यानसन्धि पर्व — यानसन्धिमा अर्जुनका वचन
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 120
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच पृच्छामि त्वां संजय राजमध्ये किमब्रवीद् वाक्यमदीनसत्त्वः। धनंजयस्तात युधां प्रणेता दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा॥
2सञ्जय उवाच दुर्योधनो वाचमिमां शृणोतु यदब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानः। युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा धनंजयः शृण्वतः केशवस्य॥
3अन्वत्रस्तो बाहुवीर्यं विदान उपह्वरे वासुदेवस्य धीरः। अवोचमा योत्स्यमानः किरीटी मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्र कुरूणाम्॥
4संशृण्वतस्तस्य दुर्भाषिणो वै दुरात्मनः सूतपुत्रस्य सूता यो योद्धमाशंसति मां सदैव मन्दप्रज्ञः कालपक्वोऽतिमूढः॥
5ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय समानीताः शृण्वतां चापि तेषाम्। यथा समग्रं वचनं मृयोक्तं सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तत्॥
6यथा नूनं देवराजस्य देवाः शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे। तथाशृण्वन् पाण्डवा: संजयाश्च किरीटिना वाचमुक्तां समर्थाम्॥
7इत्यब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानो गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः। न चेद् राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः॥
8दनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रः। येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव॥
9शैनेयेन ध्रुवमात्तायुधेन धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च। युधिष्ठिरेणेन्द्रकल्पेन चैव योऽपध्यानान्निर्दहेद् गां दिवं च॥
10तैश्चेद् योद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रो निर्वृत्तोऽर्थः सकलः पाण्डवानाम्। रुपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम्॥
11यां तां वने दुःखशय्यामवात्सीत् प्रव्राजितः पाण्डवो धर्मचारी। आप्नोतु तां दुःखतरामनर्थामन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परासुः॥
12ह्रिया ज्ञानेन तपसा दमेन शौर्येणाथो धर्मगुप्त्या धनेन। नध्यातिष्ठद् धार्तराष्ट्रो दुरात्मा॥
13मायोपधः प्रणिपातार्जवाभ्यां तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेना स्तितिक्षमाणः क्लिश्यमानोऽतिवेलम्॥
14यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा क्रोधं यत्तं वर्षपूगान् सुघोरम्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
15कृष्णवर्मेव ज्वलितः समिद्धो यथा दहेत् कक्षमग्निर्निदाघे। एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेना युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तोऽन्ववेक्ष्य॥
16यदा द्रष्टा भीमसेनं रथस्थं गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्तम्। अमर्षणं पाण्डवं भीमवेगं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
17सेनानगं दंशितं भीमसेनं स्वालक्षणं वीरहणं परेषाम्। मन्तं चमूमन्तकसंनिकाशं तदा स्मर्ता वचनस्यातिमानी॥
18यदा द्रष्टा भीमसेनेन नागान् निपातितान् गिरिकूटप्रकाशान्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
19महासिंहो गा व इव प्रविश्य गदापाणिर्धार्तराष्ट्रानुपेत्य। यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
20महाभये वीतभयः कृतास्रः समागमे शत्रुबलामर्दी। सकृद् रथेनाप्रतिमान रथौघान् पदातिसंघान् गदयाऽभिनिघ्नन्॥
21शैक्येन नागांस्तरसा विगृह्णन् यदा छेत्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
22तृणप्रायं ज्वलनेनेव दग्धं ग्रामं यथा धार्तराष्ट्रान् समीक्ष्य। पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं परासिक्तं विपुलं स्वं बलौघम्॥
23हतप्रवीरं विमुखं भयात पराङ्मुखं प्रायशोऽधृष्टयोधम्। शस्त्रार्चिषा भीमसेनेन दग्धं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
24उपासंगानाचरेद् दक्षिणेन वराङ्गानां नकुलचित्रयोधी। यदा रथाग्यो रथिनः प्रणेता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
25रथैः शुभैः सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु दीर्घ कालं नकुलो यामशेत। आशीविषः क्रुद्ध इवोद्वमन् विषं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
26त्यक्तात्मानः पार्थिवा योधनाय समादिष्टा धर्मराजेन सूत। सैन्यमभिद्रवन्तो दृष्ट्वा पश्चात् तप्स्यते धार्तराष्ट्रः॥
27शिशून् कृतास्त्रानशिशुप्रकाशान् यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
28यदा गतोद्वाहमकूजनाक्षं सुवर्णतारं रथमाततायीः। दान्तैर्युक्तं सहदेवोऽधिरूढः शिरांसि राज्ञां क्षेप्स्यते मार्गणौघैः॥
29महाभये सम्प्रवृत्ते रथस्थं विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम्। सर्वा दिशः सम्पतन्तं समीक्ष्य तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
30ह्रीनिषेवो निपुणः सत्यवादी महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः। गान्धारिमार्छस्तुमुले क्षिप्रकारी क्षेप्ता जनान् सहदेवस्तरस्वी॥
31यदा द्रष्टा द्रौपदेयान् महेषून् शूरान् कृतास्त्रान् रथयुद्धकोविदान्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
32यदाभिमन्युः परवीरघाती शरैः परान् मेघ इवाभिवर्षन्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्।॥
33यदा द्रष्टा बालमबालवीर्य द्विषच्चामूं मृत्युमिवोत्पतन्तम्। सौभद्रमिन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
34प्रभद्रकाः शीघ्रतरा युवानो विशारदाः सिंहसमानवीर्याः। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
35वृद्धौ विराटदुपदौ महारथौ पृथक् चमूभ्यामभिवर्तमानौ। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
36यदा कृतास्त्रो दुपदः प्रचिन्वन् शिरांसि यूनां समरे रथस्थः। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
37यदा विराटः परवीरघाती रणान्तरे शत्रुचमूं प्रवेष्टा। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
38ज्येष्ठं मात्स्यमनृशंसार्यरूपं विराटपुत्रं रथिनं पुरस्तात्। यदा द्रष्टा दंशितं पाण्डवार्थे तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
39रणे हते कौरवाणां प्रवीरे शिखण्डिना सत्तमे शान्तनूजे। न जातु नः शत्रवो धारयेयुरसंशयं सत्यमेतद् ब्रवीमि।।
40यदा शिखण्डी रथिनः प्रचिन्वन् भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
41यदा द्रष्टा संजयानामनीके धृष्टद्युम्नं प्रमुखे रोचमानम्। अस्त्रं यस्मै गुह्यमुवाच धीमान् द्रोणस्तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः॥
42यदा स सेनापतिरप्रमेयः परामृद्नन्निषुभिर्धार्तराष्ट्रान्। द्रोणं रणे शत्रुसहोऽभियाता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
43ह्रीमान् मनीषी बलवान् मनस्वी स लक्ष्मीवान् सोमकानां प्रबर्हः। न जातु तं शत्रवोऽन्ये सहेरन् येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः॥
44इदं च ब्रूया मा वृणीष्वेति लोके युद्धेऽद्वितीयं सचिवं रथस्थम्। शिनेर्नप्तारं प्रवृणीम सात्यकि महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम्॥
45महोरस्को दीर्घबाहुः प्रमाथी युद्धेऽद्वितीयः परमास्त्रवेदी। शिनेर्नप्ता तालमात्रायुधोऽयं महारथो वीतभयः कृतास्त्रः॥
46यदा शिनीनामधिपो मयोक्तः शरैः परान् मेघ इव प्रवर्षन्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
47यदा धृतिं कुरुते योत्स्यमानः स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा। सिंहस्येव गन्धमाघ्राय गावः संचेष्टन्ते शत्रवोऽस्माद् रणाग्रे॥
48स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा भिन्द्याद् गिरीन् संहरेत् सर्वलोकान्। अस्त्रे कृती निपुणः क्षिप्रहस्तो दिवि स्थितः सूर्य इवाभिमाति॥
49चित्रः सूक्ष्मः सुकृतो यादवस्य अस्त्रे योगो वृष्णिसिंहस्य भूयान्। यथाविधं योगमाहुः प्रशस्तं सर्वैर्गुणैः सात्यकिस्तैरुपेतः॥
50र्यदा युक्तं स्यन्दनं माघवस्या स्तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः॥
51यदा रथं हेममणिप्रकाशं श्वेताश्वयुक्तं वानरकेतुमुचम्। द्रष्टा ममाप्यास्थितं केशवेन तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः॥
52यदा मौास्तलनिष्पेषमुग्रं महाशब्दं वज्रनिष्पेषतुल्यम्। विधूयमानस्य महारणे मया स गाण्डिवस्य श्रोष्यति मन्दबुद्धिः॥ स्तप्ता युद्धे दुर्मतिर्दुःसहायः। दृष्ट्रा सैन्यं बाणवर्षान्धकारे प्रभज्यन्तं गोकुलवद् रणाचे॥
53बलाहकादुच्चरतः सुभीमान् विद्युत्स्फुलिङ्गानिव घोररूपान्। सहस्रघ्नान् द्विषतां सङ्गरेषु अस्थिच्छिदो मर्मभिदः सुपुङ्खान्॥ यदा द्रष्टा ज्यामुखाद् बाणसंघान् गाण्डीवमुक्तानापतत: शिताग्रान्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
54यदा मन्दः परबाणान् विमुक्तान् ममे षुभिर्जियमाणान् प्रतीपम्। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
55यदा विपाठा मद्भुजविप्रमुक्ता द्विजाः फलानीव महीरुहाग्रात्। प्रचेतार उत्तमाङ्गानि यूनां तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
56यदा द्रष्टा पततः स्यन्दनेभ्यो महागजेभ्योऽश्वगतान् सुयोधनान्। शरैर्हतान् पातितांश्चैव रङ्गे तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
57असम्प्राप्तानस्त्रपथं परस्य तदा द्रष्टा नश्यतो धार्तराष्ट्रान्। अकुर्वतः कर्म युद्धे समन्तात् तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
58पदातिसंघान् रथसंघान् समन्ताद् ह्यात्ताननः काल इवाततेषुः। प्रणोत्स्यामि ज्वलितैर्बाणवषैः शत्रूस्तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः॥
59सर्वा दिशः सम्पतता रथेन रजोध्वस्तं गाण्डिवेन प्रकृत्तम्। यदा द्रष्टा स्वबलं सम्प्रमूढं तदा पश्चात् तप्स्यति मन्दबुद्धिः॥
60कान्दिग्भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वसैन्यम्। हताश्ववीराग्रयनरेन्द्रनागं पिपासितं श्रान्तपत्रं भयार्तम्॥ आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च विकीर्णकेशास्थिकपालसंघम्। प्रजापतेः कर्म यथार्थनिष्ठितं तदा दृष्ट्वा तप्स्यति मन्दबुद्धिः॥
61यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं दिव्यं शङ्ख पाञ्चजन्यं हयांश्च। तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च द्रष्ट्वा युद्धे धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्॥
62उद्वर्तयन् दस्युसङ्घान् समेतान् प्रवर्तयन् युगमन्यद् युगान्ते। स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः॥
63सभ्राता वै सहसैन्यः सभृत्यो भ्रष्टैश्वर्व्यः क्रोधवशोऽल्पचेताः। दर्पस्यान्ते निहतो वेपमानः पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः॥
64पूर्वाह्ने मां कृतजप्यं कदाचिद् विप्रः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम्। कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ योद्धव्यं ते शत्रुभिः सव्यसाचिन्॥
65इन्द्रो वा ते हरिमान् वज्रहस्तः पुरस्ताद् यातु समरेऽरीन् विनिघ्नन्। सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते पश्चात् कृष्णो रक्षतु वासुदेवः॥
66दस्मिन् युद्धे वासुदेवं सहायम्। स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो मन्ये चैतद् विहितं दैवतैर्मे॥
67अयुद्ध्यमानो मनसाऽपि यस्य जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत्। एवं सर्वान् स व्यतीयादमित्रान् सेन्द्रान् देवान् मानुषे नास्ति चिन्ता॥
68न्महोदधिं सलिलस्याप्रमेयम्। तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्॥
69गिरिं य इच्छेत् तु तलेन भेत्तुं शिलोच्चयं श्वेतमतिप्रमाणम्। न चापि किंचित् स गिरेस्तु कुर्यात्॥
70अग्नि समिद्धं शमयेद् भुजाभ्यां चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत। हरेद् देवानाममृतं प्रसह्य युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्॥
71नुत्साद्य राज्ञः समरे प्रसह्या उवाह भार्या यशसा ज्वलन्ती यस्यां जज्ञे रौक्मिणेयो महात्मा॥
72अयं गान्धारांस्तरसा सम्प्रमथ्य जित्वा पुत्रान् नग्नजित: समग्रान्। बद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसह्य सुदर्शनं वै देवतानां ललामम्॥
73अय कपाटेन जघान पाण्ड्यं तथा कलिङ्गान् दन्तकूरे ममर्द। अनेन दग्धा वर्षपूगान् विनाथा वाराणसी नगरी सम्बभूव॥
74अयं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेयं तमेकलव्यं नाम निषादराजम्। वेगेनैव शैलमभिहत्य जम्भः शेते स कृष्णेन हतः परासुः॥
75तथोडग्रसेनस्य सुतं सुदुष्टं वृष्ण्यन्धकानां मध्यगतं समास्थम्। अपातयद् बलदेवद्वितीयो हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम्॥
76अयं सौभं योधयामास स्वस्थं विभीषणं मायया शाल्वराजम्। सौभद्वारि प्रत्यगृह्णाच्छतघ्नीं दो• क एनं विषहेत मर्त्यः॥
77प्राग्जोतिषं नाम बभूव दुर्गं पुरं घोरमसुराणामसह्यम्। महाबलो नरकस्तत्र भौमो जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे॥
78न तं देवाः सह शक्रेण शेकुः समागता युधि मृत्योरभीताः। दृष्ट्वा च तं विक्रम केशवस्य बलं तथैवास्त्रमवारणीयम्॥
79जानन्तोऽस्य प्रकृति केशवस्य न्ययोजयन् दस्युवधाय कृष्णम्। मैश्वर्यवान् सिद्धिषु वासुदेवः॥
80निर्मोचने षट् सहस्राणि हत्वा संच्छिद्य पाशान् सहसा क्षुरान्तान्। मुरं हत्वा विनिहत्यौघरक्षौ निर्मोचनं चापि जगाम वीरः॥
81तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं महाबलेनातिबलस्य विष्णोः। तेनेवोन्मथितः कर्णिकारः॥
82आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते हत्वा च भौमं नरकं मुरं च। श्रिया वृतो यशसा प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः॥ चैव विद्वान्
83अस्मै ववाण्यददंस्तत्र देवा दृष्ट्वा भीमं कर्म कृतं रणे तत्। दाकाशे चाप्सु च ते क्रमः स्यात्॥
84नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः। एवंरूपे वासुदेवेऽप्रमेये महाबले गुणसम्पत् सदैव॥
85माशंसते धार्तराष्ट्रो विजेतुम्। सदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान् समीक्ष्य॥
86पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव यो मन्यते कलहं सम्प्रसह्य। शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं तद् वेदिता संयुगं तत्र गत्वा॥
87चैव। नमस्कृत्वा शान्तनवाय राज्ञे द्रोणायाथो सहपुत्राय शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः॥
88धर्मेणाप्तं निधनं तस्य मन्ये यो योत्स्यते पाण्डवैः पापबुद्धिः। मिथ्या ग्लहे निर्जिता वै नृशंसैः संवत्सरान् वै द्वादश राजपुत्राः॥
89वास: कृच्छ्रो विहितश्चाप्यरण्ये दीर्घ कालं चैकमज्ञातवर्षम्। ते हि कस्माज्जीवतां पाण्डवानां नन्दिष्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः॥
90वैर्महेन्द्रप्रमुखैः सहायैः। स्ततो ध्रुवं नास्ति कृतं च साधु॥
91न चेदिमं पुरुषं कर्मबद्धं न चेदस्मान् मन्यतेऽसौविशिष्टान्। आशंसेऽहं वासुदेवद्वितीयो दुर्योधनं सानुबन्धं निहन्तुम्॥
92न चेदिदं कर्म नरेन्द्र वध्यं न चेद् भवेत् सुकृतं निष्फलं वा। इदं च तच्चाभिसमीक्ष्य नूनं पराजयो धार्तराष्ट्रस्य साधुः॥
93प्रत्यक्षं वः कुरवो यद् ब्रवीमि युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति। न युद्धे वै शेष इहास्ति कश्चित्॥
94हत्वा त्वहं धार्तराष्ट्रान् सकर्णान् राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम्। यद् वः कार्यं तत् कुरुध्वं यथास्वमिष्ठान् दारानात्मभोगान् भजध्वम्॥
95अप्येवं नो ब्राह्मणाः सन्ति वृद्धा बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः। सांवत्सरा ज्योतिषि चाभियुक्ता नक्षत्रयोगेषु च निश्चयज्ञाः॥
96उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं दिव्यः प्रश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः। क्षयं महान्तं कुरुसुंजयानां निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च॥
97यथा हि नो मन्यतेऽजातशत्रुः संसिद्धार्थो द्विषतां निग्रहाय। जनार्दनश्चाप्यपरोक्षविद्यो न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः॥
98अहं तथैवं खलु भाविरूपं पश्यामि बुद्ध्या स्वयमप्रमत्तः। दृष्टिश्च मे न व्यथते पुराणी संयुध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति॥
99रनाहता कम्पति मे धनुर्ला। बाणाश्च मे तूणमुखाद् विसृत्य मुहुर्मुहुर्गन्तुमुशन्ति चैव॥
100खङ्गः कोशान्निःसरति प्रसन्नो हित्वेव जीर्णीमुरगस्त्वचं स्वाम्। ध्वजे वाचो रौद्ररूपा भवन्ति कदा रथो योक्ष्यते ते किरीटिन्॥
101गोमायुसंघाश्च नदन्ति रात्रौ रक्षांस्यथो निष्पतन्त्यन्तरिक्षात्। मृगाः शृगाला: शितिकण्ठाश्च काका गृध्रा बकाश्चैव तरक्षवश्च॥
102सुवर्णपत्राश्च पतन्ति पश्चाद् दृष्ट्वा रथं श्वेतहयप्रयुक्तम्। अहं ह्येकः पार्थिवान् सर्वयोधान् शरान् वर्षन् मृत्युलोकं नयेयम्॥
103समाददानः पृथगस्त्रमार्गान् यथाग्निरिद्धो गहन् निदाघे। स्थूणाकर्णं पाशुपतं महास्त्रं ब्राह्मं चास्त्रं यच्च शक्रोऽप्यदान्मे॥
104वधे धृतो वेगवतः प्रमुञ्चन् नाहं प्रजाः किंचिदिहावशिष्ये। शान्ति लप्स्ये परमो ह्येष भाव: स्थिरो मम ब्रूहि गावल्गणे तान्॥
105ये वै जय्याः समरे देवानपीन्द्रप्रमुखान् समेतान्। सूत लब्वा तैर्मन्यते कलहं सम्प्रसह्य स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोहमस्य॥
106वृद्धो भीष्मः शान्तनवः कृपश्च द्रोणः सपुत्रो विदुरश्च धीमान्। एते सर्वे यद् वदन्ते तदस्तु आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said I ask you, O Sanjaya, in the midst of these kings, what words the noble minded Dhananjaya of Pure habits, the leader in battles, the destroyer of the lives of men of vicious habits, said.
2Sanjaya said Let Duryodhana listen to this speech which was made by Arjuna, who was eager to fight, with the permission of Yudhishthira and in the hearing of Keshava.
3Without the slightest fear and conscious of the strength of his arms, in the presence of Vasudeva, the wise one spoke to me. Kiritin, eager to fight, said to me. “Tell the son of Dhritarashtra in the midst of the Kurus."
4And in the hearing of the son of Suta of wicked soul, of disagreeable speech, O Suta, who is ever desirous of a fight with me and who is of stupid intellect and of extreme ignorance and whose time is come.
5And also in the hearing of those kings who have been assembled to fight the Pandavas, the entire collection of words used by me; let that king with his ministers hear what I say.
6As all the gods hear what is said by the chief of the deities, with the thunderbolt in his hands, so did the Pandavas and the Srinjaya listen to the able speech made by Kiritin.
7Thus spoke Arjuna eager for fight armed with the Gandharva-bow and with his lotus eyes looking red-If the son of Dhritarashtra does not surrender the kingdom of Yudhishthira, the king of Ajmida.
8Then there are surely some acts done before (by them), the fruits of which have not been obtained by the son of Dhritarashtra of wicked souls for which battle is desired with Bhimasena and Arjuna and the same with the sons of Ashvin and Vamdeva.
9And with the son of Shini and with Dhrishtadyumna of sure arms and with Shikhandin and with Yudhishthira who is equal to Indra and who can consume the Earth and the Heaven by the strength of his asceticism.
10If war with them is thought of by the son of Dhritarashtra, then are all the subjects of the Pandavas gained. Therefore do not propose peace for gaining the end of the Pandavas; let there be war if you please.
11The bed of woe which the son of Pandu attached to virtuous habits lay, exiled in woods-let the son of Dhritarashtra when dead in the field obtain a bed of greater endless woe.
12The son of Dhritarashtra of wicked soul and of unrighteous conduct could never conquer the son of Kuru and Pandu (at the game of dice) by means of modesty, knowledge, asceticism, self-control, heroism or by strength accompanied with righteousness,
13Graced with meekness and benevolence, with asceticism and self-control and with might attended with virtue, speaking the truth, (Yudhishthira), a prey to deception, has borne great sufferings.
14When the eldest son of Pandu, who has brought his soul under control, will direct his wrath nursed during a series of years towards the Kurus, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
15As blazing fire, raging in all directions, burns up and withers dry grass during summer, so will the army of the son of Dhritarashtra be withered by the mere glance of Yudhishthira fired by wrath.
16When the son of Dhritarashtra sees Bhimasena, riding his car with mace in his hand and vomiting the poison of his wrath, that wrathful Pandava of terrible strength, then will he repent for the war.
17When that exceedingly vain one beholds Bhimasena sled in iron, fighting in the front ranks of his army, incapable of being grazed at even by his own men, killing the heroes of other side and sending them to the abode of the God of death, then will these words be remembered by him.
18When the son of Dhritarashtra sees elephants felled to the ground by Bhimasena looking like the summits of mountains with their pierced pot-like heads pouring blood like pots pouring water, then will he repent for the war.
19When like a huge lion falling upon battle, with a mace in hand, Bhimasena like a slayer of terrible appearance approaches the son of Dhritarashtra, then will that son of Dhritarashtra repent for the war.
20When that one who is without fear even in great dangers and skilled in the use of weapons and the slayer of the enemies armies, riding on his beautiful car works havoc with his mace among the numerous cars and foot-soldiers;
21Fastening quickly the elephants by nooses, when he fells down the army of the son of Dhritarashtra like a sturdy man cutting down a forest with an axe, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
22When like a village containing several huts of straw burnt up by fire, he sees the army of the son of Dhritarashtra consumed or when he sees his vast hosts of armies scattered like ripe corns struck by lightning.
23With their heroic leaders killed and his soldiers struck with fear flying with their backs towards the field and their vast army dispersed, consumed as it were by the fire of the arms of Bhimasena, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
24When Nakula, the chief among carwarriors, of great skill in the use of weapons skillfully shoots hundreds of arrows and kill the car-warriors of the other side, then will the son of Dhritarashtra repent of the war.
25Accustomed to comforts, Nakula for a long time slept on an uncomfortable bed in the woods; and when like an angry snake he will vomit poison, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
26Desperate of their lives the rulers of the earth, directed to fight by the king of Dharma (virtue), O Suta, riding on white cars will work havoc among the (enemies') army. Seeing that the son of Dhritarashtra will afterwards repent.
27When the sons of Kuru see the five heroes, children in years but old in acts, desperate of their lives, working havoc among the sons of Kuru; then will the sons of Dhritarashtra repent for the war.
28When Sahadeva, mounted on a car with well trained horses, proceeding in the wished for direction, having noiseless wheels and adorned with golden stars, will fell down the heads of kings with innumerable arrows.
29Seeing that warrior skilled in the use of weapons, mounted on a car, present in the battlefield on working havoc and filling soldiers in all directions, the son of Dhritarashtra will repent for the war.
30When Sahadeva who is modest, skillful in battle truthful, of great strength and graced with all virtues, active, capable of speedily doing things, meets the son of Gandhara in terrible and fells down his men.
31When he sees the son of Draupadi, the mighty heroes, skillful in the use of weapons and having a knowledge of fighting on cars, darting at the enemies like serpents of quick poison, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
32When Abhimanyu the slayer of heroes on the other side, shoots arrows on the enemies as the clouds pour water-when he, skilled in the weapons like Krishna, overpowers the enemies, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
33When he sees the son of Subhadra, who though a child is not a child in heroism is like Indra is skillful in the use of weapons falling on the men of the enemies like death itself; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
34When the young Prabhadrakas having great activity, skilled in battle and having the might equal to that of lions, fell down the sons of Dhritarashtra along with their armies; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
35When he sees those veterans in war, Virata and Drupada, mighty car-warriors, each present in his own post separately attack the sons of Dhritarashtra with their armies; then will the son of Dhritarashtra repent for the war,
36When Drupada, skilled in the use of weapons, from the car down the heads of young warriors in battle; and when, wrathful, he shoots arrows from his bow; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
37When Virata, the slayer of heroes in the other side, penetrates into the ranks of the enemy and works havoc among them with the aid of the Matsyas of cool courage. then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
38When he sees the eldest son of Virata, the king of the Matsyas of cool courage, clad in iron, in his chariot in the front ranks of his army on the side of the Pandavas, then will the son of Dhritarashira repent for the war.
39The virtuous son of Shantanu; that hero among the sons of Kuru, being killed in battle by Shikhandin; then our enemies will undoubtedly perish. I speak this truly.
40When cutting down the car-warriors, Shikhandin, on a car well protected goes forth to meet Bhishma leveling to the dust the host of cars by his celestial horses, then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
41When he sees, seated in the front ranks of the Srinjayas, effulgent in his splendour, Dhrishtadyumna, whom the wise Drona initiated in to the mysteries of the use of wcapons; then will the son of Dhritarashtra repent.
42When that leader of armies, of immeasurable strength, working havoc among the armies of the sons of Dhritarashtra by his arrows, goes forth to encounter Drona and the enemy in battle; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
43No foe can withstand them who have for their leader of the lion of the Vrishni race, that chief of the Somaka tribe, who is modest, wise, powerful, independent, blessed with prosperity.
44Tell this also (to Duryodhana); Do not desire (the kingdom), we have chosen Satyaki, the guard of Shini for our leader; he is unequaled in battle in this world, a car-warrior of dauntless and powerful might and skilled in the use of weapons,
45Of broad chest and long arms, the slayer of enemies unequaled in battle and acquainted with the best of weapons, the grandson of Shini well versed in the use of weapons, a mighty car-warrior who knows no fear has a bow measuring four cubits.
46When the ruler of the Shinis, the slayer of foes directed by me, will shower volleys of arrows on the enemy, as the clouds do (the rain) and completely cover them then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
47When that one with long arms and of firm grasp on the bow makes up his mind for fight; then will the foes before the battle act like cattle who have got scent of a lion.
48He, of long arms of firm grasp on the bow and of a large fond, can pierce the mountain and destroy the whole world. Acquainted with the use of weapons, skillful and of an agile, hand, he shores like the sun in the sky.
49The lion of the Vrishni race, that descendant of Yadu of superior training, has many delicate and wonderful weapons. Satyaki has competent knowledge of the use of excellent arms; and he is endued with all the good qualities that are said to be good.
50When he sees the golden car of Satyaki, the descendant of Madhu with four white horses; then that foolish son of Dhritarashtra with a soul addicted to vices repent for the war.
51When also he sees my terrible car, guided by Keshava, shining with gold and precious stones, with white horses and with a banner having the figure of a monkey; then will that vicious-souled fool repent.
52When that fool hears the fierce twanging sound produced by the contact of the leather covering fingers with the string of the bow, resembling the roaring of thunder and the great battle field covered with smoke by my Gandiva bow; then will the foolish son of Dhritarashtra of weak intellect repent on seeing himself helpless, his soldiers destroyed in the darkness produced by the raining of arrows like herds of cows, before the actual fighting commences.
53When he sees the terrible host of arrows, with sharp edges having beautiful feathers and able to penetrate into the vitals shot from the string of the Gandiva bow, like terrible flashes of lightning proceeding from clouds, killing thousands of the host of enemies and devouring innumerable horses and elephants clad in mail; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
54When the fool sees the arrows shot from the bows of our enemies being struck by my arrows twined back or cut off being pierced obliquely by my shafts; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
55When the arrows shot by me cut off the five figures of young men on the other side as birds pluck off fruits from the top of trees then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
56When he sees excellent warriors falling dead from their chariots and huge elephants struck by my arrows in the field then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
57When he sees the (other) sons of Dhritarashtra before even reaching within the range of the enemies' weapons fall down dead without even doing anything in the field; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
58When I shall fell down by pouring down burning arrows the enemies and their hosts of infantry and car-warriors in all directions like death with his mouth open, then will that man of weak intellect repent for the war.
59When he sees his own army covered by the dust of my chariot going in all sides cut down by my Gandiva and rendered senseiess; then will that man of weak intellect repent.
60When Duryodhana sees all his soldiers overpowered and runring away all sides with their bodies cut open, senseless and his horses, commanders rulers killed, his army thirsty, struck with fear, crying piteously for help, dead and dying, with their animals rendered faint and hair, bones and heads strewn about as if they were really the work of the Lord of creatures; then will that man of weak intellect repent.
61When he sees in the chariot, the Gandiva bow, Vasudeva, the heavenly conch Panchajanya, my horses, the two arrow-holders which are never emptied, Devadatta and myself; then will the son of Dhritarashtra repent for the war.
62When I shall burn the sons of Kuru like the god of fire burning at the time of bringing in this world a Yoga, at the end of another a large number of wicked souls, then will Dhritarashtra with his sons repent for the war.
63The son of Dhritarashtra, wrathful and of wicked heart, having lost his property along with his brothers, his soldiers and his dependents, at the end of the period of pride, trembling will afterwards repent.
64One day before this when I had finished my prayers a certain Brahmana said to me, after my getting up from the water, these pleasing words-A difficult task will have to be performed by you, O son of Pritha, O Savyasachin, you will have to fight with your enemies.
65Either Indra on his steed, thunderbolt in his hand will go before you in battle, killing your enemies or mounted on a chariot with Sugriva (name of horse) and other steeds Krishna, the son of Vasudeva will protect you from behind.
66In this war, have I preferred the help of Vasudeva to Indra with the thunderbolt in his hand. That Krishna has come over to my side for the purpose of slaying these wicked men. This I consider has been ordained by the gods.
67That man whose victory is merely desired by Krishna, even if the latter does not fight, is sure to triumph over all enemies though they be the gods themselves with Indra. If they are men, there is no anxiety.
68That man is desirous of crossing the ocean of vast expanse and unfathomable waters, with his two arms, who is desirous of vanquishing in fight the exceedingly heroic Krishna, the son of Vasudeva, of great prowess.
69He, who desires to pierce by the palm of his hand the high white mountain of huge dimensions, has his hand with his nails only wasted away; and absolutely no harm is done to the mountain.
70He who aspires to vanquish the son of Vasudeva after encountering him in battle, would rob the gods of nectar by force and with his two hands would put out a blazing fire and stop the Sun and the Moon in their course.
71That Krishna, who alone in his chariot having encountered in battle vanquished the army of the king of the Bhojas, married Rukmini of great fame and effulgence; in her was born the high-souled Pradyumna.
72This favorite of the gods, who had speedily vanquished the Gandharvas and conquered all the sons of Nagnajita by sheer force, liberated the imprisoned Sudarshana of great power.
73He by striking his breast slew the king of Pandya and vanquished the Kalingas in battle; burnt by the city of Varanasi for series of years remained without a lord.
74He was challenged by the king of Nishadas, named Ekalavya, who was incapable of being vanquished by others; but he being struck with force by Krishna lay dead smashed on the hillock like Jambha.
75Then did he, having Baladeva as his coadjutor, fell down the extremely wicked son of Baladeva who was seated in court amidst the Vrishnis and Andhakas and then bestowed the kingdom on Ugrasena.
76He fought with the terrible king Shalva, the lord of Saubha, without being beside himself (through fear) in consequence of his power of producing effect; and near the gate of Saubha caught hold of Shataghni with his hand; what being on this earth can withstand him in fight?
77There was fastness of the Asuras, terrible and impenetrable, named Pragjyotisha. There Naraka, son of the Earth of great strength stole the beautiful earrings of Aditi bedecked with gems and kept them.
78The very gods with Indra who gathered together fearless of death for fight could not fight with him; and seeing the prowess and strength and the irresistible weapons of Krishna.
79And knowing his nature, they employed Krishna far slaying that wicked being. And Vasudeva undertook (endued with all kinds of prosperity), the accomplishment of that difficult task.
80Having slain six thousand near the city of Nirmochana and having broken sharp-edged arrows suddenly coming on him, having killed Mura and also having killed crowds of Rakshasas, that hero went into the city of Nirmochana.
81There did take place a battle between him (Naraka) possessed of great strength and this Vishnu also endued with great strength. And he lay killed by Krishna like a Karnikara tree uprooted by a gale.
82Having killed Naraka, the son of the earth and Mura and taking back that pair of earrings bedecked with gems, the learned one endued with prosperity and fame and of unparalled proves came back.
83To him the gods seeing the terrible tasks done in that battle granted boons there, saying-“When you are fighting, you will not have fatigue and there shall be no impediment in your way either in the sky or below the waters.
84Nor shall arms stick on your body. Krishna, too, at this considered himself gratificd. Such are ever the virtues of the son of Vasudeva of immeasurable fame and the great strength.
85The son of Dhritarashtra aspires to vanquish this Vishnu, who cannot be withstood in fight and who is of endless strength; and that one of wicked soul is ever trying to imprison him. This Krishna however endures even this for our sake.
86He, however, who desires to get our Krishna on his side after creating disunion between us will know how far he can take away the affection of Krishna for us, aiter going to the field of battle.
87Having paid due respects to the son of Shantanu and also the king Drona with his son and also to the son of Sharadvata and being desirous of getting back the kingdom, shall I oppose them in battle.
88That man of wicked intelligence fights with the Pandavas. I shall regard this death as being justly got. Conquered by deceit at the game of dice by those inhuman ones, we ourselves, the sons of a king, for twelve long years.
89Had to reside in the forest encountering all sorts of troubles and difficulties and one year in disguise. During the life time of these Pandavas how shall the sons of Dhritarashtra rejoice possessed of a royal status.
90If they conquer us engaged in fight being aided by the gods, headed by the great Indra, then will the practice of vice be better than that of virtue and there will surely be no use of behaving honestly.
91If the effects of a man's actions redound on him; and if we be superior to him, as I think we are, I hope that with the son of Vasudeva as my coadjutor, I shall kill Duryodhana with all his assistants.
92This act, O chief of me, (sending us into exile and themselves possessing our kingdom) cannot but be wicked; and all our good deeds cannot be totally devoid of good fruits. Having considered this as well as that (I think that) the defeat of the son of Dhritarashtra is certain.
93You will yourselves be witnesses, O son of Kuru, to (the events) I prophesy; the sons of Dhritarashtra will cease to exist, if they fight. If they do not fight, then they may live; but in a fight with us, none of them will be alive.
94Having killed the sons of Dhritarashtra along with Karna, I shall take the whole of the kingdom from the sons of Kúru. (In the mean time) do whatever work you may have and enjoy yourselves and your wives and everything sweet.
95Even among ourselves there are Brahmanas, old, well versed in the knowledge of the holy books, of good conduct of noble birth, acquainted with the events of the year and certain of their interpretation of the motion of the planets,
96Capable of explaining the mysteries of the gods and of answering questions regarding coming events, understanding the signs of the zodiac, prophesying the great overthrow of the Kurus and the Srinjayas and the triumph of the Pandavas.
97Owing to this he who has created no enemies considers his objects attained by reason of the overthrow of his enemies. Janardana, too, the lion among the race of the Vrishnis, who has a knowledge of what is to came in the future, undoubtedly sees all this.
98I, too, who have not lost my senses see all these events of the future by my foresight. My power of vision into the future) acquired a long time ago does not pain me. I see clearly that the sons of Dhritarashtra fighting shall cease to exist.
99Without any touch, my Gandiva bow yawns. Though my bow remains untouched, yet the string shakes. My arrows, too, coming near the mouth of my arrow holder try to fly away every moment.
100The polished sword comes out of the scabbard, as a snake does out of its own worn out skin, and near my banners are heard terrific words like these-'O Kiritin, when will your chariot be yoked?'
101At night crowds of jackals make their rejoicing; and from the sky do Rakshasas come down as also the deer and jackals, peacocks and crows and vultures and cranes and wolves.
102Also birds, having golden feathers, come down and having seen my chariot with white steeds follow it. I alone unaided can send to the regions of death all the rulers and warriors by showing my arrows.
103I shall fling the great weapons, called Sthuna, Karna, Pashupata and Brahma all of which Shakra gave me, in different directions; as fire in the hot season burns up a forest.
104Bringing all my powers and by the aid of my work of destruction, shall I fling these weapons and leave no trace of those that come to the field; and then shall I obtain rest. Such a state of rest is excellent. This is my determination. Tell them this, O son of Gavalgani.
105Those who are victors in battle even with the entire body of gods headed by Indra, O Suta-the son of Dhritarashtra thinks that in a battle with them, he will be the victor. Look at his folly.
106The aged Bhishma, the son of Shantanu, Kripa, Drona with his son and the wise Vidura, what all these say, let that be. May all the sons of Kuru attain to old age.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, इन राजाओं के बीच मैं तुमसे पूछता हूँ — शुद्ध आचरण वाले, युद्धों के नायक, दुराचारियों के प्राणों का नाश करने वाले उदार हृदय धनंजय ने क्या कहा?
2संजय ने कहा — दुर्योधन इस वचन को सुने, जो युद्ध के लिए उत्सुक अर्जुन ने युधिष्ठिर की अनुमति से तथा केशव के सुनते हुए कहा था।
3तनिक भी भय के बिना और अपनी भुजाओं के बल के प्रति सचेत, वासुदेव की उपस्थिति में उन बुद्धिमान् ने मुझसे कहा। युद्ध के लिए उत्सुक किरीटी ने मुझसे कहा — "कुरुओं के बीच धृतराष्ट्र के पुत्र से कहना —
4— और हे सूत, उस दुष्ट आत्मा वाले, अप्रिय बोलने वाले सूतपुत्र के सुनते हुए भी, जो सदा मुझसे युद्ध की इच्छा रखता है, जो मन्दबुद्धि तथा अत्यन्त अज्ञानी है और जिसका काल आ पहुँचा है —
5— और उन राजाओं के सुनते हुए भी जो पाण्डवों से युद्ध करने के लिए एकत्र हुए हैं, मेरे कहे हुए ये समस्त वचन कहना; वह राजा अपने मन्त्रियों सहित सुन ले जो मैं कहता हूँ।"
6जैसे समस्त देवता वज्रधारी देवराज के वचन सुनते हैं, वैसे ही पाण्डवों तथा सृंजयों ने किरीटी के उस समर्थ भाषण को सुना।
7गाण्डीव धनुष धारण किए हुए तथा कमल के समान नेत्रों को लाल किए हुए, युद्ध के लिए उत्सुक अर्जुन ने इस प्रकार कहा — "यदि धृतराष्ट्र का पुत्र अजमीढवंशी राजा युधिष्ठिर का राज्य नहीं लौटाता —
8— तो निश्चय ही उनके द्वारा पहले किए गए कुछ ऐसे कर्म हैं जिनके फल दुष्ट आत्मा वाले धृतराष्ट्र के पुत्र ने अभी नहीं भोगे; इसीलिए वह भीमसेन तथा अर्जुन से, और वैसे ही अश्विनीकुमारों के पुत्रों तथा वामदेव से युद्ध चाहता है —
9— और शिनि के पुत्र से, अचूक भुजाओं वाले धृष्टद्युम्न से, शिखण्डी से तथा उन युधिष्ठिर से जो इन्द्र के समान हैं और जो अपने तप के बल से पृथ्वी तथा आकाश को भस्म कर सकते हैं।
10यदि धृतराष्ट्र का पुत्र इनसे युद्ध की बात सोचता है, तो पाण्डवों के समस्त प्रयोजन सिद्ध ही हैं। इसलिए पाण्डवों का उद्देश्य पूरा करने के लिए सन्धि का प्रस्ताव मत करो; यदि तुम्हें रुचे तो युद्ध ही हो।
11धर्म में लगे पाण्डु के पुत्र ने वन में निर्वासित होकर जिस दुःख की शय्या पर शयन किया, उससे भी अधिक अनन्त दुःख की शय्या धृतराष्ट्र के पुत्र को रणभूमि में मरने पर प्राप्त हो।
12दुष्ट आत्मा वाला तथा अधर्मी आचरण वाला धृतराष्ट्र का पुत्र न कभी विनय से, न ज्ञान से, न तप से, न आत्मसंयम से, न वीरता से और न धर्मयुक्त बल से ही कुरु तथा पाण्डु के पुत्र को (द्यूत में) जीत सकता था।
13मृदुता तथा उदारता से, तप तथा आत्मसंयम से, और धर्मयुक्त बल से सुशोभित तथा सत्य बोलने वाले (युधिष्ठिर) छल के शिकार होकर महान् कष्ट सह चुके हैं।
14जब अपनी आत्मा को वश में किए हुए पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र वर्षों तक पाले हुए अपने क्रोध को कुरुओं की ओर मोड़ेंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
15जैसे सब दिशाओं में भड़कती हुई प्रचण्ड अग्नि ग्रीष्म में सूखी घास को जलाकर झुलसा देती है, वैसे ही क्रोध से प्रज्वलित युधिष्ठिर की केवल दृष्टि से ही धृतराष्ट्र के पुत्र की सेना झुलस जाएगी।
16जब धृतराष्ट्र का पुत्र भीमसेन को अपने रथ पर आरूढ़, हाथ में गदा लिए और अपने क्रोध का विष उगलते हुए देखेगा — उन क्रोधी तथा भयंकर बल वाले पाण्डव को — तब वह इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
17जब वह अत्यन्त अभिमानी भीमसेन को लोहे के कवच में सजे, अपनी सेना की अग्रिम पंक्तियों में युद्ध करते हुए, अपने ही लोगों के लिए भी देखने में असह्य, शत्रुपक्ष के वीरों का वध करके उन्हें यमराज के धाम भेजते हुए देखेगा, तब उसे ये वचन स्मरण आएँगे।
18जब धृतराष्ट्र का पुत्र भीमसेन के द्वारा भूमि पर गिराए गए उन हाथियों को देखेगा, जो पर्वतों के शिखरों के समान प्रतीत होते हैं और जिनके घड़े के समान बिंधे हुए मस्तक जल उँडेलते घड़ों की भाँति रक्त बहा रहे हैं, तब वह इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
19जब हाथ में गदा लिए भीमसेन युद्धभूमि में झपटते हुए विशाल सिंह की भाँति, भयंकर रूप वाले संहारक की भाँति धृतराष्ट्र के पुत्र के निकट पहुँचेंगे, तब वह धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
20जब वह, जो महान् संकटों में भी निर्भय है, शस्त्रों के प्रयोग में निपुण है और शत्रुओं की सेनाओं का संहारक है, अपने सुन्दर रथ पर आरूढ़ होकर अनेक रथों तथा पैदल सैनिकों के बीच अपनी गदा से प्रलय मचाएगा —
21— जब हाथियों को शीघ्र ही पाशों से बाँधकर वह धृतराष्ट्र के पुत्र की सेना को वैसे ही गिरा देगा जैसे कोई बलवान् पुरुष कुल्हाड़ी से वन काट डालता है, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
22जब वह धृतराष्ट्र के पुत्र की सेना को उस ग्राम के समान भस्म होते देखेगा जिसमें फूस की अनेक झोपड़ियाँ अग्नि से जल उठी हों, अथवा जब वह अपनी विशाल सेनाओं को वज्र से आहत पके अनाज की भाँति बिखरा हुआ देखेगा —
23— अपने वीर नायकों को मरा हुआ, अपने सैनिकों को भयभीत होकर रणभूमि की ओर पीठ किए भागते हुए और अपनी विशाल सेना को छिन्न-भिन्न तथा मानो भीमसेन के शस्त्रों की अग्नि से भस्म होती हुई देखेगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
24जब रथियों में श्रेष्ठ तथा शस्त्रों के प्रयोग में अत्यन्त निपुण नकुल कुशलता से सैकड़ों बाण छोड़कर शत्रुपक्ष के रथियों का वध करेंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
25सुखों के अभ्यस्त नकुल दीर्घकाल तक वन में असुविधाजनक शय्या पर सोए; और जब वे क्रुद्ध सर्प की भाँति विष उगलेंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
26हे सूत, धर्मराज के द्वारा युद्ध का आदेश पाकर, अपने प्राणों की परवाह न करते हुए पृथ्वी के शासक श्वेत रथों पर आरूढ़ होकर (शत्रुओं की) सेना में प्रलय मचाएँगे। यह देखकर धृतराष्ट्र का पुत्र बाद में पश्चात्ताप करेगा।
27जब कुरुपुत्र उन पाँच वीरों को — जो आयु में बालक किन्तु कर्मों में प्रौढ़ हैं — अपने प्राणों की परवाह न करते हुए कुरुपुत्रों के बीच प्रलय मचाते देखेंगे, तब धृतराष्ट्र के पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेंगे।
28जब सहदेव, भली-भाँति सधे अश्वों वाले रथ पर आरूढ़ होकर — जिसके पहिए निःशब्द हैं और जो स्वर्ण के तारों से सुशोभित है — इच्छित दिशा में बढ़ते हुए असंख्य बाणों से राजाओं के मस्तक गिराएँगे —
29— शस्त्रों के प्रयोग में निपुण उस योद्धा को रथ पर आरूढ़, रणभूमि में उपस्थित, प्रलय मचाते तथा सब दिशाओं में सैनिकों को भयभीत करते देखकर धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
30जब विनयी, युद्ध में निपुण, सत्यवादी, महाबली तथा समस्त गुणों से सुशोभित, फुर्तीले और शीघ्र कार्य करने में समर्थ सहदेव भयंकर युद्ध में गान्धारराज के पुत्र से भिड़ेंगे और उसके सैनिकों को गिरा देंगे —
31जब वह द्रौपदी के पुत्रों को — उन महावीरों को, जो शस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं और रथयुद्ध का ज्ञान रखते हैं — शत्रुओं पर तीव्र विष वाले सर्पों की भाँति झपटते देखेगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
32जब शत्रुपक्ष के वीरों का संहारक अभिमन्यु शत्रुओं पर वैसे ही बाण बरसाएगा जैसे मेघ जल; और जब वह, कृष्ण के समान शस्त्रविद्या में निपुण, शत्रुओं को पराभूत कर देगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
33जब वह सुभद्रा के पुत्र को देखेगा — जो आयु में बालक होते हुए भी वीरता में बालक नहीं है, जो इन्द्र के समान है और शस्त्रों के प्रयोग में निपुण है — शत्रुओं के सैनिकों पर साक्षात् मृत्यु की भाँति टूट पड़ते हुए, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
34जब महान् फुर्ती वाले, युद्ध में निपुण तथा सिंहों के समान बल रखने वाले युवा प्रभद्रक धृतराष्ट्र के पुत्रों को उनकी सेनाओं सहित गिरा देंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
35जब वह उन युद्धवृद्धों को — महारथी विराट तथा द्रुपद को — अपने-अपने स्थान पर स्थित होकर पृथक्-पृथक् अपनी सेनाओं सहित धृतराष्ट्र के पुत्रों पर आक्रमण करते देखेगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
36जब शस्त्रों के प्रयोग में निपुण द्रुपद रथ से युद्ध में युवा योद्धाओं के मस्तक काट गिराएँगे; और जब क्रुद्ध होकर वे अपने धनुष से बाण छोड़ेंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
37जब शत्रुपक्ष के वीरों का संहारक विराट शत्रु की पंक्तियों में घुसकर, शान्त साहस वाले मत्स्यों की सहायता से उनके बीच प्रलय मचाएगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
38जब वह शान्त साहस वाले मत्स्यराज विराट के ज्येष्ठ पुत्र को लोहे के कवच में सजे हुए, अपने रथ पर पाण्डवों की ओर से सेना की अग्रिम पंक्तियों में देखेगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
39शान्तनु के धर्मात्मा पुत्र, कुरुपुत्रों में वे वीर, जब युद्ध में शिखण्डी के हाथों मारे जाएँगे, तब हमारे शत्रु निःसन्देह नष्ट हो जाएँगे। मैं यह सत्य कहता हूँ।
40जब रथियों को काटता हुआ शिखण्डी भली-भाँति रक्षित रथ पर आरूढ़ होकर भीष्म का सामना करने आगे बढ़ेगा और अपने दिव्य अश्वों से रथों की सेना को धूल में मिला देगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
41जब वह सृंजयों की अग्रिम पंक्ति में विराजमान, अपने तेज से देदीप्यमान धृष्टद्युम्न को देखेगा, जिन्हें बुद्धिमान् द्रोण ने शस्त्रविद्या के रहस्यों में दीक्षित किया था, तब धृतराष्ट्र का पुत्र पश्चात्ताप करेगा।
42जब वे अपार बल वाले सेनानायक अपने बाणों से धृतराष्ट्र के पुत्रों की सेनाओं में प्रलय मचाते हुए युद्ध में द्रोण तथा शत्रु का सामना करने आगे बढ़ेंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
43जिनका नायक वृष्णिवंश का वह सिंह है, सोमक कुल का वह प्रमुख — जो विनयी, बुद्धिमान्, बलवान्, स्वाधीन तथा समृद्धि से धन्य है — उनके सम्मुख कोई शत्रु टिक नहीं सकता।
44(दुर्योधन से) यह भी कहना — 'राज्य की कामना मत करो; हमने शिनि के रक्षक सात्यकि को अपना नायक चुना है; वे इस संसार में युद्ध में अनुपम हैं, निर्भय तथा प्रबल बल वाले रथी हैं और शस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं।'
45चौड़ी छाती तथा लम्बी भुजाओं वाले, युद्ध में अनुपम शत्रुसंहारक और श्रेष्ठ शस्त्रों के ज्ञाता, शस्त्रविद्या में पारंगत शिनि के पौत्र — वे महारथी, जो भय जानते ही नहीं, चार हाथ लम्बा धनुष धारण करते हैं।
46जब मेरे निर्देश पर शत्रुसंहारक शिनिवंशी शत्रुओं पर वैसे ही बाणों की वर्षा करेंगे जैसे मेघ वृष्टि करते हैं, और उन्हें पूर्णतया ढक देंगे, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
47जब वे लम्बी भुजाओं वाले तथा धनुष पर दृढ़ पकड़ रखने वाले वीर युद्ध का निश्चय कर लेंगे, तब शत्रु युद्ध से पहले ही उन पशुओं की भाँति आचरण करेंगे जिन्हें सिंह की गन्ध मिल गई हो।
48वे लम्बी भुजाओं वाले, धनुष पर दृढ़ पकड़ रखने वाले तथा महान् उत्साह वाले वीर पर्वत को बींध सकते हैं और समूचे संसार का नाश कर सकते हैं। शस्त्रविद्या के ज्ञाता, कुशल तथा फुर्तीले हाथ वाले वे आकाश में सूर्य के समान प्रकाशित होते हैं।
49वृष्णिवंश के वे सिंह, उत्तम शिक्षा प्राप्त यदुवंशी, अनेक सूक्ष्म तथा अद्भुत अस्त्र रखते हैं। सात्यकि को उत्तम शस्त्रों के प्रयोग का पूर्ण ज्ञान है; और वे उन समस्त सद्गुणों से युक्त हैं जो श्रेष्ठ कहे जाते हैं।
50जब वह मधुवंशी सात्यकि के उस स्वर्णरथ को चार श्वेत अश्वों सहित देखेगा, तब दोषों में आसक्त आत्मा वाला वह मूर्ख धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
51और जब वह मेरे उस भयंकर रथ को देखेगा, जिसे केशव हाँकते हैं, जो स्वर्ण तथा रत्नों से चमकता है, जिसमें श्वेत अश्व जुते हैं और जिसकी ध्वजा पर वानर का चिह्न है, तब वह दुष्ट आत्मा वाला मूर्ख पश्चात्ताप करेगा।
52जब वह मूर्ख धनुष की डोरी से चर्म के दस्तानों के संघर्ष से उत्पन्न वह भयंकर टंकार सुनेगा, जो मेघगर्जन के समान है, और मेरे गाण्डीव धनुष से महान् रणभूमि धूम से आच्छादित हो जाएगी; तब वह मन्दबुद्धि मूर्ख धृतराष्ट्र का पुत्र, वास्तविक युद्ध आरम्भ होने से पूर्व ही अपने को असहाय तथा अपने सैनिकों को गौओं के झुण्ड की भाँति बाणों की वर्षा से उत्पन्न अन्धकार में नष्ट होते देखकर, पश्चात्ताप करेगा।
53जब वह गाण्डीव धनुष की डोरी से छोड़े गए उन भयंकर बाणसमूहों को देखेगा — तीक्ष्ण धार वाले, सुन्दर पंखों वाले तथा मर्म को बींधने में समर्थ — जो मेघों से निकलती भयंकर विद्युत्-रेखाओं के समान शत्रुसेना के सहस्रों को मारते हुए और कवच पहने असंख्य अश्वों तथा हाथियों को निगलते हुए बढ़ेंगे; तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
54जब वह मूर्ख देखेगा कि हमारे शत्रुओं के धनुषों से छोड़े गए बाण मेरे बाणों से टकराकर पीछे मुड़ जाते हैं अथवा मेरे शरों से तिरछे बिंधकर कट जाते हैं; तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
55जब मेरे छोड़े हुए बाण शत्रुपक्ष के युवकों के पाँचों अंगों को वैसे ही काट गिराएँगे जैसे पक्षी वृक्षों के शिखर से फल तोड़ लेते हैं; तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
56जब वह उत्तम योद्धाओं को अपने रथों से मरकर गिरते हुए तथा विशाल हाथियों को रणभूमि में मेरे बाणों से आहत होते देखेगा, तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
57जब वह धृतराष्ट्र के (अन्य) पुत्रों को शत्रुओं के शस्त्रों की पहुँच में आने से पूर्व ही, रणभूमि में कुछ भी किए बिना, मरकर गिरते देखेगा; तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
58जब मैं जलते हुए बाणों की वर्षा करके शत्रुओं तथा उनके पैदल सैनिकों और रथियों के समूहों को सब दिशाओं में वैसे ही गिरा दूँगा जैसे मुख खोले हुए मृत्यु, तब वह मन्दबुद्धि पुरुष इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
59जब वह अपनी ही सेना को मेरे रथ की उड़ती धूल से ढकी हुई, गाण्डीव से सब ओर कटी हुई तथा संज्ञाहीन देखेगा; तब वह मन्दबुद्धि पुरुष पश्चात्ताप करेगा।
60जब दुर्योधन अपने समस्त सैनिकों को पराभूत तथा सब दिशाओं में भागते हुए देखेगा — उनके शरीर चिरे हुए, संज्ञाहीन; अपने अश्व, सेनापति तथा राजा मारे हुए; अपनी सेना प्यास से व्याकुल, भय से पीड़ित, करुण स्वर में सहायता के लिए पुकारती हुई, मरी हुई तथा मरती हुई; अपने पशु मूर्च्छित; और केश, अस्थियाँ तथा मस्तक इस प्रकार बिखरे हुए मानो वे साक्षात् प्रजापति की ही रचना हों; तब वह मन्दबुद्धि पुरुष पश्चात्ताप करेगा।
61जब वह रथ में गाण्डीव धनुष, वासुदेव, दिव्य शंख पाञ्चजन्य, मेरे अश्व, कभी न रीतने वाले दोनों तूणीर, देवदत्त तथा स्वयं मुझे देखेगा; तब धृतराष्ट्र का पुत्र इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेगा।
62जब मैं कुरुपुत्रों को वैसे ही जलाऊँगा जैसे अग्निदेव एक युग के आरम्भ में तथा दूसरे के अन्त में असंख्य दुष्ट आत्माओं को जलाते हैं, तब धृतराष्ट्र अपने पुत्रों सहित इस युद्ध के लिए पश्चात्ताप करेंगे।
63क्रोधी तथा दुष्ट हृदय वाला धृतराष्ट्र का पुत्र, अपने भाइयों, अपने सैनिकों तथा अपने आश्रितों सहित अपनी सम्पत्ति खोकर, अपने अभिमान के काल के अन्त में काँपता हुआ बाद में पश्चात्ताप करेगा।
64इससे एक दिन पूर्व, जब मैं अपनी सन्ध्या पूरी कर चुका था, तब जल से बाहर निकलते ही एक ब्राह्मण ने मुझसे ये प्रिय वचन कहे — "हे पृथापुत्र, हे सव्यसाची, तुम्हें एक कठिन कार्य करना पड़ेगा; तुम्हें अपने शत्रुओं से युद्ध करना पड़ेगा।
65या तो हाथ में वज्र लिए इन्द्र अपने वाहन पर सवार होकर तुम्हारे शत्रुओं का वध करते हुए युद्ध में तुम्हारे आगे चलेंगे, अथवा सुग्रीव आदि अश्वों वाले रथ पर आरूढ़ होकर वसुदेव के पुत्र कृष्ण पीछे से तुम्हारी रक्षा करेंगे।"
66इस युद्ध में मैंने हाथ में वज्र लिए इन्द्र की अपेक्षा वासुदेव की सहायता को चुना है। वे कृष्ण इन दुष्टों के वध के प्रयोजन से ही मेरे पक्ष में आए हैं। मैं मानता हूँ कि यह देवताओं के द्वारा ही विहित है।
67जिस पुरुष की विजय कृष्ण केवल चाहते भर हैं — भले ही वे स्वयं युद्ध न करें — वह निश्चय ही अपने समस्त शत्रुओं पर विजय पाता है, चाहे वे इन्द्र सहित साक्षात् देवता ही क्यों न हों। यदि वे मनुष्य हों, तब तो कोई चिन्ता ही नहीं।
68जो महापराक्रमी, अत्यन्त वीर वसुदेवपुत्र कृष्ण को युद्ध में जीतना चाहता है, वह अपनी दो भुजाओं से ही उस अपार तथा अथाह जलराशि वाले समुद्र को पार करना चाहता है।
69जो अपनी हथेली से उस विशाल श्वेत पर्वत को बींधना चाहता है, उसके हाथ केवल नखों सहित घिस जाते हैं; और पर्वत को तनिक भी हानि नहीं होती।
70जो युद्ध में वसुदेव के पुत्र से भिड़कर उन्हें जीतने की आकांक्षा करता है, वह देवताओं से बलपूर्वक अमृत छीन लेगा, अपने दोनों हाथों से प्रज्वलित अग्नि बुझा देगा और सूर्य तथा चन्द्रमा को उनकी गति में रोक देगा।
71उन्हीं कृष्ण ने अकेले अपने रथ पर युद्ध में भोजराज की सेना से भिड़कर उसे परास्त किया और महान् यश तथा तेज वाली रुक्मिणी से विवाह किया; उन्हीं से महात्मा प्रद्युम्न का जन्म हुआ।
72देवताओं के इन प्रिय ने शीघ्र ही गन्धर्वों को परास्त किया और नग्नजित् के समस्त पुत्रों को अपने बल से जीत लिया, तथा महाबली बन्दी सुदर्शन को मुक्त कराया।
73उन्होंने वक्षःस्थल पर प्रहार करके पाण्ड्यराज का वध किया और युद्ध में कलिंगों को परास्त किया; उनके द्वारा जलाई गई वाराणसी नगरी वर्षों तक बिना स्वामी के पड़ी रही।
74एकलव्य नामक निषादराज ने, जिसे दूसरे कोई परास्त नहीं कर सकते थे, उन्हें ललकारा; किन्तु कृष्ण के प्रबल प्रहार से वह जम्भ की भाँति पहाड़ी पर चूर-चूर होकर मरा पड़ा रहा।
75तत्पश्चात् बलदेव को अपना सहायक बनाकर उन्होंने वृष्णियों तथा अन्धकों के बीच सभा में बैठे बलदेव के अत्यन्त दुष्ट पुत्र को गिरा दिया और फिर उग्रसेन को राज्य प्रदान किया।
76उन्होंने सौभपति भयंकर राजा शाल्व से युद्ध किया और उसकी माया-शक्ति के कारण भी अपने को नहीं खोया; और सौभ के द्वार के समीप उन्होंने अपने हाथ से शतघ्नी को पकड़ लिया; इस पृथ्वी पर ऐसा कौन है जो युद्ध में उनके सम्मुख टिक सके?
77असुरों का एक भयंकर तथा अभेद्य दुर्ग था, जिसका नाम प्राग्ज्योतिष था। वहाँ महाबली भूमिपुत्र नरक ने रत्नों से जटित अदिति के सुन्दर कुण्डल चुराकर रख छोड़े थे।
78इन्द्र सहित वे देवता भी, जो मृत्यु से निर्भय होकर युद्ध के लिए एकत्र हुए थे, उससे लड़ न सके; और कृष्ण के पराक्रम, बल तथा अप्रतिहत अस्त्रों को देखकर —
79— तथा उनका स्वभाव जानकर, उन्होंने उस दुष्ट के वध के लिए कृष्ण को नियुक्त किया। और समस्त प्रकार की समृद्धि से युक्त वासुदेव ने उस कठिन कार्य को सिद्ध करने का भार लिया।
80निर्मोचन नगर के समीप छह सहस्र (असुरों) का वध करके, अपने ऊपर सहसा आते हुए तीक्ष्ण धार वाले बाणों को तोड़कर, मुर का वध करके तथा राक्षसों के समूहों को भी मारकर वे वीर निर्मोचन नगर में प्रविष्ट हुए।
81वहाँ महाबली उस (नरक) तथा महाबली इन विष्णु के बीच युद्ध हुआ। और वह कृष्ण के हाथों वैसे ही मारा पड़ा जैसे आँधी से उखड़ा हुआ कर्णिकार वृक्ष।
82भूमिपुत्र नरक तथा मुर का वध करके और रत्नों से जटित उस कुण्डल-युगल को वापस लेकर, समृद्धि तथा यश से युक्त और अनुपम पराक्रम वाले वे ज्ञानी लौट आए।
83उस युद्ध में किए गए उन भयंकर कार्यों को देखकर देवताओं ने वहीं उन्हें वरदान दिए, यह कहते हुए — "युद्ध करते समय तुम्हें थकान नहीं होगी और न आकाश में, न जल के नीचे तुम्हारे मार्ग में कोई बाधा होगी —
84— और न शस्त्र तुम्हारे शरीर में चिपकेंगे।" इससे कृष्ण ने भी अपने को सन्तुष्ट माना। अपार यश तथा महान् बल वाले वसुदेव के पुत्र के गुण सदा ऐसे ही हैं।
85धृतराष्ट्र का पुत्र इन्हीं विष्णु को परास्त करने की आकांक्षा रखता है, जो युद्ध में अजेय हैं और जिनका बल अनन्त है; और वह दुष्ट आत्मा वाला सदा उन्हें बन्दी बनाने का यत्न करता रहता है। किन्तु ये कृष्ण हमारे लिए यह भी सह लेते हैं।
86जो हमारे बीच फूट डालकर हमारे कृष्ण को अपने पक्ष में करना चाहता है, वह रणभूमि में जाकर ही जानेगा कि वह हमारे प्रति कृष्ण के स्नेह को कितना दूर कर सकता है।
87शान्तनु के पुत्र का, तथा राजा द्रोण का उनके पुत्र सहित, और शरद्वान् के पुत्र का यथोचित सम्मान करके, अपना राज्य वापस पाने की इच्छा से मैं युद्ध में उनका सामना करूँगा।
88वह दुर्बुद्धि पुरुष पाण्डवों से युद्ध करता है। मैं इस मृत्यु को उसके लिए न्यायोचित ही मानूँगा। उन अमानुष पुरुषों के द्वारा द्यूत में छल से जीते जाकर, हम राजपुत्रों को बारह लम्बे वर्षों तक —
89— वन में सब प्रकार के कष्ट तथा कठिनाइयाँ सहते हुए निवास करना पड़ा, और एक वर्ष अज्ञातवास में। इन पाण्डवों के जीवित रहते धृतराष्ट्र के पुत्र राजपद पाकर कैसे आनन्द मना सकते हैं?
90यदि महेन्द्र के नेतृत्व में देवताओं की सहायता पाकर भी वे युद्ध में हमें जीत लें, तो अधर्म का आचरण धर्म के आचरण से श्रेष्ठ ठहरेगा और सदाचार से चलने का कोई प्रयोजन ही नहीं रह जाएगा।
91यदि मनुष्य के कर्मों के फल उसी पर लौटते हैं; और यदि हम उससे श्रेष्ठ हैं, जैसा मैं मानता हूँ, तो मुझे आशा है कि वसुदेव के पुत्र को अपना सहायक बनाकर मैं दुर्योधन को उसके समस्त सहायकों सहित मार डालूँगा।
92हे नरश्रेष्ठ, यह कर्म (हमें निर्वासित करना और स्वयं हमारे राज्य का भोग करना) दुष्टतापूर्ण ही है; और हमारे समस्त सत्कर्म शुभ फलों से सर्वथा रहित नहीं हो सकते। इस पर तथा उस पर विचार करके (मैं मानता हूँ कि) धृतराष्ट्र के पुत्र की पराजय निश्चित है।
93हे कुरुपुत्र, जिस भविष्यवाणी को मैं कर रहा हूँ, उसके तुम स्वयं साक्षी बनोगे; यदि वे युद्ध करेंगे तो धृतराष्ट्र के पुत्र मिट जाएँगे। यदि वे युद्ध न करें तो वे जीवित रह सकते हैं; किन्तु हमारे साथ युद्ध में उनमें से कोई भी जीवित नहीं बचेगा।
94कर्ण सहित धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर मैं कुरुपुत्रों से समूचा राज्य ले लूँगा। (तब तक) तुम्हें जो कार्य करने हों करो और अपनी पत्नियों तथा प्रत्येक मधुर वस्तु का भोग कर लो।
95हमारे बीच भी ऐसे ब्राह्मण हैं जो वृद्ध हैं, शास्त्रों के ज्ञान में निपुण हैं, सदाचारी हैं, उत्तम कुल में जन्मे हैं, वर्ष की घटनाओं के ज्ञाता हैं और ग्रहों की गति की अपनी व्याख्या में निश्चित हैं —
96— जो देवताओं के रहस्यों की व्याख्या करने में तथा भावी घटनाओं के विषय में प्रश्नों का उत्तर देने में समर्थ हैं, जो राशियों के लक्षण जानते हैं — वे कुरुओं तथा सृंजयों के महान् संहार की और पाण्डवों की विजय की भविष्यवाणी करते हैं।
97इसीलिए जिसने कोई शत्रु उत्पन्न नहीं किया, वह अपने शत्रुओं के संहार के कारण अपने प्रयोजनों को सिद्ध हुआ मानता है। वृष्णिवंश के सिंह जनार्दन भी, जिन्हें भविष्य में होने वाले का ज्ञान है, निःसन्देह यह सब देख रहे हैं।
98मैं भी, जिसने अपनी बुद्धि नहीं खोई है, अपनी दूरदृष्टि से भविष्य की इन समस्त घटनाओं को देख रहा हूँ। बहुत पहले प्राप्त की हुई मेरी यह (भविष्य देखने की) शक्ति मुझे पीड़ा नहीं देती। मैं स्पष्ट देख रहा हूँ कि युद्ध करने पर धृतराष्ट्र के पुत्र मिट जाएँगे।
99बिना किसी स्पर्श के मेरा गाण्डीव धनुष जँभाई लेता है। धनुष अछूता रहते हुए भी उसकी डोरी काँपती है। मेरे बाण भी तूणीर के मुख के निकट आकर प्रत्येक क्षण उड़ जाने का यत्न करते हैं।
100पैनी तलवार म्यान से वैसे ही बाहर निकल आती है जैसे सर्प अपनी जीर्ण केंचुली से; और मेरी ध्वजाओं के समीप ऐसे भयंकर वचन सुनाई देते हैं — "हे किरीटी, तुम्हारा रथ कब जोता जाएगा?"
101रात्रि में शृगालों के समूह हर्षनाद करते हैं; और आकाश से राक्षस उतरते हैं, तथा मृग और शृगाल, मयूर और कौए, गीध और सारस तथा भेड़िये भी।
102स्वर्ण के पंखों वाले पक्षी भी उतरते हैं और श्वेत अश्वों वाले मेरे रथ को देखकर उसके पीछे चलते हैं। मैं अकेला ही, बिना किसी सहायता के, अपने बाणों की वर्षा करके समस्त राजाओं तथा योद्धाओं को यमलोक भेज सकता हूँ।
103स्थूण, कर्ण, पाशुपत तथा ब्रह्म नामक वे महान् अस्त्र, जो शक्र ने मुझे दिए थे, मैं भिन्न-भिन्न दिशाओं में छोड़ूँगा — जैसे ग्रीष्म ऋतु में अग्नि वन को जला डालती है।
104अपनी समस्त शक्तियों को लगाकर तथा अपने संहार-कर्म की सहायता से मैं इन अस्त्रों को छोड़ूँगा और रणभूमि में आने वालों का कोई चिह्न शेष नहीं छोड़ूँगा; और तब मुझे विश्राम मिलेगा। ऐसा विश्राम ही उत्तम है। यही मेरा निश्चय है। हे गवल्गण के पुत्र, उनसे यह कह देना।
105हे सूत, जो इन्द्र के नेतृत्व में समस्त देवसमुदाय के साथ भी युद्ध में विजयी हैं — धृतराष्ट्र का पुत्र सोचता है कि उनके साथ युद्ध में वही विजयी होगा। उसकी मूर्खता तो देखो।
106शान्तनु के पुत्र वृद्ध भीष्म, कृप, अपने पुत्र सहित द्रोण तथा बुद्धिमान् विदुर — ये सब जो कहें, वही हो। कुरुओं के समस्त पुत्र वृद्धावस्था तक जीवित रहें।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, यी राजाहरूका बीचमा म तिमीसँग सोध्छु — शुद्ध आचरण भएका, युद्धका नायक, दुराचारीहरूका प्राणको नाश गर्ने उदार हृदय धनञ्जयले के भने?
2सञ्जयले भने — दुर्योधनले यो वचन सुनोस्, जुन युद्धका लागि उत्सुक अर्जुनले युधिष्ठिरको अनुमतिले तथा केशवले सुन्दासुन्दै भनेका थिए।
3अलिकति पनि डरविना र आफ्ना पाखुराको बलप्रति सचेत भई, वासुदेवको उपस्थितिमा ती बुद्धिमान्ले मलाई भने। युद्धका लागि उत्सुक किरीटीले मलाई भने — "कुरुहरूका बीचमा धृतराष्ट्रका छोरालाई भन्नू —
4— र हे सूत, त्यस दुष्ट आत्मा भएको, अप्रिय बोल्ने सूतपुत्रले सुन्दासुन्दै पनि, जसले सधैँ मसँग युद्धको इच्छा राख्छ, जो मन्दबुद्धि तथा अत्यन्त अज्ञानी छ र जसको काल आइपुगेको छ —
5— र ती राजाहरूले सुन्दासुन्दै पनि जो पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्न भेला भएका छन्, मेरा भनेका यी सम्पूर्ण वचन भन्नू; ती राजाले आफ्ना मन्त्रीसहित सुनून् जे म भन्छु।"
6जसरी सम्पूर्ण देवताहरूले वज्रधारी देवराजका वचन सुन्छन्, त्यसै गरी पाण्डवहरू तथा सृञ्जयहरूले किरीटीको त्यो समर्थ भाषण सुने।
7गाण्डीव धनुष धारण गरेका तथा कमलजस्ता आँखा रातो पारेका, युद्धका लागि उत्सुक अर्जुनले यसरी भने — "यदि धृतराष्ट्रको छोराले अजमीढवंशी राजा युधिष्ठिरको राज्य फर्काउँदैन भने —
8— भने निश्चय नै तिनीहरूले पहिले गरेका केही यस्ता कर्म छन् जसका फल दुष्ट आत्मा भएको धृतराष्ट्रको छोराले अझै भोगेको छैन; त्यसैले त्यसले भीमसेन तथा अर्जुनसँग, र त्यसै गरी अश्विनीकुमारका छोराहरू तथा वामदेवसँग युद्ध चाहन्छ —
9— र शिनिका छोरासँग, अचूक पाखुरा भएका धृष्टद्युम्नसँग, शिखण्डीसँग तथा ती युधिष्ठिरसँग जो इन्द्रसमान छन् र जसले आफ्नो तपको बलले पृथ्वी तथा आकाश भस्म गर्न सक्छन्।
10यदि धृतराष्ट्रको छोराले यिनीहरूसँग युद्धको कुरा सोच्छ भने, पाण्डवहरूका सम्पूर्ण प्रयोजन सिद्ध नै छन्। त्यसैले पाण्डवहरूको उद्देश्य पूरा गर्न सन्धिको प्रस्ताव नगर; यदि तिमीलाई मन लाग्छ भने युद्ध नै होस्।
11धर्ममा लागेका पाण्डुका छोराले वनमा निर्वासित भई जुन दुःखको शय्यामा सुते, त्योभन्दा पनि बढी अनन्त दुःखको शय्या धृतराष्ट्रको छोराले रणभूमिमा मर्दा पाओस्।
12दुष्ट आत्मा भएको तथा अधर्मी आचरण भएको धृतराष्ट्रको छोराले न कहिल्यै विनयले, न ज्ञानले, न तपले, न आत्मसंयमले, न वीरताले र न धर्मयुक्त बलले नै कुरु तथा पाण्डुका छोरालाई (जुवामा) जित्न सक्थ्यो।
13मृदुता तथा उदारताले, तप तथा आत्मसंयमले, र धर्मयुक्त बलले सुशोभित तथा सत्य बोल्ने (युधिष्ठिर) छलको सिकार भई महान् कष्ट सहिसकेका छन्।
14जब आफ्नो आत्मालाई वशमा पारेका पाण्डुका जेठा छोराले वर्षौंसम्म पालेको आफ्नो क्रोध कुरुहरूतर्फ मोड्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
15जसरी सबै दिशामा दन्किएको प्रचण्ड आगोले ग्रीष्ममा सुक्खा घाँस जलाएर डढाइदिन्छ, त्यसै गरी क्रोधले प्रज्वलित युधिष्ठिरको केवल दृष्टिले नै धृतराष्ट्रको छोराको सेना डढ्नेछ।
16जब धृतराष्ट्रको छोराले भीमसेनलाई आफ्नो रथमा आरूढ, हातमा गदा लिएर र आफ्नो क्रोधको विष ओकल्दै देख्नेछ — ती क्रोधी तथा भयङ्कर बल भएका पाण्डवलाई — तब त्यसले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
17जब त्यो अत्यन्त अभिमानीले भीमसेनलाई फलामको कवचमा सजिएका, आफ्नो सेनाको अग्रिम पङ्क्तिमा युद्ध गर्दै, आफ्नै मानिसका लागि पनि हेर्न असह्य, शत्रुपक्षका वीरहरूको वध गरेर तिनलाई यमराजको धाम पठाउँदै देख्नेछ, तब त्यसलाई यी वचन सम्झना आउनेछन्।
18जब धृतराष्ट्रको छोराले भीमसेनद्वारा भुइँमा ढालिएका ती हात्तीहरू देख्नेछ, जो पर्वतका शिखरजस्ता देखिन्छन् र जसका घडाजस्ता घोचिएका शिर पानी खन्याउने घडाझैँ रगत बगाइरहेका छन्, तब त्यसले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
19जब हातमा गदा लिएर भीमसेन युद्धभूमिमा जाइलाग्ने विशाल सिंहझैँ, भयङ्कर रूपको संहारकझैँ धृतराष्ट्रको छोराको नजिक पुग्नेछन्, तब त्यो धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
20जब त्यो, जो महान् सङ्कटमा पनि निर्भय छ, शस्त्रको प्रयोगमा निपुण छ र शत्रुका सेनाको संहारक छ, आफ्नो सुन्दर रथमा आरूढ भई अनेक रथ तथा पैदल सैनिकका बीचमा आफ्नो गदाले प्रलय मच्चाउनेछ —
21— जब हात्तीहरूलाई चाँडै पाशले बाँधेर त्यसले धृतराष्ट्रको छोराको सेनालाई त्यसै गरी ढाल्नेछ जसरी कुनै बलवान् पुरुषले बन्चरोले वन काटिदिन्छ, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
22जब त्यसले धृतराष्ट्रको छोराको सेनालाई त्यस गाउँजस्तै भस्म भइरहेको देख्नेछ जसमा परालका अनेक झुपडी आगोले जलेका होऊन्, अथवा जब त्यसले आफ्ना विशाल सेनालाई वज्रले आहत पाकेको अन्नझैँ छरिएको देख्नेछ —
23— आफ्ना वीर नायकहरू मरेका, आफ्ना सैनिकहरू डराएर रणभूमितर्फ पीठ फर्काई भागिरहेका र आफ्नो विशाल सेना छिन्नभिन्न तथा मानौँ भीमसेनका शस्त्रको आगोले भस्म भइरहेको देख्नेछ, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
24जब रथीहरूमा श्रेष्ठ तथा शस्त्रको प्रयोगमा अत्यन्त निपुण नकुलले कुशलतापूर्वक सयौँ वाण छोडेर शत्रुपक्षका रथीहरूको वध गर्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
25सुखका अभ्यस्त नकुल दीर्घकालसम्म वनमा असुविधाजनक शय्यामा सुते; र जब तिनी क्रुद्ध सर्पझैँ विष ओकल्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
26हे सूत, धर्मराजबाट युद्धको आदेश पाएर, आफ्ना प्राणको वास्ता नगरी पृथ्वीका शासकहरू सेता रथमा आरूढ भई (शत्रुहरूको) सेनामा प्रलय मच्चाउनेछन्। यो देखेर धृतराष्ट्रको छोराले पछि पश्चात्ताप गर्नेछ।
27जब कुरुपुत्रहरूले ती पाँच वीरलाई — जो उमेरमा बालक तर कर्ममा प्रौढ छन् — आफ्ना प्राणको वास्ता नगरी कुरुपुत्रहरूका बीचमा प्रलय मच्चाइरहेको देख्नेछन्, तब धृतराष्ट्रका छोराहरूले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछन्।
28जब सहदेव, राम्ररी सिकाइएका घोडा भएको रथमा आरूढ भई — जसका पाङ्ग्रा निःशब्द छन् र जो सुनका ताराले सुशोभित छ — इच्छित दिशामा बढ्दै असङ्ख्य वाणले राजाहरूका शिर ढाल्नेछन् —
29— शस्त्रको प्रयोगमा निपुण त्यस योद्धालाई रथमा आरूढ, रणभूमिमा उपस्थित, प्रलय मच्चाउँदै तथा सबै दिशामा सैनिकलाई भयभीत पार्दै देखेर धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
30जब विनयी, युद्धमा निपुण, सत्यवादी, महाबली तथा सम्पूर्ण गुणले सुशोभित, फुर्तिला र चाँडो काम गर्न समर्थ सहदेव भयङ्कर युद्धमा गान्धारराजका छोरासँग भिड्नेछन् र उसका सैनिकलाई ढाल्नेछन् —
31जब त्यसले द्रौपदीका छोराहरूलाई — ती महावीरहरूलाई, जो शस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन् र रथयुद्धको ज्ञान राख्छन् — शत्रुहरूमाथि तीव्र विष भएका सर्पझैँ जाइलागिरहेको देख्नेछ, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
32जब शत्रुपक्षका वीरहरूको संहारक अभिमन्युले शत्रुहरूमाथि त्यसै गरी वाण बर्साउनेछन् जसरी बादलले जल; र जब तिनले, कृष्णजस्तै शस्त्रविद्यामा निपुण, शत्रुहरूलाई पराभूत गर्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
33जब त्यसले सुभद्राका छोरालाई देख्नेछ — जो उमेरमा बालक भएर पनि वीरतामा बालक होइनन्, जो इन्द्रसमान छन् र शस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन् — शत्रुका सैनिकहरूमाथि साक्षात् मृत्युझैँ खनिइरहेको, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
34जब महान् फुर्ती भएका, युद्धमा निपुण तथा सिंहसमान बल राख्ने युवा प्रभद्रकहरूले धृतराष्ट्रका छोराहरूलाई तिनका सेनासहित ढाल्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
35जब त्यसले ती युद्धवृद्धहरूलाई — महारथी विराट तथा द्रुपदलाई — आ-आफ्नो ठाउँमा रहेर छुट्टाछुट्टै आफ्ना सेनासहित धृतराष्ट्रका छोराहरूमाथि आक्रमण गरिरहेको देख्नेछ, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
36जब शस्त्रको प्रयोगमा निपुण द्रुपदले रथबाट युद्धमा युवा योद्धाहरूका शिर काटेर ढाल्नेछन्; र जब क्रुद्ध भई तिनले आफ्नो धनुबाट वाण छोड्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
37जब शत्रुपक्षका वीरहरूको संहारक विराटले शत्रुका पङ्क्तिमा पसेर, शान्त साहस भएका मत्स्यहरूको सहायताले तिनका बीचमा प्रलय मच्चाउनेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
38जब त्यसले शान्त साहस भएका मत्स्यराज विराटका जेठा छोरालाई फलामको कवचमा सजिएको, आफ्नो रथमा पाण्डवहरूको तर्फबाट सेनाको अग्रिम पङ्क्तिमा देख्नेछ, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
39शान्तनुका धर्मात्मा छोरा, कुरुपुत्रहरूमा ती वीर, जब युद्धमा शिखण्डीका हातबाट मारिनेछन्, तब हाम्रा शत्रुहरू निःसन्देह नष्ट हुनेछन्। म यो सत्य भन्छु।
40जब रथीहरूलाई काट्दै शिखण्डी राम्ररी रक्षित रथमा आरूढ भई भीष्मको सामना गर्न अगाडि बढ्नेछन् र आफ्ना दिव्य घोडाहरूले रथहरूको सेनालाई धूलोमा मिलाइदिनेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
41जब त्यसले सृञ्जयहरूको अग्रिम पङ्क्तिमा विराजमान, आफ्नो तेजले देदीप्यमान धृष्टद्युम्नलाई देख्नेछ, जसलाई बुद्धिमान् द्रोणले शस्त्रविद्याका रहस्यमा दीक्षित गरेका थिए, तब धृतराष्ट्रको छोराले पश्चात्ताप गर्नेछ।
42जब ती अपार बल भएका सेनानायकले आफ्ना वाणले धृतराष्ट्रका छोराहरूका सेनामा प्रलय मच्चाउँदै युद्धमा द्रोण तथा शत्रुको सामना गर्न अगाडि बढ्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
43जसका नायक वृष्णिवंशका ती सिंह हुन्, सोमक कुलका ती प्रमुख — जो विनयी, बुद्धिमान्, बलवान्, स्वाधीन तथा समृद्धिले धन्य छन् — तिनको सामु कुनै शत्रु टिक्न सक्दैन।
44(दुर्योधनलाई) यो पनि भन्नू — 'राज्यको कामना नगर; हामीले शिनिका रक्षक सात्यकिलाई आफ्नो नायक छानेका छौँ; तिनी यस संसारमा युद्धमा अनुपम छन्, निर्भय तथा प्रबल बल भएका रथी छन् र शस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन्।'
45फराकिलो छाती तथा लामा पाखुरा भएका, युद्धमा अनुपम शत्रुसंहारक र श्रेष्ठ शस्त्रका ज्ञाता, शस्त्रविद्यामा पारङ्गत शिनिका नाति — ती महारथी, जसले डर जान्दैनन्, चार हात लामो धनु धारण गर्छन्।
46जब मेरो निर्देशमा शत्रुसंहारक शिनिवंशीले शत्रुहरूमाथि त्यसै गरी वाणको वर्षा गर्नेछन् जसरी बादलले वृष्टि गर्छन्, र तिनलाई पूर्ण रूपले ढाक्नेछन्, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
47जब ती लामा पाखुरा भएका तथा धनुमा दृढ पकड राख्ने वीरले युद्धको निश्चय गर्नेछन्, तब शत्रुहरू युद्धभन्दा पहिले नै ती पशुजस्तै आचरण गर्नेछन् जसले सिंहको गन्ध पाएका होऊन्।
48ती लामा पाखुरा भएका, धनुमा दृढ पकड राख्ने तथा महान् उत्साह भएका वीरले पर्वत घोच्न सक्छन् र समग्र संसारको नाश गर्न सक्छन्। शस्त्रविद्याका ज्ञाता, कुशल तथा फुर्तिला हात भएका तिनी आकाशमा सूर्यझैँ प्रकाशित हुन्छन्।
49वृष्णिवंशका ती सिंह, उत्तम शिक्षा प्राप्त यदुवंशी, अनेक सूक्ष्म तथा अद्भुत अस्त्र राख्छन्। सात्यकिलाई उत्तम शस्त्रको प्रयोगको पूर्ण ज्ञान छ; र तिनी ती सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त छन् जुन श्रेष्ठ भनिन्छन्।
50जब त्यसले मधुवंशी सात्यकिको त्यो सुनको रथ चार सेता घोडासहित देख्नेछ, तब दोषमा आसक्त आत्मा भएको त्यो मूर्ख धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
51र जब त्यसले मेरो त्यो भयङ्कर रथ देख्नेछ, जसलाई केशवले हाँक्छन्, जो सुन तथा रत्नले चम्कन्छ, जसमा सेता घोडा नारिएका छन् र जसको ध्वजामा वानरको चिह्न छ, तब त्यो दुष्ट आत्मा भएको मूर्खले पश्चात्ताप गर्नेछ।
52जब त्यो मूर्खले धनुको डोरीसँग छालाका पन्जाको सङ्घर्षबाट उत्पन्न त्यो भयङ्कर टङ्कार सुन्नेछ, जुन मेघगर्जनजस्तै छ, र मेरो गाण्डीव धनुले महान् रणभूमि धूवाँले ढाकिनेछ; तब त्यो मन्दबुद्धि मूर्ख धृतराष्ट्रको छोराले, वास्तविक युद्ध सुरु हुनुभन्दा अघि नै आफूलाई असहाय तथा आफ्ना सैनिकलाई गाईको बथानझैँ वाणको वर्षाबाट उत्पन्न अन्धकारमा नष्ट भइरहेको देखेर, पश्चात्ताप गर्नेछ।
53जब त्यसले गाण्डीव धनुको डोरीबाट छाडिएका ती भयङ्कर वाणसमूह देख्नेछ — तीखो धार भएका, सुन्दर प्वाँख भएका तथा मर्म घोच्न समर्थ — जो बादलबाट निस्कने भयङ्कर विद्युत्-रेखाझैँ शत्रुसेनाका हजारौँलाई मार्दै र कवच लगाएका असङ्ख्य घोडा तथा हात्तीलाई निल्दै बढ्नेछन्; तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
54जब त्यो मूर्खले देख्नेछ कि हाम्रा शत्रुका धनुबाट छाडिएका वाण मेरा वाणसँग ठोक्किएर पछाडि फर्कन्छन् अथवा मेरा शरले तेर्सो घोचिएर काटिन्छन्; तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
55जब मैले छाडेका वाणले शत्रुपक्षका युवाहरूका पाँचै अङ्ग त्यसै गरी काटेर ढाल्नेछन् जसरी चराहरूले रूखको टुप्पोबाट फल टिप्छन्; तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
56जब त्यसले उत्तम योद्धाहरूलाई आफ्ना रथबाट मरेर खसिरहेको तथा विशाल हात्तीहरूलाई रणभूमिमा मेरा वाणले घाइते भइरहेको देख्नेछ, तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
57जब त्यसले धृतराष्ट्रका (अन्य) छोराहरूलाई शत्रुका शस्त्रको पहुँचमा आउनुभन्दा पहिले नै, रणभूमिमा केही पनि नगरी, मरेर खसिरहेको देख्नेछ; तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
58जब मैले जलिरहेका वाणको वर्षा गरेर शत्रुहरू तथा तिनका पैदल सैनिक र रथीहरूका समूहलाई सबै दिशामा त्यसै गरी ढालिदिनेछु जसरी मुख खोलेको मृत्युले, तब त्यो मन्दबुद्धि पुरुषले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
59जब त्यसले आफ्नै सेनालाई मेरो रथको उड्ने धूलोले ढाकिएको, गाण्डीवले सबैतिरबाट काटिएको तथा संज्ञाहीन देख्नेछ; तब त्यो मन्दबुद्धि पुरुषले पश्चात्ताप गर्नेछ।
60जब दुर्योधनले आफ्ना सम्पूर्ण सैनिकलाई पराभूत तथा सबै दिशामा भागिरहेको देख्नेछ — तिनका शरीर चिरिएका, संज्ञाहीन; आफ्ना घोडा, सेनापति तथा राजा मारिएका; आफ्नो सेना तिर्खाले व्याकुल, डरले पीडित, करुण स्वरमा सहायताका लागि पुकारिरहेको, मरेको तथा मर्दै गरेको; आफ्ना पशु मूर्च्छित; र केश, हाड तथा शिर यसरी छरिएका मानौँ ती साक्षात् प्रजापतिकै रचना हुन्; तब त्यो मन्दबुद्धि पुरुषले पश्चात्ताप गर्नेछ।
61जब त्यसले रथमा गाण्डीव धनुष, वासुदेव, दिव्य शङ्ख पाञ्चजन्य, मेरा घोडा, कहिल्यै नरित्तिने दुवै तूणीर, देवदत्त तथा स्वयं मलाई देख्नेछ; तब धृतराष्ट्रको छोराले यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछ।
62जब मैले कुरुपुत्रहरूलाई त्यसै गरी जलाउनेछु जसरी अग्निदेवले एक युगको आरम्भमा तथा अर्कोको अन्त्यमा असङ्ख्य दुष्ट आत्मालाई जलाउँछन्, तब धृतराष्ट्रले आफ्ना छोराहरूसहित यस युद्धका लागि पश्चात्ताप गर्नेछन्।
63क्रोधी तथा दुष्ट हृदय भएको धृतराष्ट्रको छोराले, आफ्ना भाइ, आफ्ना सैनिक तथा आफ्ना आश्रितसहित आफ्नो सम्पत्ति गुमाएर, आफ्नो अभिमानको कालको अन्त्यमा काम्दै पछि पश्चात्ताप गर्नेछ।
64यसभन्दा एक दिन अघि, जब मैले आफ्नो सन्ध्या पूरा गरिसकेको थिएँ, तब जलबाट बाहिर निस्कनासाथ एक ब्राह्मणले मलाई यी प्रिय वचन भने — "हे पृथापुत्र, हे सव्यसाची, तिमीले एउटा कठिन काम गर्नुपर्नेछ; तिमीले आफ्ना शत्रुहरूसँग युद्ध गर्नुपर्नेछ।
65या त हातमा वज्र लिएका इन्द्र आफ्नो वाहनमा चढेर तिम्रा शत्रुहरूको वध गर्दै युद्धमा तिम्रो अगाडि हिँड्नेछन्, अथवा सुग्रीव आदि घोडा भएको रथमा आरूढ भई वसुदेवका छोरा कृष्णले पछाडिबाट तिम्रो रक्षा गर्नेछन्।"
66यस युद्धमा मैले हातमा वज्र लिएका इन्द्रको साटो वासुदेवको सहायता रोजेको छु। ती कृष्ण यी दुष्टहरूको वधकै प्रयोजनले मेरो पक्षमा आउनुभएको छ। म मान्दछु कि यो देवताहरूद्वारा नै विहित छ।
67जुन पुरुषको विजय कृष्णले केवल चाहनुभयो भने पनि — चाहे उहाँ आफैँ युद्ध नगर्नुहोस् — त्यसले निश्चय नै आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुमाथि विजय पाउँछ, चाहे तिनीहरू इन्द्रसहित साक्षात् देवता नै किन नहोऊन्। यदि तिनीहरू मानिस हुन् भने त कुनै चिन्ता नै छैन।
68जसले महापराक्रमी, अत्यन्त वीर वसुदेवपुत्र कृष्णलाई युद्धमा जित्न चाहन्छ, त्यसले आफ्ना दुई पाखुराले नै त्यो अपार तथा अथाह जलराशि भएको समुद्र पार गर्न चाहन्छ।
69जसले आफ्नो हत्केलाले त्यो विशाल सेतो पर्वत घोच्न चाहन्छ, त्यसका हात नङसहित घोटिन्छन् मात्र; र पर्वतलाई अलिकति पनि हानि हुँदैन।
70जसले युद्धमा वसुदेवका छोरासँग भिडेर उहाँलाई जित्ने आकाङ्क्षा गर्छ, त्यसले देवताहरूबाट बलपूर्वक अमृत खोस्नेछ, आफ्ना दुवै हातले प्रज्वलित आगो निभाउनेछ र सूर्य तथा चन्द्रमालाई तिनको गतिमा रोक्नेछ।
71तिनै कृष्णले एक्लै आफ्नो रथमा युद्धमा भोजराजको सेनासँग भिडेर त्यसलाई परास्त गर्नुभयो र महान् यश तथा तेज भएकी रुक्मिणीसँग विवाह गर्नुभयो; तिनैबाट महात्मा प्रद्युम्नको जन्म भयो।
72देवताहरूका यी प्रियले चाँडै नै गन्धर्वहरूलाई परास्त गर्नुभयो र नग्नजित्का सम्पूर्ण छोरालाई आफ्नो बलले जित्नुभयो, तथा महाबली बन्दी सुदर्शनलाई मुक्त गराउनुभयो।
73उहाँले छातीमा प्रहार गरेर पाण्ड्यराजको वध गर्नुभयो र युद्धमा कलिङ्गहरूलाई परास्त गर्नुभयो; उहाँले जलाउनुभएको वाराणसी नगरी वर्षौंसम्म स्वामीविना रह्यो।
74एकलव्य नामक निषादराजले, जसलाई अरू कसैले परास्त गर्न सक्दैनथे, उहाँलाई ललकार्यो; तर कृष्णको प्रबल प्रहारले त्यो जम्भझैँ डाँडामा चूरचूर भई मरेर पल्टिरह्यो।
75त्यसपछि बलदेवलाई आफ्नो सहायक बनाएर उहाँले वृष्णि तथा अन्धकहरूका बीच सभामा बसेको बलदेवको अत्यन्त दुष्ट छोरालाई ढालिदिनुभयो र अनि उग्रसेनलाई राज्य प्रदान गर्नुभयो।
76उहाँले सौभपति भयङ्कर राजा शाल्वसँग युद्ध गर्नुभयो र त्यसको माया-शक्तिका कारण पनि आफूलाई गुमाउनुभएन; र सौभको ढोकाको छेउमा उहाँले आफ्नै हातले शतघ्नीलाई समात्नुभयो; यस पृथ्वीमा यस्तो को छ जो युद्धमा उहाँको सामु टिक्न सकोस्?
77असुरहरूको एउटा भयङ्कर तथा अभेद्य दुर्ग थियो, जसको नाम प्राग्ज्योतिष थियो। त्यहाँ महाबली भूमिपुत्र नरकले रत्नले जडिएका अदितिका सुन्दर कुण्डल चोरेर राखेका थिए।
78इन्द्रसहित ती देवताहरू पनि, जो मृत्युसँग निर्भय भई युद्धका लागि भेला भएका थिए, त्यससँग लड्न सकेनन्; र कृष्णको पराक्रम, बल तथा अप्रतिहत अस्त्र देखेर —
79— तथा उहाँको स्वभाव बुझेर, तिनीहरूले त्यस दुष्टको वधका लागि कृष्णलाई नियुक्त गरे। र सबै प्रकारको समृद्धिले युक्त वासुदेवले त्यो कठिन काम सिद्ध गर्ने भार लिनुभयो।
80निर्मोचन नगरको छेउमा छ हजार (असुर)को वध गरेर, आफूमाथि एक्कासि आइरहेका तीखो धार भएका वाण भाँचेर, मुरको वध गरेर तथा राक्षसका समूहलाई पनि मारेर ती वीर निर्मोचन नगरमा प्रवेश गर्नुभयो।
81त्यहाँ महाबली त्यस (नरक) तथा महाबली यी विष्णुबीच युद्ध भयो। र त्यो कृष्णका हातबाट त्यसै गरी मरेर ढल्यो जसरी आँधीले उखेलेको कर्णिकार रूख।
82भूमिपुत्र नरक तथा मुरको वध गरेर र रत्नले जडिएको त्यो कुण्डल-जोडी फिर्ता लिएर, समृद्धि तथा यशले युक्त र अनुपम पराक्रम भएका ती ज्ञानी फर्कनुभयो।
83त्यस युद्धमा गरिएका ती भयङ्कर कार्य देखेर देवताहरूले त्यहीँ उहाँलाई वरदान दिए, यसो भन्दै — "युद्ध गर्दा तिमीलाई थकान हुनेछैन र न आकाशमा, न जलमुनि तिम्रो मार्गमा कुनै बाधा हुनेछ —
84— न शस्त्र तिम्रो शरीरमा टाँसिनेछन्।" यसबाट कृष्णले पनि आफूलाई सन्तुष्ट मान्नुभयो। अपार यश तथा महान् बल भएका वसुदेवका छोराका गुण सधैँ यस्तै छन्।
85धृतराष्ट्रको छोराले यिनै विष्णुलाई परास्त गर्ने आकाङ्क्षा राख्छ, जो युद्धमा अजेय हुनुहुन्छ र जसको बल अनन्त छ; र त्यो दुष्ट आत्मा भएकोले सधैँ उहाँलाई बन्दी बनाउने प्रयत्न गरिरहन्छ। तर यी कृष्णले हाम्रा लागि यो पनि सहनुहुन्छ।
86जसले हाम्रो बीचमा फुट पारेर हाम्रा कृष्णलाई आफ्नो पक्षमा पार्न चाहन्छ, त्यसले रणभूमिमा गएर मात्र जान्नेछ कि उसले हामीप्रति कृष्णको स्नेह कति टाढा पार्न सक्छ।
87शान्तनुका छोराको, तथा राजा द्रोणको तिनका छोरासहित, र शरद्वान्का छोराको यथोचित सम्मान गरेर, आफ्नो राज्य फिर्ता पाउने इच्छाले म युद्धमा तिनको सामना गर्नेछु।
88त्यो दुर्बुद्धि पुरुषले पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्छ। म यस मृत्युलाई त्यसका लागि न्यायोचित नै मान्नेछु। ती अमानुष पुरुषहरूद्वारा जुवामा छलले जितिएर, हामी राजपुत्रहरूले बाह्र लामा वर्षसम्म —
89— वनमा सबै प्रकारका कष्ट तथा कठिनाइ सहँदै बस्नुपर्यो, र एक वर्ष अज्ञातवासमा। यी पाण्डवहरू जीवितै रहँदा धृतराष्ट्रका छोराहरूले राजपद पाएर कसरी आनन्द मनाउन सक्छन्?
90यदि महेन्द्रको नेतृत्वमा देवताहरूको सहायता पाएर पनि तिनीहरूले युद्धमा हामीलाई जिते भने, अधर्मको आचरण धर्मको आचरणभन्दा श्रेष्ठ ठहर्नेछ र सदाचारले हिँड्नुको कुनै प्रयोजन नै रहनेछैन।
91यदि मानिसका कर्मका फल उसैमाथि फर्कन्छन् भने; र यदि हामी त्यसभन्दा श्रेष्ठ छौँ भने, जस्तो म ठान्छु, तब मलाई आशा छ कि वसुदेवका छोरालाई आफ्नो सहायक बनाएर म दुर्योधनलाई उसका सम्पूर्ण सहायकसहित मारिदिनेछु।
92हे नरश्रेष्ठ, यो कर्म (हामीलाई निर्वासित गर्नु र आफैँ हाम्रो राज्यको भोग गर्नु) दुष्टतापूर्ण नै हो; र हाम्रा सम्पूर्ण सत्कर्म शुभ फलबाट सर्वथा रहित हुन सक्दैनन्। यसमाथि तथा त्यसमाथि विचार गरेर (म ठान्छु कि) धृतराष्ट्रको छोराको पराजय निश्चित छ।
93हे कुरुपुत्र, जुन भविष्यवाणी म गरिरहेको छु, त्यसका तिमी आफैँ साक्षी बन्नेछौ; यदि तिनीहरूले युद्ध गरे भने धृतराष्ट्रका छोराहरू मेटिनेछन्। यदि तिनीहरूले युद्ध गरेनन् भने तिनीहरू जीवित रहन सक्छन्; तर हामीसँगको युद्धमा तिनीहरूमध्ये कोही पनि जीवित बाँच्नेछैन।
94कर्णसहित धृतराष्ट्रका छोराहरूलाई मारेर म कुरुपुत्रहरूबाट समग्र राज्य लिनेछु। (तबसम्म) तिमीहरूलाई जे काम गर्नु छ गर र आफ्ना पत्नी तथा प्रत्येक मीठो वस्तुको भोग गरिहाल।
95हाम्रो बीचमा पनि यस्ता ब्राह्मण छन् जो वृद्ध छन्, शास्त्रको ज्ञानमा निपुण छन्, सदाचारी छन्, उत्तम कुलमा जन्मेका छन्, वर्षका घटनाका ज्ञाता छन् र ग्रहहरूको गतिको आफ्नो व्याख्यामा निश्चित छन् —
96— जो देवताहरूका रहस्यको व्याख्या गर्न तथा भावी घटनाका विषयमा प्रश्नको उत्तर दिन समर्थ छन्, जसले राशिका लक्षण जान्दछन् — तिनीहरूले कुरु तथा सृञ्जयहरूको महान् संहारको र पाण्डवहरूको विजयको भविष्यवाणी गर्छन्।
97त्यसैले जसले कुनै शत्रु उत्पन्न गरेको छैन, त्यसले आफ्ना शत्रुहरूको संहारका कारण आफ्ना प्रयोजन सिद्ध भएको ठान्छ। वृष्णिवंशका सिंह जनार्दनले पनि, जसलाई भविष्यमा हुने कुराको ज्ञान छ, निःसन्देह यी सबै देखिरहनुभएको छ।
98म पनि, जसले आफ्नो बुद्धि गुमाएको छैन, आफ्नो दूरदृष्टिले भविष्यका यी सम्पूर्ण घटना देखिरहेको छु। धेरै पहिले प्राप्त गरेको मेरो यो (भविष्य देख्ने) शक्तिले मलाई पीडा दिँदैन। म स्पष्ट देखिरहेको छु कि युद्ध गरेमा धृतराष्ट्रका छोराहरू मेटिनेछन्।
99कुनै स्पर्शविनै मेरो गाण्डीव धनुले हाई काढ्छ। धनु नछोइकनै त्यसको डोरी काम्छ। मेरा वाण पनि तूणीरको मुखनेर आएर प्रत्येक क्षण उडिजाने प्रयत्न गर्छन्।
100धारिलो तरबार म्यानबाट त्यसै गरी बाहिर निस्कन्छ जसरी सर्प आफ्नो जीर्ण काँचुलीबाट; र मेरा ध्वजाको छेउमा यस्ता भयङ्कर वचन सुनिन्छन् — "हे किरीटी, तिम्रो रथ कहिले नारिनेछ?"
101रातमा स्यालका बथानले हर्षनाद गर्छन्; र आकाशबाट राक्षसहरू ओर्लन्छन्, तथा मृग र स्याल, मयूर र काग, गिद्ध र सारस तथा ब्वाँसाहरू पनि।
102सुनका प्वाँख भएका चराहरू पनि ओर्लन्छन् र सेता घोडा भएको मेरो रथ देखेर त्यसको पछि लाग्छन्। म एक्लै, कुनै सहायताविना, आफ्ना वाणको वर्षा गरेर सम्पूर्ण राजा तथा योद्धालाई यमलोक पठाउन सक्छु।
103स्थूण, कर्ण, पाशुपत तथा ब्रह्म नामका ती महान् अस्त्र, जुन शक्रले मलाई दिनुभएको थियो, म फरक-फरक दिशामा छोड्नेछु — जसरी ग्रीष्म ऋतुमा आगोले वन जलाइदिन्छ।
104आफ्ना सम्पूर्ण शक्ति लगाएर तथा आफ्नो संहार-कर्मको सहायताले म यी अस्त्र छोड्नेछु र रणभूमिमा आउनेहरूको कुनै चिह्न बाँकी छोड्नेछैन; र तब मलाई विश्राम मिल्नेछ। यस्तो विश्राम नै उत्तम हो। यही मेरो निश्चय हो। हे गवल्गणका छोरा, तिनीहरूलाई यो भनिदिनू।
105हे सूत, जो इन्द्रको नेतृत्वमा सम्पूर्ण देवसमुदायसँग पनि युद्धमा विजयी छन् — धृतराष्ट्रको छोरा सोच्छ कि तिनीहरूसँगको युद्धमा त्यही विजयी हुनेछ। त्यसको मूर्खता त हेर।
106शान्तनुका छोरा वृद्ध भीष्म, कृप, आफ्ना छोरासहित द्रोण तथा बुद्धिमान् विदुर — यी सबैले जे भनून्, त्यही होस्। कुरुहरूका सम्पूर्ण छोरा वृद्धावस्थासम्म जीवित रहून्।