नलोपाख्यान पर्व — चेदिराजको भवनमा दमयन्तीको निवास
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 65
संस्कृत
1बृहदश्व उवाच सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा। जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा॥
2अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे। तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत्॥ ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्। बहुपुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम्॥ निर्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम्। सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः॥
3सम्मते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम्। उवास सार्थः सुमहान् वेलामासाद्य पश्चिमाम्॥
4अथार्धरात्रसमये नि:शब्दस्तिमिते तदा। सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत्॥ पानीपार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम्। अथापश्यत सार्थं तं सार्थजान् सुबहून् गजान्॥
5तान् चाम्यगजान् दृष्ट्वा सर्वे वनगजास्तदा। समाद्रवन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटाः॥
6तेषामापततां वेग: करिणां दुःसहोऽभवत्। नगाचादिव शीर्णानां शृङ्गाणां पततां क्षितौ।॥
7स्पन्दतामपि नागानां मार्गा नष्टा वनोद्भवाः। मार्ग संस्थ्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम्॥
8ते तं ममर्दुः सहसा चेष्टमानं महीतले। हाहाकारं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः॥ ते वनगुल्मांश्चधावन्तो निद्राधा बहवोऽभवन्। केचिद् दन्तैः करैः केचित् केचित् पद्भ्यां हता गजैः।।
9निहतोष्ट्राश्वबहुलाः पदातिजनसंकुलाः। भयादाधावमानाश्च परस्परहतास्तदा॥ घोरान् नादान विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले। वृक्षेष्वारुह्य संरब्धाः पतिता विषमेषु च॥
10एवं प्रकारैर्बहुभिर्दैवेनाक्रम्य हस्तिभिः। राजन् विनिहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम्॥
11आराव: सुमहांश्चासीत् त्रैलोक्यभयकारकः। एषोऽग्निरुत्थितः कष्टस्त्रायध्वंधावताधुना॥ रत्नराशिर्विशीर्णोऽयं गृहणीध्वं की प्रधावत।
12सामान्यमेतद् द्रविणं न मिथ्यावचनं मम॥
13एवमेवाभिभाषन्तो विद्रवन्ति भयात् तदा। पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सुकातराः॥
14तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनसंक्षये। दमयन्ती च बुबुधे भयसंत्रस्तमानसा॥
15अपश्यद् वैशसं तत्र सर्वलोकभयंकरम्। अदृष्टपूर्वं तद् दृष्ट्वा बाला पद्मनिभेक्षणा॥ संसक्तवदनाश्वासा उत्तस्थौ भयविह्वला। ये तु तत्र विनिर्मुक्ताः सार्थात् केचिदविक्षताः॥ तेऽब्रुवन् सहिताः सर्वे कस्येदं कर्मणः फलम्। नूनं न पूजितोऽस्माभिर्मणिभद्रो महायशाः॥ तथा यक्षाधिपः श्रीमान् न वै वैश्रवणः प्रभुः। न पूजा विघ्नकर्तृणामथवा प्रथमं कृता॥ शकुनानां फलं वाथ विपरीतमिदंध्रुवम्। ग्रहा न विपरीतास्तु किमन्यदिदमागतम्॥
16अपरे त्वब्रुवन् दीना ज्ञातिद्रव्यविनाकृताः। यासावध महासार्थे नारी हुन्मत्तदर्शना॥ प्रविष्टा विकृताकारा कृत्वा रूपममानुषम्। तयेयं विहिता पूर्वं माया परमदारुणा॥
17राक्षसी वाध्रुवं यक्षी पिशाची वा भयंकरी। तस्याः सर्वमिदं पापं नात्र कार्या विचारणा॥ पश्यामो यदि तां पापां सार्थनीं नैकदुःखदाम्। लोष्टभिः पांसुभिश्चैव तृणैः काष्ठैश्च मुष्टिभिः॥
18अवश्यमेव हन्यामः सार्थस्य किल कृत्यकाम्। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं तेषां सुदारुणम्॥ ह्रीता भीता च संविग्ना प्राद्रवद् यत्र काननम्। आशङ्कमाना तत्पापमात्मानं पर्यदेवयत्॥
19अहो ममोपरि विधेः संरम्भो दारुणो महान्। नानुबध्नाति कुशलं कस्येदं कर्मणः फलम्॥
20न स्मराम्यशुभं किचित् कृतं कस्यचिदण्वपि। कर्मणा मनसा वाचा कस्येदं कर्मणः फलम्॥
21नूनं जन्मान्तरकृतं पापमापतितं महत्। अपश्चिमामिमां कष्टामापदं प्राप्तवत्यहम्॥
22भर्तृराज्यापहरणं स्वजनाच्च पराजयः। भ! सह वियोगश्च तनयाभ्यां च विच्युतिः॥ निर्नाथता वने वासो बहुव्यालनिषेविते। अथापरेयुः सम्प्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा॥ देशात् तस्माद् विनिष्क्रम्य शोचन्ते वैशसं कृतम्। भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च नराधिप।॥
23अशोचत् तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम्। योऽपि मे निर्जनेऽरण्ये सम्प्राप्तोऽयं जनार्णवः॥ स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत्। प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं नूनमद्यापि वै मया॥
24नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम्। या नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता।॥
25न ह्यदैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते। न च मे बालभावेऽपरि किंचित् पापकृतं कृतम्॥ कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम्।
26मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः॥ प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः। नूनं तेषां प्रभावेण वियोगं प्राप्तवत्यहम्॥ एवमादीनि दुःखार्ता सा विलप्य वराङ्गना। प्रलापानि तदा तानि दमयन्ती पतिव्रता॥
27हतशेषैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। अगच्छद् राजशार्दूल चन्द्रलेखेव शारदी॥ गच्छन्ती साचिराद् बाला पुरमासादयन्महत्। सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः॥
28अथ वस्त्रार्धसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम्। तां विह्वलां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जिताम्॥ उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः। प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा॥ अनुजग्मुस्तत्र बाला चामिपुत्राः कुतूहलात्। सा तैः परिवृतागच्छत् समीपं राजवेश्मनः॥
29तां प्रासादगतापश्यद् राजमाता जनैर्वृताम्। धात्रीमुवाच गच्छैनामानयेह ममान्तिकम्॥
30जनेन क्लिश्यते बाला दुःखिता शरणार्थिनी। तादृग् रूपं च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम्॥
31उन्मत्तवेषा कल्याणी श्रीरिवायतलोचना। सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम्॥ आरोग्य विस्मिता राजन् दमयन्तीमपृच्छत। एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः॥
32भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा। न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम्॥
33असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत्॥
34मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम्। सैरन्ध्रीजातिसम्पन्नं भुजिष्यां कामवासिनीम्॥ फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम्। असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतः॥
35भक्तामहपि तं वीरं छायेवानुगता पथि। तस्य दैवात् प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं सुदेवने॥ द्यूते स निर्जितश्चैव वनमेक उपेयिवान्। तमेकवसनं वीरमुन्मत्तमिव विह्वलम्॥ आश्वासयन्ती भर्तारमहमप्यगमं वनम्। स कदाचिद् वने वीरः कस्मिंश्चित् कारणान्तरे॥
36क्षुत्परीतस्तु विमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत्। तमेकवसना नग्नमुन्मत्तवदचेतसम्॥ अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशास्तदा। ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित्॥ वाससोऽर्धं परिच्छिद्य त्यक्तवान् मामनागसम्। तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिवानिशम्॥
37साहं कमलगर्भाभमपश्यन्ती हृदि प्रियम्। न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणेश्वरं प्रभुम्॥
38तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्ती तथा बहु। राजमाताब्रवीदार्ता भैमीमार्तस्वरां स्वयम्॥ वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिमें परमा त्वयि। मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम॥
39अपि वा स्वयमागच्छेत् परिधावन्नितस्ततः। इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे॥
40राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत्। समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि॥ उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम्। न चाहं पुरुषानन्यान् प्रभाषेयं कथंचन॥
41प्रार्थयेद् यदि मां कश्चिद् दण्ड्यस्ते स पुमान् भवेत्। वध्यश्च तेऽसकृन्मन्द इति मे व्रतमाहितम्॥
42भर्तुरन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणानहम्। यद्येवमिह वत्स्यामि त्वत्सकाशे न संशयः॥
43अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्वचित्। तां प्रहष्टेन मनसा राजमातेदमब्रवीत्॥
44सर्वमेतत् करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम्। एवमुक्त्वा ततो भैमी राजमाता विशाम्पते॥ उवाचेदं दुहितरं सुनन्दा नाम भारत। सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम्॥
45वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम्। एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः सदा॥
46ततः परमसंहष्टा सुनन्दा गृहमागमत्। दमयन्तीमुपादाय सखीभिः परिवारिता॥
47स तत्र पूज्यमाना वै दमयन्ती व्यनन्दत। सर्वकामैः सुविहितैर्निरुद्वेगावसत् तदा॥
अङ्ग्रेजी
1Brihadashva said: Thereupon that beauteous lady, hearing the words of the leader of the caravan, went away with the company of travellers, hoping to find out her lord.
2Thus many days passed over, when the merchants saw in the midst of that fearful and extensive forest a very large lake, which was all-beautiful, pregnant with lotuses, most delight-some, containing abundant grasses and fuels and also various sorts of delicious fruits and flowers (on its banks) and inhabited by several kinds of birds; and also finding the water of the lake to be pure and tasteful, most charming and cool, these tired traverllers made up their mind up stop there.
3The caravan dispersed itself into the forest at the behest of its leader. But when the day (i.e., the sun) slanted down the west, that great company took its quarters there.
4Then, at midnight, when cverything was hushed and silence prevailed, the travellers fell into sleep, while there came a multitude of elephants. And while going to the mountain stream to drink its water, soiled by their own exudations, they saw the merchants as well as a good number of other elephants possessed by them.
5Beholding those domesticated elephants, the wild ones, maddened at the fury, rushed towards them with the object of killing them, while the juice was exuding from their temples.
6The violence of the forward rush of these elephants became intolerable, even as the fall of the peaks, broken from the mountain tops, directed towards the ground.
7The course of the rushing elephants through the paths of the woods was hindered, as the good caravan was sleeping, obstructing the way to the lake filled with lotuses.
8The elephants, all on a sudden, crushed the caravan, which was sleeping in the ground. Then the merchants, uttering the cries of Ah! and Alas! sought for protection. Blinded by sleep, they all rushed towards the bushes and the forest (for protection). But some of them were killed by the tusks of those elephants and some by trunks, as also some were killed by their legs.
9Thus a large number of camels and horses was killed; as also the countless men, who were on their legs, killed one another, as they were all rushing in terror. Several of the merchants, who were crying loudly, fell down on the surface of the earth; several others climbed on trees; and some again fell down on uneven ground.
10O king! thus accidentally attacked by a large number of elephants, the good merchants underwent a great loss.
11Then there arose a great uproar, terrifying the three worlds, and also there broke out a fire. "O! save us from this trouble. Do you now fly away? These heaps of gems are scattered on all sides. Take them. Why do you fly?
12These riches are nothing. My words are not untrue.
13You terror-stricken ones! think upon the words that I tell you again. Exclaiming in the way as above, they all ran about in fright.
14While that terrible slaughter prevailed, Damayanti rose up with a mind agitated by terror and anxiety.
15There the maiden, possessing eyes like the lotus-leaves, saw the effects of that unforeseen accident. viz., the slaughter, which meant to frighten all the worlds. On her awakening, she became insensible with fear; and also with an affected countenance, she became out of breath. Those of the caravan, who escaped from the slaughter unhurt, all assembled together and talked on the action of which that (the slaughter) was the result. 'Surely we have not worshipped that well-reputed Maharudra or that auspicious and magnanimous king of the Yakshas, Vaisravana. Or it might be that we have not worshipped the deities that cause distresses. Or perhaps we have not paid them the first offerings. 'Or this unnatural circumstance is the sure result of the birds (we beheld). Our presiding stars unfavourable; what else there is, from which this calamity has ensued?'
16Other again, distressed and deprived of wealth and friends as they were, said, 'That mad-like woman of unnatural look came are not among this mighty company of merchants, assuming an inhuman appearance. It is by her that this terrible illusion had been prearranged.
17This woman must surely be a Rakshasi or a Yakshi or a dreadful Pishachni. All this evil has been wrought by her, regarding which there should be no scruples. 'Should I again find out that vicious woman, who is the slayer of merchants, giving innumerable sufferings to them, I must kill her by either (throwing) stones or dust or grass or wood or by strokes of the hand.'
18Damayanti, hearing their words, afflicted with fright and shame; and she on suspicion of their evil designs fled into the forest, greatly terrified. She also upbraided herself, saying-
19'Oh! the god's anger is violent and great upon me; and hence it is that peace never follows me. Of what deed (or misdeed) is this the result?
20I do not remember that I have ever done any harm to any body, either by actions or thought or by speeches. Of what deed (or misdeed) is this, therefore, the result?
21I have met with these sufferings, which are the results of that great calamity that has befallen me. Certainly all these are owing to was my perpetrating a cruel deed during my past existence.
22The consequence of that calamity are the loss of kingdom by my husband; his defeat (at dice) by his relatives; my separation from my husband, son and my daughter, and also this my unprotected condition; and my exile in these woods abounding in all classes of beasts of prey.' O king! thereupon the next day the rest of the merchants, who survived the slaughter, departed from the country, lamenting for the loss of their brothers, fathers, sons and relatives.
23The daughter of the king of the Vidharbhas again lamented, saying, 'What a misdeed I had committed in the past! As the result of my misfortune, the crowd of men, whose company I have found in this solitary wood, was all destroyed by elephants. As it seems, surely I shall have to suffer certain distresses for a pretty long period.
24I have heard from old men that none dies before his time. Had this not been true, my afflicted self would surely have been crushed to death this day by the herd of elephants.
25Indeed, there exists nothing of men that does not fall within the category of destiny. I had committed no crime even in my childhood, either in action, thought or speech, for which reason this great calamity might befall me.
26On the occasion of the Svayamvara, the assembled divine guardians of the worlds were neglected by me, for the sake of king Nala; and surely I think. it is through their potent interference, that I have been suffering from this separation.' That fair complexioned Damayanti, devoted to her husband, uttering these words of grief, became greatly afflicted with sorrows and looked pale.
27O foremost of kings! even as the autumnal moon herself, she then went away with the Brahmanas, conversant with the texts of the Vedas, who survived that terrible slaughter. In the course of her going with haste, the maiden arrived in the evening at the great city of truthful Subahu, the king of the Chedis.
28When she entered that good city, half dressed, the citizens saw her terror-stricken, very weak and helpless, of loosened hairs, unbathed and faring even as a mad woman. Through curiosity the boys of the city pursued her, while they saw her enter into the city of the king of the Chedis. Then the damsel, thus surrounded by the boys, came to the front of the palace.
29From the palace the Queen-mother beheld her surrounded by a large number of persons; and asked her nurse to go and bring her before her Highness.
30The Queen-mother also saw her, vexed by the people, helpless, overpowered by sorrows and seeking for protection, but the splendour of her beauty was such that it illumined the whole palace.
31That beautiful and large-eyed lady, even as Sri herself, looked like a mad woman. Then, O king, the nurse ordering the crowd to disperse, took her into the palace and, struck with amazement, inquired of Damayanti, saying: 'How do you, oppressed with sorrow, bear a graceful form.
32Do you blaze like lightning in the midst of clouds? O! tell me who are you and to whom do you belong? Surely your beauty is not human, although you are not decked in ornaments.
33you effulgent one like unto the celestials! although you are helpless, yet you are unmoved by these (outraging) persons?' Hearing these words of the nurse, the daughter of king Bhima spoke the (following) words to her,
34'Know that I am a woman, devoted to my husband; and a female-servant, belonging to a high caste. Know also that I stay wherever I like and subsist on fruits and roots. I am lonely; and I stop when evening draws nigh. My lord possesses innumerable virtues; and he was ever devoted to me.
35I was also attached to that heroic one, following him in his course even as a shadow. It so happened that once he was engaged in the play at dice, at which he was defeated; and in consequence thereof he came alone into the wood. Beholding my heroic husband, wearing a single piece of cloth, maniac-like and afflicted with grief, I also followed him into the forest with a view to console him. Once on a time, that warlike one, for some reason go to in forest.
36He oppressed with hunger, lost, in the woods, that single piece of cloth out of carelessness. Following him, naked, maniaclike and devoid of all his senses as he was, I, with a single piece of cloth on, could not sleep for several nights. Thus many days passed away when I fell asleep. He then tore off onehalf of my garment and forsook me there, although I had not done to him any harm. Hence it is that I fare about seeking my husband and burn day and night in distress.
37Thus afflicted, I am unable to find out my lord, who is the darling of my heart and whose splendour is like the filaments of the lotuses. I do not see my lord, who is the delight of my heart, my own presiding god, most beloved of me and who again is like the celestials in appearance.
38The Queen-mother herself addressed the daughter of Bhima, whose eyes were full of tears, bewailing in the above manner and whose voice was choked up in sorrow. O blessed lady! O gentle one! stay here with me. I am much pleased with you. Mymen will seek your husband in the woods.
39It may so happen that he shall come here of himself in course of his roving about in the forest. O gentle one! do you live here now; and you shall get your husband back.'
40Hearing these words of the Queen-mother, Damayanti spoke to her; 'O mother of heroes! I dare reside with you, provided that I shall not have to eat the remnants of a dish, nor I shall have ever to speak with other men.
41If any body shall solicit me (to be his wife), that person must be punished by you. Or should he solicit me repeatedly, that criminal person shall be punished with death. This is the vow that I have prearranged.
42'I will find out those Brahmanas, who will search for my husband. Should you arrange all this, I shall no doubt live with you.'
43If it is otherwise, to live does not find place in my heart.' The Queen-mother said to her:
44'I will do all this. Very good is this your vow.' O monarch! the daughter of king Bhima was thus addressed by the Queen-mother. O Bharata! she called her daughter Sunanda and spoke to her this: 'O Sunanda! know well that this maiden is a goddess, even as your Shairindhri (a high class maid-servant).
45As she is of the same age with yourself, do you take the lady as your companion and also play with her always without any apprehension in the mind.'
46Thereupon Sunanda, having received Damayanti with the greatest delight, conducted her into her own apartinents, attended by all her companions.
47Damayanti was highly gratified with the respectful behaviour of her companion; and she lived there for some time, because all her desires were excellently satisfied.
हिन्दी
1बृहदश्व ने कहा — तब वे सुन्दरी सार्थवाह के वचन सुनकर अपने स्वामी को खोज पाने की आशा से यात्रियों के उस दल के साथ चल पड़ीं।
2इस प्रकार बहुत दिन बीत गए, तब उन व्यापारियों ने उस भयानक और विशाल वन के मध्य एक अत्यन्त बड़ा सरोवर देखा, जो सर्वथा सुन्दर था, कमलों से भरा, परम रमणीय, प्रचुर घास और ईंधन से युक्त तथा (अपने तटों पर) नाना प्रकार के स्वादिष्ट फल-फूल लिए हुए और अनेक जाति के पक्षियों से बसा हुआ था; और उस सरोवर का जल शुद्ध, स्वादु, परम मनोहर और शीतल पाकर उन थके हुए यात्रियों ने वहीं ठहरने का निश्चय किया।
3सार्थ अपने नायक के आदेश से वन में फैल गया। किन्तु जब दिन (अर्थात् सूर्य) पश्चिम की ओर ढल गया, तब उस विशाल दल ने वहीं अपना पड़ाव डाला।
4तब आधी रात को, जब सब कुछ शान्त था और नीरवता छाई थी, यात्री निद्रा में मग्न थे, तभी हाथियों का एक समूह आ पहुँचा। और अपने ही मद से मलिन जल पीने के लिए पर्वतीय जलधारा की ओर जाते हुए उन्होंने उन व्यापारियों को तथा उनके पास के बहुत-से अन्य हाथियों को देखा।
5उन पालतू हाथियों को देखकर वे जंगली हाथी क्रोध से उन्मत्त होकर उन्हें मार डालने के उद्देश्य से उनकी ओर झपटे, जब उनके गण्डस्थलों से मद बह रहा था।
6उन हाथियों के उस आगे बढ़ते आक्रमण का वेग असह्य हो गया — मानो पर्वतशिखरों से टूटकर भूमि की ओर गिरते हुए शिखरों का पतन हो।
7वन के मार्गों से झपटते उन हाथियों का मार्ग अवरुद्ध था, क्योंकि वह भला सार्थ कमलों से भरे सरोवर का मार्ग रोके हुए सो रहा था।
8उन हाथियों ने सहसा भूमि पर सोते हुए उस सार्थ को कुचल डाला। तब वे व्यापारी "हाय! हाय!" चिल्लाते हुए रक्षा खोजने लगे। निद्रा से अन्धे होकर वे सब (रक्षा के लिए) झाड़ियों और वन की ओर भागे। किन्तु उनमें से कुछ उन हाथियों के दाँतों से, कुछ सूँड़ों से और कुछ उनके पैरों से मारे गए।
9इस प्रकार बहुत-से ऊँट और अश्व मारे गए; और असंख्य लोग, जो पैदल थे, भय से भागते हुए एक-दूसरे को कुचलकर मार डालने लगे। कितने ही व्यापारी ऊँचे स्वर में चिल्लाते हुए भूमि पर गिर पड़े; कितने ही वृक्षों पर चढ़ गए; और कितने ऊँची-नीची भूमि पर गिर पड़े।
10हे राजन्! इस प्रकार बहुसंख्यक हाथियों द्वारा आकस्मिक रूप से आक्रान्त होकर उन भले व्यापारियों को महान् क्षति उठानी पड़ी।
11तब एक महान् कोलाहल उठा, जिसने तीनों लोकों को भयभीत कर दिया, और आग भी भड़क उठी। "अरे! हमें इस संकट से बचाओ। क्या तुम अब भाग रहे हो? ये रत्नों के ढेर चारों ओर बिखरे हैं। इन्हें ले लो। तुम भागते क्यों हो?
12ये सम्पत्तियाँ कुछ भी नहीं हैं। मेरे वचन असत्य नहीं हैं।
13हे भयभीत जनो! मैं जो वचन तुमसे फिर कह रहा हूँ, उन पर विचार करो।" इस प्रकार चिल्लाते हुए वे सब भय से इधर-उधर दौड़ते रहे।
14उस भीषण संहार के चलते हुए दमयन्ती भय और चिन्ता से विक्षुब्ध मन लिए उठ खड़ी हुईं।
15वहाँ कमलदल के समान नेत्रों वाली उस कन्या ने उस अप्रत्याशित दुर्घटना का परिणाम देखा — अर्थात् वह संहार, जो समस्त लोकों को भयभीत करने वाला था। जागते ही वे भय से अचेत-सी हो गईं; और विकृत मुख लिए उनकी साँस रुकने लगी। सार्थ के जो लोग उस संहार से अनाहत बच निकले थे, वे सब एकत्र होकर उस कर्म पर चर्चा करने लगे जिसका यह (संहार) परिणाम था। "निश्चय ही हमने उन सुविख्यात महारुद्र की, अथवा उन कल्याणकारी और महात्मा यक्षराज वैश्रवण की पूजा नहीं की। अथवा ऐसा भी हो सकता है कि हमने विघ्न करने वाले देवताओं की पूजा नहीं की। अथवा सम्भवतः हमने उन्हें प्रथम बलि नहीं चढ़ाई। अथवा यह अस्वाभाविक घटना निश्चय ही उन (शकुन) पक्षियों का फल है, जो हमने देखे थे। हमारे ग्रह प्रतिकूल हैं; और क्या हो सकता है, जिससे यह विपत्ति आ पड़ी?"
16कुछ अन्य, जो व्यथित तथा धन और मित्रों से वंचित हो चुके थे, बोले — "वह उन्मत्त-सी, अस्वाभाविक रूपवाली स्त्री अमानवीय रूप धारण करके इस विशाल व्यापारी-दल के बीच आई थी। उसी ने यह भयंकर माया पहले से रच रखी थी।
17यह स्त्री निश्चय ही कोई राक्षसी, अथवा यक्षिणी, अथवा कोई भयानक पिशाची होगी। यह सारा अनिष्ट उसी का किया हुआ है, इसमें कोई सन्देह नहीं करना चाहिए। यदि मैं उस दुष्टा को, जो व्यापारियों की हन्त्री है और उन्हें असंख्य कष्ट देने वाली है, फिर पा जाऊँ, तो मैं उसे पत्थरों से, अथवा धूल से, अथवा घास से, अथवा काठ से, अथवा हाथ के प्रहारों से अवश्य मार डालूँगा।"
18उनके ये वचन सुनकर दमयन्ती भय और लज्जा से पीड़ित हुईं; और उनकी दुरभिसन्धि की आशंका से अत्यन्त भयभीत होकर वे वन में भाग गईं। उन्होंने स्वयं को भी धिक्कारते हुए कहा —
19"हाय! मुझ पर देवताओं का कोप प्रचण्ड और महान् है; इसी कारण शान्ति कभी मेरा साथ नहीं देती। यह किस कर्म (या कुकर्म) का फल है?
20मुझे स्मरण नहीं कि मैंने कर्म से, मन से अथवा वचन से कभी किसी का कोई अहित किया हो। तब यह किस कर्म (या कुकर्म) का फल है?
21मुझ पर आ पड़ी उस महान् विपत्ति के फलस्वरूप मैंने ये कष्ट भोगे हैं। निश्चय ही ये सब मेरे पूर्वजन्म में किए किसी क्रूर कर्म के कारण हैं।
22उस विपत्ति के परिणाम हैं — मेरे पति के राज्य का नाश; अपने ही बन्धुओं द्वारा उनकी (द्यूत में) पराजय; मेरा अपने पति, पुत्र और पुत्री से वियोग; तथा मेरी यह असहाय दशा; और हिंस्र पशुओं की सब जातियों से भरे इन वनों में मेरा यह निर्वासन।" हे राजन्! तत्पश्चात् अगले दिन उस संहार से बचे हुए शेष व्यापारी अपने भाइयों, पिताओं, पुत्रों और बन्धुओं के नाश पर विलाप करते हुए उस देश से चल दिए।
23विदर्भराज की उन पुत्री ने पुनः विलाप किया — "मैंने अतीत में कैसा कुकर्म किया था! मेरे दुर्भाग्य के फलस्वरूप मनुष्यों का वह समूह, जिसका संग मुझे इस निर्जन वन में मिला था, हाथियों द्वारा पूर्णतः नष्ट हो गया। जान पड़ता है, निश्चय ही मुझे बहुत लम्बे समय तक अनेक क्लेश भोगने होंगे।
24मैंने वृद्धों से सुना है कि कोई भी अपने समय से पूर्व नहीं मरता। यदि यह सत्य न होता, तो दुःखिनी मैं आज हाथियों के उस झुण्ड द्वारा अवश्य कुचलकर मार दी गई होती।
25वास्तव में मनुष्यों का ऐसा कुछ भी नहीं जो दैव की परिधि में न आता हो। मैंने बाल्यकाल में भी कर्म से, मन से अथवा वचन से कोई अपराध नहीं किया था, जिस कारण मुझ पर यह महान् विपत्ति आ पड़ती।
26स्वयंवर के अवसर पर एकत्र हुए लोकपालों को मैंने राजा नल के लिए त्याग दिया था; और निश्चय ही मैं मानती हूँ, उन्हीं के प्रबल हस्तक्षेप से मैं यह वियोग भोग रही हूँ।" पतिपरायणा उन गौरवर्णा दमयन्ती ने शोक के ये वचन कहते हुए अत्यन्त दुःख से पीड़ित होकर विवर्ण मुख धारण कर लिया।
27हे राजश्रेष्ठ! शरत्कालीन चन्द्रमा के ही समान वे तब उन वेदपाठी ब्राह्मणों के साथ चल पड़ीं, जो उस भीषण संहार से बच गए थे। शीघ्रता से जाते हुए वे कन्या सन्ध्या के समय सत्यवादी चेदिराज सुबाहु की महानगरी में जा पहुँचीं।
28जब वे अर्धवस्त्रा उस उत्तम नगरी में प्रविष्ट हुईं, तब नागरिकों ने उन्हें भयभीत, अत्यन्त दुर्बल और असहाय, बिखरे केशों वाली, बिना स्नान की और उन्मत्त स्त्री के समान विचरती देखा। कौतूहलवश नगर के बालक उनके पीछे लग गए, जब उन्होंने उन्हें चेदिराज की नगरी में प्रवेश करते देखा। तब बालकों से घिरी वे कन्या राजभवन के सामने आ पहुँचीं।
29राजभवन से राजमाता ने उन्हें बहुसंख्यक लोगों से घिरी देखा; और अपनी धाय से कहा कि जाकर उन्हें उनके सामने ले आए।
30राजमाता ने उन्हें लोगों से पीड़ित, असहाय, शोकों से अभिभूत और रक्षा की याचना करती देखा; किन्तु उनके सौन्दर्य की आभा ऐसी थी कि उसने सम्पूर्ण राजभवन को आलोकित कर दिया।
31वे सुन्दरी और विशालाक्षी देवी, साक्षात् श्री के समान होकर भी उन्मत्त स्त्री के समान दिख रही थीं। तब, हे राजन्, धाय ने भीड़ को हटने का आदेश देकर उन्हें राजभवन में ले लिया और विस्मित होकर दमयन्ती से पूछा — "तुम शोक से पीड़ित होकर भी ऐसा मनोहर रूप कैसे धारण किए हो?
32क्या तुम मेघों के मध्य विद्युत् की भाँति चमकती हो? अरे! मुझे बताओ, तुम कौन हो और किसकी हो? निश्चय ही तुम्हारा सौन्दर्य मानवीय नहीं है, यद्यपि तुम आभूषणों से विभूषित नहीं हो।
33हे देवताओं के समान देदीप्यमान! यद्यपि तुम असहाय हो, फिर भी इन (अपमान करने वाले) लोगों से तुम विचलित नहीं होतीं?" धाय के ये वचन सुनकर राजा भीम की पुत्री ने उससे ये वचन कहे —
34"मुझे पतिपरायणा एक स्त्री जानो; और उच्च कुल की एक सेविका। मुझे यह भी जानो कि मैं जहाँ चाहूँ वहाँ रहती हूँ और फल-मूल पर निर्वाह करती हूँ। मैं अकेली हूँ; और सन्ध्या होने पर ठहर जाती हूँ। मेरे स्वामी अगणित गुणों से युक्त हैं; और वे सदा मुझमें अनुरक्त रहे।
35मैं भी उन वीर में अनुरक्त थी और छाया की भाँति उनके मार्ग पर उनका अनुगमन करती थी। ऐसा हुआ कि एक बार वे द्यूतक्रीड़ा में लगे, जिसमें वे पराजित हुए; और उसके परिणामस्वरूप वे अकेले वन में चले आए। अपने उन वीर पति को एक ही वस्त्र पहने, उन्मत्त-से और शोक से पीड़ित देखकर मैं भी उन्हें सान्त्वना देने के विचार से उनके पीछे वन में चली आई। किसी समय वे युद्धप्रिय किसी कारण से वन में (और आगे) चले गए।
36क्षुधा से पीड़ित होकर उन्होंने वन में असावधानी से वह एकमात्र वस्त्र भी खो दिया। उनके पीछे-पीछे चलते हुए — जो नग्न, उन्मत्त-से और सुध-बुध खोए हुए थे — मैं एक ही वस्त्र पहने कई रातों तक सो न सकी। इस प्रकार बहुत दिन बीत गए, तब मैं सो गई। तब उन्होंने मेरे वस्त्र का आधा भाग फाड़ लिया और मुझे वहीं त्याग दिया, यद्यपि मैंने उनका कोई अहित नहीं किया था। इसी कारण मैं अपने पति को खोजती फिरती हूँ और दिन-रात क्लेश में जलती हूँ।
37इस प्रकार पीड़ित होकर मैं अपने उन स्वामी को नहीं खोज पाती, जो मेरे हृदय के प्राण हैं और जिनकी आभा कमल के केसरों के समान है। मैं अपने उन स्वामी को नहीं देखती, जो मेरे हृदय के आनन्द हैं, मेरे अपने इष्टदेव हैं, मुझे परम प्रिय हैं और जो रूप में देवताओं के समान हैं।"
38इस प्रकार विलाप करती हुईं, जिनके नेत्र अश्रुओं से भरे थे और जिनका स्वर शोक से अवरुद्ध था, उन भीमपुत्री से राजमाता ने स्वयं कहा — "हे भद्रे! हे सौम्ये! तुम यहाँ मेरे पास रहो। मैं तुमसे बहुत प्रसन्न हूँ। मेरे लोग वन में तुम्हारे पति को खोजेंगे।
39ऐसा भी हो सकता है कि वन में भटकते हुए वे स्वयं ही यहाँ आ जाएँ। हे सौम्ये! अब तुम यहीं रहो; और तुम्हें अपना पति पुनः मिल जाएगा।"
40राजमाता के ये वचन सुनकर दमयन्ती ने उनसे कहा — "हे वीरमाता! मैं आपके साथ इसी शर्त पर रहने का साहस करूँगी कि मुझे किसी का उच्छिष्ट न खाना पड़े और न कभी अन्य पुरुषों से बात करनी पड़े।
41यदि कोई मुझसे (पत्नी बनने की) याचना करे, तो आपको उस व्यक्ति को दण्ड देना होगा। और यदि वह बार-बार याचना करे, तो उस अपराधी को मृत्युदण्ड मिले। यही व्रत मैंने पहले से ठान रखा है।
42मैं उन ब्राह्मणों को खोजूँगी जो मेरे पति की खोज करेंगे। यदि आप यह सब व्यवस्था कर दें, तो मैं निःसन्देह आपके साथ रहूँगी।
43यदि इससे अन्यथा हुआ, तो जीने की इच्छा मेरे हृदय में स्थान नहीं पाती।" राजमाता ने उनसे कहा —
44"मैं यह सब करूँगी। तुम्हारा यह व्रत अत्युत्तम है।" हे नरेश! राजमाता ने राजा भीम की पुत्री से इस प्रकार कहा। हे भरतवंशी! फिर उन्होंने अपनी पुत्री सुनन्दा को बुलाकर उससे यह कहा — "हे सुनन्दे! भली-भाँति जान लो कि यह कन्या देवी के समान है, ठीक वैसे ही जैसे तुम्हारी सैरन्ध्री (उच्चकुलीन परिचारिका)।
45ये तुम्हारी ही आयु की हैं, अतः तुम इन देवी को अपनी सखी बना लो और मन में किसी आशंका के बिना सदा इनके साथ खेला करो।"
46तब सुनन्दा ने परम आनन्द के साथ दमयन्ती का स्वागत करके, अपनी समस्त सखियों सहित उन्हें अपने ही कक्षों में ले गईं।
47अपनी सखी के आदरपूर्ण व्यवहार से दमयन्ती अत्यन्त सन्तुष्ट हुईं; और वे कुछ काल वहाँ रहीं, क्योंकि उनकी समस्त इच्छाएँ भली-भाँति पूर्ण होती थीं।
नेपाली
1बृहदश्वले भने — तब ती सुन्दरी सार्थवाहका वचन सुनेर आफ्ना स्वामीलाई भेट्टाउने आशाले यात्रीहरूको त्यस दलसँग हिँडिन्।
2यसरी धेरै दिन बिते, तब ती व्यापारीहरूले त्यस भयानक र विशाल वनको बीचमा एउटा अत्यन्त ठूलो सरोवर देखे, जो सर्वथा सुन्दर थियो, कमलले भरिएको, परम रमणीय, प्रशस्त घाँस र दाउराले युक्त तथा (आफ्ना किनारमा) नाना प्रकारका स्वादिष्ट फलफूल लिएको र अनेक जातिका पक्षीहरूले बसेको थियो; र त्यस सरोवरको जल शुद्ध, स्वादिलो, परम मनोहर र शीतल पाएर ती थकित यात्रीहरूले त्यहीँ अडिने निश्चय गरे।
3सार्थ आफ्ना नायकको आदेशले वनमा फैलियो। तर जब दिन (अर्थात् सूर्य) पश्चिमतिर ढल्यो, तब त्यस विशाल दलले त्यहीँ आफ्नो पडाव हाल्यो।
4तब मध्यरातमा, जब सबै शान्त थियो र नीरवता छाएको थियो, यात्रीहरू निद्रामा मग्न थिए, त्यही बेला हात्तीहरूको एउटा समूह आइपुग्यो। र आफ्नै मदले मैलो पानी पिउन पर्वतीय जलधारातिर जाँदै गर्दा तिनले ती व्यापारीहरूलाई तथा तिनीहरूसँग भएका धेरै अन्य हात्तीहरूलाई देखे।
5ती पाल्तु हात्तीहरूलाई देखेर ती जङ्गली हात्तीहरू क्रोधले उन्मत्त भई तिनलाई मार्ने उद्देश्यले तिनीतिर झम्टे, जब तिनका गण्डस्थलबाट मद बगिरहेको थियो।
6ती हात्तीहरूको त्यस अगाडि बढ्दो आक्रमणको वेग असह्य भयो — मानौँ पर्वतशिखरबाट टुक्रिएर भुइँतिर खस्दै गरेका चुचुराको पतन होस्।
7वनका बाटाबाट झम्टिँदै गरेका ती हात्तीहरूको बाटो अवरुद्ध थियो, किनभने त्यो भलो सार्थ कमलले भरिएको सरोवरको बाटो छेकेर सुतिरहेको थियो।
8ती हात्तीहरूले अकस्मात् भुइँमा सुतिरहेको त्यस सार्थलाई कुल्चिदिए। तब ती व्यापारीहरू "हाय! हाय!" कराउँदै रक्षा खोज्न थाले। निद्राले अन्धा भई तिनीहरू सबै (रक्षाका लागि) झाडी र वनतिर भागे। तर तिनीहरूमध्ये कोही ती हात्तीका दाँतले, कोही सुँडले र कोही तिनका खुट्टाले मारिए।
9यसरी धेरै ऊँट र घोडा मारिए; र असङ्ख्य मानिस, जो पैदल थिए, भयले भाग्दै एकअर्कालाई कुल्चेर मार्न थाले। कति व्यापारी उच्च स्वरमा कराउँदै भुइँमा ढले; कति रूखमा चढे; र कति उँच-निच भुइँमा खसे।
10हे राजन्! यसरी धेरै सङ्ख्याका हात्तीहरूद्वारा आकस्मिक रूपमा आक्रान्त भई ती भला व्यापारीहरूले महान् क्षति बेहोर्नुपर्यो।
11तब एउटा महान् कोलाहल उठ्यो, जसले तीनै लोकलाई भयभीत पार्यो, र आगो पनि दन्कियो। "अरे! हामीलाई यस सङ्कटबाट बचाऊ। के तिमी अब भाग्दै छौ? यी रत्नका थुप्रा चारैतिर छरिएका छन्। यी लिइहाल। तिमी किन भाग्छौ?
12यी सम्पत्ति केही होइनन्। मेरा वचन असत्य छैनन्।
13हे भयभीत जनहरू! म जुन वचन तिमीहरूलाई फेरि भन्दै छु, तीमाथि विचार गर।" यसरी कराउँदै तिनीहरू सबै भयले यताउता दौडिरहे।
14त्यस भीषण संहार चलिरहँदा दमयन्ती भय र चिन्ताले विक्षुब्ध मन लिएर उठिन्।
15त्यहाँ कमलदलजस्ता नेत्र भएकी ती कन्याले त्यस अप्रत्याशित दुर्घटनाको परिणाम देखिन् — अर्थात् त्यो संहार, जो सम्पूर्ण लोकलाई भयभीत पार्ने खालको थियो। ब्युँझनासाथ उनी भयले अचेतजस्तै भइन्; र विकृत मुख लिएर उनको सास रोकिन थाल्यो। सार्थका जुन मानिस त्यस संहारबाट अनाहत बाँचेका थिए, तिनीहरू सबै भेला भई त्यस कर्मबारे चर्चा गर्न थाले जसको यो (संहार) परिणाम थियो। "निश्चय नै हामीले ती सुविख्यात महारुद्रको, अथवा ती कल्याणकारी र महात्मा यक्षराज वैश्रवणको पूजा गरेनौँ। अथवा यस्तो पनि हुन सक्छ कि हामीले विघ्न गर्ने देवताहरूको पूजा गरेनौँ। अथवा सम्भवतः हामीले तिनलाई प्रथम बलि चढाएनौँ। अथवा यो अस्वाभाविक घटना निश्चय नै ती (शकुन) पक्षीहरूको फल हो, जो हामीले देखेका थियौँ। हाम्रा ग्रह प्रतिकूल छन्; र के हुन सक्छ, जसबाट यो विपत्ति आइपर्यो?"
16केही अरू, जो व्यथित तथा धन र मित्रबाट वञ्चित भइसकेका थिए, भने — "त्यो उन्मत्तजस्ती, अस्वाभाविक रूप भएकी स्त्री अमानवीय रूप धारण गरेर यस विशाल व्यापारी-दलको बीचमा आएकी थिई। उसैले यो भयङ्कर माया पहिल्यै रचेकी थिई।
17यो स्त्री निश्चय नै कुनै राक्षसी, अथवा यक्षिणी, अथवा कुनै भयानक पिशाची होली। यो सारा अनिष्ट उसैले गरेको हो, यसमा कुनै शङ्का गर्नुहुँदैन। यदि मैले त्यो दुष्टीलाई, जो व्यापारीहरूकी हन्त्री हो र तिनलाई असङ्ख्य कष्ट दिने हो, फेरि भेट्टाएँ भने, म उसलाई ढुङ्गाले, अथवा धूलोले, अथवा घाँसले, अथवा काठले, अथवा हातका प्रहारले अवश्य मारिदिनेछु।"
18तिनीहरूका यी वचन सुनेर दमयन्ती भय र लज्जाले पीडित भइन्; र तिनीहरूको दुरभिसन्धिको आशङ्काले अत्यन्त भयभीत भई उनी वनमा भागिन्। उनले आफैँलाई पनि धिक्कार्दै भनिन् —
19"हाय! ममाथि देवताहरूको कोप प्रचण्ड र महान् छ; यसै कारण शान्तिले कहिल्यै मेरो साथ दिँदैन। यो कुन कर्म (वा कुकर्म)को फल हो?
20मलाई सम्झना छैन कि मैले कर्मले, मनले अथवा वचनले कहिल्यै कसैको कुनै अहित गरेकी छु। अनि यो कुन कर्म (वा कुकर्म)को फल हो?
21ममाथि आइपरेको त्यस महान् विपत्तिको फलस्वरूप मैले यी कष्ट भोगेकी छु। निश्चय नै यी सबै मेरो पूर्वजन्ममा गरेको कुनै क्रूर कर्मका कारण हुन्।
22त्यस विपत्तिका परिणाम हुन् — मेरा पतिको राज्यको नाश; आफ्नै बन्धुहरूद्वारा उनको (द्यूतमा) पराजय; मेरो आफ्ना पति, छोरा र छोरीसँगको वियोग; तथा मेरो यो असहाय अवस्था; र हिंस्रक पशुका सबै जातिले भरिएका यी वनमा मेरो यो निर्वासन।" हे राजन्! त्यसपछि भोलिपल्ट त्यस संहारबाट बाँचेका बाँकी व्यापारीहरू आफ्ना दाजुभाइ, पिता, पुत्र र बन्धुहरूको नाशमा विलाप गर्दै त्यस देशबाट हिँडे।
23विदर्भराजकी ती पुत्रीले पुनः विलाप गरिन् — "मैले विगतमा कस्तो कुकर्म गरेकी थिएँ! मेरो दुर्भाग्यको फलस्वरूप मानिसहरूको त्यो समूह, जसको सङ्गत मलाई यस निर्जन वनमा मिलेको थियो, हात्तीहरूद्वारा पूर्ण रूपमा नष्ट भयो। जस्तो देखिन्छ, निश्चय नै मैले धेरै लामो समयसम्म अनेक क्लेश भोग्नुपर्नेछ।
24मैले वृद्धहरूबाट सुनेकी छु कि कोही पनि आफ्नो समयभन्दा पहिले मर्दैन। यदि यो सत्य नभएको भए, दुःखी म आज हात्तीहरूको त्यस बथानद्वारा अवश्य कुल्चिएर मारिने थिएँ।
25वास्तवमा मानिसको यस्तो केही पनि छैन जो दैवको परिधिभित्र नपरोस्। मैले बाल्यकालमा पनि कर्मले, मनले अथवा वचनले कुनै अपराध गरेकी थिइनँ, जुन कारणले ममाथि यो महान् विपत्ति आइपरोस्।
26स्वयंवरको अवसरमा भेला भएका लोकपालहरूलाई मैले राजा नलका लागि त्यागेकी थिएँ; र निश्चय नै म मान्छु, तिनकै प्रबल हस्तक्षेपले म यो वियोग भोगिरहेकी छु।" पतिपरायणा ती गौरवर्णा दमयन्तीले शोकका यी वचन भन्दै अत्यन्त दुःखले पीडित भई विवर्ण मुख धारण गरिन्।
27हे राजश्रेष्ठ! शरद्कालीन चन्द्रमाकै समान उनी तब ती वेदपाठी ब्राह्मणहरूसँग हिँडिन्, जो त्यस भीषण संहारबाट बाँचेका थिए। हतारिएर जाँदै गर्दा ती कन्या साँझको समयमा सत्यवादी चेदिराज सुबाहुको महानगरीमा पुगिन्।
28जब उनी अर्धवस्त्रा भई त्यस उत्तम नगरीमा प्रवेश गरिन्, तब नागरिकहरूले उनलाई भयभीत, अत्यन्त दुर्बल र असहाय, छरिएका केश भएकी, नुहाइनसकेकी र उन्मत्त स्त्रीजस्तै हिँडिरहेकी देखे। कौतूहलवश नगरका बालकहरू उनको पछि लागे, जब तिनले उनलाई चेदिराजको नगरीमा प्रवेश गरेको देखे। तब बालकहरूले घेरिएकी ती कन्या राजभवनको अगाडि आइपुगिन्।
29राजभवनबाट राजमाताले उनलाई धेरै सङ्ख्याका मानिसहरूले घेरिएको देखिन्; र आफ्नी धाईलाई भनिन् कि गएर उनलाई आफ्नो सामु ल्याओस्।
30राजमाताले उनलाई मानिसहरूबाट पीडित, असहाय, शोकले अभिभूत र रक्षाको याचना गरिरहेकी देखिन्; तर उनको सौन्दर्यको आभा यस्तो थियो कि त्यसले सम्पूर्ण राजभवनलाई आलोकित पार्यो।
31ती सुन्दरी र विशालाक्षी देवी, साक्षात् श्रीसमान भएर पनि उन्मत्त स्त्रीजस्तै देखिन्थिन्। तब, हे राजन्, धाईले भीडलाई हट्न आदेश दिई उनलाई राजभवनमा लगिन् र विस्मित भई दमयन्तीलाई सोधिन् — "तिमी शोकले पीडित भएर पनि यस्तो मनोहर रूप कसरी धारण गरेकी छ्यौ?
32के तिमी मेघहरूको बीचमा बिजुलीझैँ चम्कन्छ्यौ? अरे! मलाई भन, तिमी को हौ र कसकी हौ? निश्चय नै तिम्रो सौन्दर्य मानवीय होइन, यद्यपि तिमी गहनाले विभूषित छैनौ।
33हे देवताहरूजस्तै देदीप्यमान! यद्यपि तिमी असहाय छ्यौ, तैपनि यी (अपमान गर्ने) मानिसहरूबाट तिमी विचलित हुँदिनौ?" धाईका यी वचन सुनेर राजा भीमकी पुत्रीले उनलाई यी वचन भनिन् —
34"मलाई पतिपरायणा एउटी स्त्री जान; र उच्च कुलकी एउटी सेविका। मलाई यो पनि जान कि म जहाँ चाहन्छु त्यहीँ बस्छु र फलफूल एवं कन्दमूलमा निर्वाह गर्छु। म एक्ली छु; र साँझ परेपछि अडिन्छु। मेरा स्वामी अगणित गुणले युक्त छन्; र उनी सधैँ ममा अनुरक्त रहे।
35म पनि ती वीरमा अनुरक्त थिएँ र छायाझैँ उनको बाटोमा उनको अनुगमन गर्थेँ। यस्तो भयो कि एक पटक उनी द्यूतक्रीडामा लागे, जसमा उनी पराजित भए; र त्यसको परिणामस्वरूप उनी एक्लै वनमा आए। आफ्ना ती वीर पतिलाई एउटै वस्त्र लगाएका, उन्मत्तजस्ता र शोकले पीडित देखेर म पनि उनलाई सान्त्वना दिने विचारले उनको पछि वनमा आएँ। कुनै समय ती युद्धप्रिय कुनै कारणले वनमा (अझ अगाडि) गए।
36भोकले पीडित भई उनले वनमा असावधानीले त्यो एकमात्र वस्त्र पनि गुमाए। उनको पछि-पछि लाग्दै — जो नाङ्गा, उन्मत्तजस्ता र सुधबुध गुमाएका थिए — म एउटै वस्त्र लगाएर कैयौँ रातसम्म सुत्न सकिनँ। यसरी धेरै दिन बिते, तब म निदाएँ। तब उनले मेरो वस्त्रको आधा भाग च्याते र मलाई त्यहीँ त्यागे, यद्यपि मैले उनको कुनै अहित गरेकी थिइनँ। यसै कारण म आफ्ना पतिलाई खोज्दै हिँड्छु र दिनरात क्लेशमा जल्छु।
37यसरी पीडित भई म आफ्ना ती स्वामीलाई भेट्टाउन सक्दिनँ, जो मेरो हृदयका प्राण हुन् र जसको आभा कमलका केसरजस्तै छ। म आफ्ना ती स्वामीलाई देख्दिनँ, जो मेरो हृदयका आनन्द हुन्, मेरा आफ्नै इष्टदेव हुन्, मलाई परम प्रिय छन् र जो रूपमा देवताहरूजस्तै छन्।"
38यसरी विलाप गरिरहेकी, जसका नेत्र आँसुले भरिएका थिए र जसको स्वर शोकले अवरुद्ध थियो, ती भीमपुत्रीलाई राजमाताले आफैँ भनिन् — "हे भद्रे! हे सौम्य! तिमी यहाँ मसँग बस। म तिमीसँग धेरै प्रसन्न छु। मेरा मानिसहरूले वनमा तिम्रा पतिलाई खोज्नेछन्।
39यस्तो पनि हुन सक्छ कि वनमा भौँतारिँदै उनी आफैँ यहाँ आइपुगून्। हे सौम्य! अब तिमी यहीँ बस; र तिमीले आफ्नो पति पुनः पाउनेछ्यौ।"
40राजमाताका यी वचन सुनेर दमयन्तीले उनलाई भनिन् — "हे वीरमाता! म तपाईंसँग यसै सर्तमा बस्ने साहस गर्नेछु कि मैले कसैको उच्छिष्ट खानु नपरोस् र न कहिल्यै अन्य पुरुषसँग बोल्नुपरोस्।
41यदि कसैले मसँग (पत्नी बन्ने) याचना गर्यो भने, तपाईंले त्यस व्यक्तिलाई दण्ड दिनुपर्नेछ। र यदि उसले पटक-पटक याचना गर्यो भने, त्यस अपराधीलाई मृत्युदण्ड मिलोस्। यही व्रत मैले पहिल्यैदेखि ठानेकी छु।
42म ती ब्राह्मणहरूलाई खोज्नेछु जसले मेरा पतिको खोजी गर्नेछन्। यदि तपाईंले यो सबै व्यवस्था गरिदिनुहुन्छ भने, म निस्सन्देह तपाईंसँग बस्नेछु।
43यदि यसभन्दा अन्यथा भयो भने, बाँच्ने इच्छाले मेरो हृदयमा ठाउँ पाउँदैन।" राजमाताले उनलाई भनिन् —
44"म यो सबै गर्नेछु। तिम्रो यो व्रत अत्युत्तम छ।" हे नरेश! राजमाताले राजा भीमकी पुत्रीलाई यसरी भनिन्। हे भरतवंशी! अनि उनले आफ्नी छोरी सुनन्दालाई बोलाएर उनलाई यसो भनिन् — "हे सुनन्दा! राम्ररी जान कि यी कन्या देवीसमान छिन्, ठीक त्यसै गरी जसरी तिम्री सैरन्ध्री (उच्चकुलीन परिचारिका)।
45यिनी तिम्रै उमेरकी छिन्, त्यसैले तिमी यी देवीलाई आफ्नी सखी बनाऊ र मनमा कुनै आशङ्काबिना सधैँ यिनीसँग खेल।"
46तब सुनन्दाले परम आनन्दका साथ दमयन्तीको स्वागत गरी, आफ्ना सम्पूर्ण सखीहरूसहित उनलाई आफ्नै कक्षमा लगिन्।
47आफ्नी सखीको आदरपूर्ण व्यवहारले दमयन्ती अत्यन्त सन्तुष्ट भइन्; र उनी केही काल त्यहाँ बसिन्, किनभने उनका सम्पूर्ण इच्छा राम्ररी पूरा हुन्थे।