे —
19तिनै भीमसेनसँगै पाण्डवहरूले तपाईंसँग युद्ध गर्नेछन्; जसको पराक्रमले ती चारै पाण्डव सुरक्षित निस्किए।
20लाक्षागृहबाट निस्केपछि कुन्तीपुत्र वृकोदर नै तिनीहरूलाई नरभक्षी हिडिम्बबाट बचाउने साधन बने।
21तिनै कुन्तीपुत्र वृकोदर त्यस बेला पनि रक्षाका साधन बने, जब सिन्धुराजले याज्ञसेनीमाथि आफ्नो कामना पूरा गर्न खोज्दै थिए।
22जसले वारणावतको आगोमा जल्दा भेला भएका सबै पाण्डवलाई मुक्त गरे — तिनकै सहायताले तिनीहरूले तपाईंविरुद्ध युद्ध गर्नेछन्।
23जसको सहायताले, कृष्णा (द्रौपदी)लाई प्रसन्न पार्न, भयङ्कर गन्धमादन पर्वतमा प्रवेश गरेर क्रोधवशहरूको वध गरियो —
24जसका दृढ पाखुरामा दस हजार हात्तीको बल एक ब्राह्मणको कृपाले दिइएको छ — तिनकै सहायताले पाण्डवहरूले तपाईंसँग युद्ध गर्नेछन्।
25ती वीर, जसले प्राचीन कालमा अग्निदेवको तृप्तिका लागि कृष्णको सहायताले युद्ध गर्दै पुरन्दर (इन्द्र)लाई जिते;
26जसले युद्धमा देवहरूका पनि देव, उमापति, त्रिशूलधारी ती पर्वतपति महादेवलाई पनि सन्तुष्ट पारे;
27ती धनुर्धरको, जसले पृथ्वीका समस्त शासकलाई वशमा पारे — तिनै विजय (अर्जुन)को सहायताले पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
28जसले म्लेच्छहरूका समूहले भरिएको पश्चिमी देश जिते, ती अद्भुत अस्त्र भएका योद्धा नकुल तिनीहरूको शिविरमा उपस्थित छन्।
29हे कुरुहरू, ती सुन्दर वीर, धनुषका ती श्रेष्ठ धारक, माद्रीका पुत्रसँगै पाण्डुपुत्रहरूले युद्ध गर्नेछन्। जुन सहदेवले युद्धमा काशी, अङ्ग, मगध र कलिङ्गका राजाहरूलाई जिते, तिनै सहदेवसँगै पाण्डुपुत्रहरूले युद्ध गर्नेछन्।
30जसको बलको बराबरी यस जगत्मा केवल चार पुरुषले गर्न सक्छन् — अश्वत्थामा, धृष्टकेतु, रुक्मी र प्रद्युम्न; हे राजन्, तिनै सहदेवसँग, मानिसहरूमा ती वीरसँग, माद्रीलाई आनन्द दिने तिनीसँग तपाईंको ठूलो युद्ध हुनेछ।
31काशिराजकी ती पतिव्रता कन्या, जसले कठोर तप गरिन् र जो मृत्युपछि पनि (अर्थात् अर्को जन्ममा) भीष्मको विनाशको इच्छा राख्थिन्, हे भरतवंशका वृषभ, तिनी पाञ्चालराजकी कन्याका रूपमा जन्मिइन् र देवताहरूको विधानले पछि पुरुष बनिन्; हे मानिसहरूमा बाघ, तिनी नै हुन् जसले स्त्री र पुरुष दुवैका गुणदोष जान्दछन्।
32जसले कलिङ्गहरूसँग युद्ध गरे, ती पाञ्चाल राजकुमार, युद्धमा जसलाई जित्न कठिन छ — अस्त्रको प्रयोगमा निपुण तिनै शिखण्डीसँगै तिनीहरूले तपाईं कुरुहरूसँग युद्ध गर्नेछन्।
33जो भीष्मको मृत्युको कामनाले पुरुष बनाइएकी थिइन्, ती भयङ्कर धनुर्धरसँगै पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
34कैकेयका ती पाँच राजकुमारसँग, जो आपसमा भाइ र महाधनुर्धर हुन् — कवच धारण गरेका ती वीरहरूसँगै तिनीहरूले तपाईंसँग युद्ध गर्नेछन्।
35वृष्णिवंशका ती वीरसँग, जो लामा पाखुरा भएका, अस्त्रसञ्चालनमा अत्यन्त फुर्तिला तथा साँचो बलले सम्पन्न छन् — तिनै युयुधानसँगै तपाईंले युद्ध गर्नुपर्नेछ।
36जो केही समयसम्म महात्मा पाण्डवहरूका रक्षक रहे, तिनै विराटसँग तपाईंको युद्धमा भेट हुनेछ।
37जो काशीका स्वामी हुन्, वाराणसीका राजा ती महारथी तिनीहरूका योद्धा बनेका छन्; तिनै सँगै तिनीहरूले तपाईंसँग युद्ध गर्नेछन्।
38जसलाई जित्न कठिन छ, ती बालकहरू — द्रौपदीका महात्मा पुत्रहरूसँगै, जो सर्पजस्ता छन्, पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
39जो बलमा कृष्णसमान र आत्मसंयममा युधिष्ठिरसमान छन्, तिनै अभिमन्युसँगै पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
40महान् यशस्वी धृष्टकेतु, जो अतुलनीय बल भएका छन्, जो युद्धमा क्रोधित हुँदा दुर्जेय छन्, शिशुपालका ती पुत्र, ती महारथी — चेदिराज, जो एक अक्षौहिणी सेना लिएर आई पाण्डवहरूसँग मिलेका छन्, तिनै सँगै पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
41जो पाण्डवहरूका आश्रय हुन्, जसरी वासव देवताहरूका हुन् — तिनै वासुदेवसँगै पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
42त्यसै गरी चेदिराजका भाइ शरभ, हे भरतवंशका वृषभ, जो करकर्षसँग आएका छन् — यी दुवैसँग पनि पाण्डवहरूले युद्ध गर्नेछन्।
43जरासन्धका पुत्र सहदेव तथा जयत्सेन — यी दुवै युद्धमा अद्वितीय वीर हुन् र पाण्डवहरूको पक्षमा उपस्थित छन्।
44महान् पराक्रमी द्रुपद पनि विशाल सेनाले घेरिएर, पाण्डवहरूको कार्यका लागि आफ्नो स्वार्थको बलिदान गरेर, युद्धको इच्छाले उपस्थित छन्।
45यी तथा अरू पनि धेरै मानिस पूर्व र उत्तरका देशबाट आएका छन्; यस्ता सयौँ वीरहरूको भरमा धर्मराज युद्धका लागि तयार छन्।