द्रौपदी र युधिष्ठिरको संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 32
संस्कृत
1द्रौपद्युवाच नावमन्ये न गर्हे चधर्मं पार्थ कथंचन। ईश्वरं कुत एवाहमवमस्ये प्रजापतिम्॥
2आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत। भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे॥
3कर्म खल्विह कर्तव्यं जानतामित्रकर्शन। अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः॥
4यावद्गोस्तनपानाच्च यावच्छायोपसेवनात्। जन्तवः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर॥
5जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ। इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च॥
6उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत। प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्॥
7सर्वे हि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः। अपिधाता विधाता च यथायमुदके बकः॥
8अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्यान्न हि काचन। तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात् कदाचन॥
9स्वकर्म कुरु मा ग्लासी: कर्मणा भव दंशितः। कृतं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोऽस्ति नास्ति च॥
10तस्य चापि भवेत् कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा। भक्ष्यमाणो ह्यनादानात् क्षीयेत् हिमवानपि॥
11उत्सीदेरन् प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद् भुवि। तथा ह्येता न वधैरन् कर्म चेदफलं भवेत्॥
12अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्। नान्यथा ह्यपि गच्छन्ति वृत्ति लोकाः कथंचन॥
13यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादिकः। उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते॥
14यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं शयेत्। अवसीदेत् स दुर्बुद्धिरामो घट इवोदके॥
15तथैव हठदुर्बुद्धिः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्। आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः॥
16अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः। तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्॥
17यच्चापि किंचित् पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत। दैवेन विधिना पार्थ तद् दैवमिति निश्चितम्॥
18यत् स्वयं कर्मणा किंचित् फलमाप्नोति पूरुषः। प्रत्यक्षमेतल्लोकेषु तत् पौरुषमिति श्रुतम्॥
19स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात्। तत् स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम॥
20एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात् कर्मणस्तथा। यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत् फलं पूर्वकर्मणाम्।।२
21धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः। विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम्॥
22यद्ध्ययं पुरुषः किंचित् कुरुते वै शुभाशुभम्। तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्॥
23कारणं तस्य देहोऽयंधातुः कर्मणि वर्तते। स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः॥
24तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः। सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि॥
25मनसार्थान् विनिश्चित्य पश्चात् प्राप्नोति कर्मणा। बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम्॥
26संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ। अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी॥ तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः। धियाधीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये॥
27ततः प्रवर्तते पश्चात् कारणैस्तस्य सिद्धये। तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मजामिह जन्तवः॥
28कुशलेन कृतं कर्म क; साधु स्वनुष्ठितम्। इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते॥
29इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्। पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम्॥
30कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते। असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशात् कथं त्विह॥
31सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत। पुंसः प्रयत्न केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते॥ न चैवेतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे। अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः॥
32दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः। किंचिद् दैवाद्धठात् किंचित् किंचिदेव स्वभावतः।३४॥ पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्। कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदो जनाः॥
33तथैवधाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः। यदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन॥
34यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः। तत्तत् सफलमेव स्याद् यदि न स्यात् पुरा कृतम्।
35त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः। तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते॥
36कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः। एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः॥
37कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर। एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्॥
38असम्भवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्षयेत्। कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्नुते॥
39अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम्। नि:संशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते॥
40अनर्थाः संशयावस्थाः सिद्ध्यन्ते मुक्त संशयाः। धीरा नराः कर्मरता ननु निःसंशयाः क्वचित्॥
41एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु साम्प्रतम्। स तु निःसंशयं न स्यात् त्वयि कर्मण्यवस्थिते॥
42अथवा सिद्धिरेव स्यादभिमानं तदेव ते। वृकोदरस्य बीभत्सोमा॑त्रोश्च यमयोरपि॥
43अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः। विप्रकर्षण बुध्येत कृतकर्मा यथाफलम्।॥
44पृथिवीं लागलेनेह भित्त्वा बीजं वपत्युत। आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्॥
45वृष्टिश्चेन्नानुगृहणीयादनेनास्तत्र कर्षकः। यदन्यः पुरुषः कुर्यात् तत् कृतं सफलं मया॥
46तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित्। इतिधीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत्।।
47कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत। निर्वेदो नात्र कर्तव्यो द्वावन्यौ ह्या कारणम्॥
48सिद्धिर्वाप्यथवासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा। बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिद्ध्यति॥
49गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च। अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित्॥
50देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिवृद्धये। युनक्ति मेधयाधीरो यथाशक्ति यथाबलम्॥
51अप्रमत्तेन तत् कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः। भूयिष्ठं कर्मयोगेषु दृष्ट एव पराक्रमः॥
52यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैः। साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत् कर्म चास्मै प्रयोजयेत्॥
53व्यसनं वास्य काक्षेत विवासं वा युधिष्ठिर। अपि सिन्धोगिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः॥
54उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषौ। आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च॥
55न त्वेवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन। न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति शोभना॥
56एवंसंस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत। तत्र सिद्धिर्गतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः॥
57ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम्। सोऽपि सर्वामिमां प्राह पित्रे मे भरतर्षभ॥ नीति बृहस्पतिप्रोक्ता भ्रातृन् मेऽचाहयत् पुरा। तेषां सकाशादौषमहमेतां तदा गृहे॥
58स मां राजन् कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्। शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर॥
अङ्ग्रेजी
1Draupadi said : I never disregard or speak ill of religion, O son of Pritha; why should I disregard God, the lord of creations?
2O descendant of Bharata, consider me raving as being stricken with misery, listen to me, I shall again bewail.
3O represser of enemies, forsooth every conscious being should engage in actions in this world; it is only the immobile and not even other creatures that can live without action.
4Immediately after the birth the calf sucks the mother's teat. (People feel distress) as soon as incantations are performed on their statues; the creatures, O Yudhishthira, deserve the character of their lives according to pristine actions.
5O foremost of Bharatas, this is the difference of man from mobile creatures, that he aspires to like his course of life both in this world and in the next by means of his acts.
6O descendant of Bharata, all creatures perceive the impression of the pristine life and they visibly reap in this world the fruits of their acts.
7All creatures live according to the impression of the pristine life, even the creatures and the ordainers of the universe like a crane that lives on the water.
8The course of life for a creatures that does not act is impossible; for them there is action and never inaction.
9You should therefore act and never incur censure by leaving affection; cover yourself with action as with an armour. There might not be one in a thousand who does not truly understand the utility of work.
10One should act either for increasing or protecting his wealth; if spent without being earned it vanishes although it be like (the mount) Himavana.
11All creatures would have been exterminated if there were no action; if acts had born no fruits they would not have multiplied.
12It is sometimes observed that creatures perform acts that give them no fruits; for without action the course of life would be an impossibility.
13Whoever in this world believe in Destiny and whoever in chance are both the worst of people; those only are praiseworthy who believe in the efficacy of acts.
14He, who has been at ease without any action and believing in Destiny, is soon consumed like an unburnt earthen pot in water.
15So also that man, who believes in chance and who, though capable of work, does not work, does not live long, for his life is one of weakness and helplessness.
16If a person in the world attains, by accident, to an accession of wealth-people consider it derived from chance for none has tried for it.
17O son of Pritha, whatever good fortune a person acquires in consequence of religious rites is called Providential.
18The fruit, that a person reaps by acting himself and which is the direct outcome of his actions, is considered as a proof of manliness.
19Of best of men, know that the riches acquired spontaneously and without cause are considered as a spontaneous acquisition.
20Whatever is thus acquired accidentally, providentially or spontaneously by a person is the outcome of his pristine actions.
21And judging according to their pristine actions, the good and bad, the ordainer of the universe distributes among men, their portions in this world.
22Know that whatever actions, either good or bad, that a person performs are the outcome of God's arrangements with reference to their pristine actions.
23This body is the instrument of God for actions; inert in itself, it performs what is urged on by God.
24O son of Kunti, it is the supreme Lord of all who makes all creatures do what they do, though they themselves are all inert.
25O hero, having settled upon some object in mind, a man carries it out into action aided by his intelligence; man is himself therefore the cause.
26O best of men, the number of actions cannot be ascertained for towns and palaces are the result of man's acts. By the aid of their intelligence, intelligent men know that oil may be had from sesame, curds from milk and that food may be cooked by means of igniting fuel; they know the means for accomplishing them.
27Thereupon they set themselves, by instruinents, to accomplishing them; and creatures maintain their lives by the results acquired in these directions by their own acts.
28If a work is done by a clever work-man it is done well; from the difference in execution another work may be said to be that of an unskilled hand.
29If a person were not himself the instrument of his acts, the sacrifices would not bear any fruits in his case nor would anybody be a disciple or preceptor.
30It is because a person is himself the instrument of his action that he is praised when or he acquires success, so the doer is censured when he is unsuccessful; nothing else exists.
31Some say that everything is the outcome of chance, some say everything is providential, whereas others hold that this, is not so, but everything that is said to be the outcome of Destiny or chance is the result of pristine actions.
32It is seen that wealth proceeds from chance Destiny; something accidental and something natural. In the acquisition of fruits for a man, there is not the fourth cause; this is said by those who are cognizant of truth and well-versed in knowledge.
33If God himself were not the bestower of good or bad fruits then among creatures there would not be any miserable being.
34If pristine actions had no existence then all purposes for which a man would work should prove successful.
35Those persons, who do not observe these three doors for the accomplishment of objects as well as for the failure, are dull and exist like the body itself.
36Man should always act; for this is the conclusion of Manu; a person that does not act is always defeated.
37A man of action in this world, O Yudhishthira, generally meets with success; the idle however never acquire success.
38If success becomes impossible a person should remove the difficulties; when engaged in action, O king, he is freed from debts (whether he is successful or not).
39Adversity overpowers a person who is idle and lies down, whereas whoever is active reaps success and enjoys prosperity.
40Intelligent persons engaged confidently in acts consider all who are diffident as doubting and unsuccessful.
41Now we are overtaken by misfortune and if you engage in action this misfortune will certainly be removed.
42Even if you are unsuccessful it shall be proved to you. Vrikodara, Vivatsu and the twins (that you are unable to take the kingdom).
43The actions of others have been seen crowned with success and ours might be as well; how can one, performing action, perceive beforehand what would be the result?
44Having tilled the ground with plough one sows the seeds; the tiller then sits silent (for) the clouds are the next cause.
45If however the clouds do not favour him the cultivator is not to blame-he says :-"I have done what others do."
46If however I do not meet with success I am not to blame thinking this he contents himself and does not reproach himself.
47O descendant of Bharata, no one should despair saying, “I am working still I do not succeed," for besides exertion there are two other ause for success.
48Success or failure, no one should despair, for success in action depends upon the union of many circumstances.
49One element wanting proportionate success does not come or nothing at all; if however no exertion is made no success is acquired, nor any quality is seen.
50The man is by his intelligence and according to his might and power, brings place, time, means and auspicious rites for the acquisition of prosperity.
51One should assiduously engage in action, his guide being his prowess; among the qualities necessary for action energy is the foremost.
52If an intelligent man finds his enemy superior to him in many qualities he should accomplish his object by the arts of conciliation and proper appliances.
53O Yudhishthira, he should wish for the calamity and banishment (of his foe), what of mortal men, even he be an ocean or a mountain.
54A person, by actively praying into the holes of his enemy, satisfies a debt to himself as well as to his enemies.
55A man should never think ill of himself; whoever thinks ill of himself never earnis splendid prosperity.
56O descendant of Bharata, the success of persons is thus situated; it is said that the course of success depends upon time and situation.
57In the days of yore my father housed a learned Brahmana; he said all this to my father, O foremost of Bharatas. My brothers, formerly accept from Brihaspati inoral precepts and then in our house I heard all this from them.
58O king, O Yudhishthira, he said this to me, consoling, who had approached my father for some work and who for serving was seated on my father's lap.
हिन्दी
1द्रौपदी ने कहा — हे पृथापुत्र, मैं न तो धर्म का अनादर करती हूँ और न उसकी निन्दा; समस्त सृष्टि के स्वामी ईश्वर का अनादर मैं क्यों करूँगी?
2हे भरतवंशी, दुःख से पीड़ित होकर मैं जो प्रलाप कर रही हूँ, वैसा ही समझिए; मेरी बात सुनिए, मैं फिर विलाप करूँगी।
3हे शत्रुदमन, निस्सन्देह इस संसार में प्रत्येक चेतन प्राणी को कर्म में प्रवृत्त होना चाहिए; केवल स्थावर ही ऐसे हैं जो कर्म के बिना जी सकते हैं, अन्य प्राणी नहीं।
4जन्म लेते ही बछड़ा माता का थन चूसने लगता है। (लोग व्यथा अनुभव करते हैं) ज्यों ही उनकी प्रतिमाओं पर अभिचार-मन्त्र किए जाते हैं; हे युधिष्ठिर, प्राणी अपने पूर्वकर्मों के अनुसार ही अपने जीवन का स्वरूप पाते हैं।
5हे भरतश्रेष्ठ, मनुष्य और अन्य चलने-फिरने वाले प्राणियों में यही भेद है कि वह अपने कर्मों के द्वारा इस लोक तथा परलोक — दोनों में अपने जीवन-क्रम को अपने अनुकूल बनाना चाहता है।
6हे भरतवंशी, समस्त प्राणी अपने पूर्वजीवन के संस्कार का अनुभव करते हैं और इस संसार में प्रत्यक्ष रूप से अपने कर्मों का फल भोगते हैं।
7समस्त प्राणी अपने पूर्वजीवन के संस्कार के अनुसार ही जीते हैं — प्राणी भी और विश्व के विधाता भी — जैसे बगुला जल के आश्रय से जीता है।
8जो प्राणी कर्म नहीं करता, उसके लिए जीवन-क्रम ही असम्भव है; प्राणियों के लिए कर्म ही है, अकर्म कभी नहीं।
9इसलिए आपको कर्म करना चाहिए और मोहवश कर्म छोड़कर कभी निन्दा का पात्र नहीं बनना चाहिए; कवच के समान कर्म से अपने को ढँक लीजिए। सहस्रों में शायद ही कोई ऐसा हो जो कर्म की उपयोगिता को यथार्थतः न समझता हो।
10मनुष्य को या तो अपना धन बढ़ाने के लिए अथवा उसकी रक्षा के लिए कर्म करना चाहिए; बिना अर्जित किए यदि व्यय होता रहे तो हिमवान् (पर्वत) के समान विशाल कोष भी समाप्त हो जाता है।
11यदि कर्म न होता तो समस्त प्राणी नष्ट हो जाते; यदि कर्मों का कोई फल न होता तो वे बढ़ते ही नहीं।
12कभी-कभी यह देखा जाता है कि प्राणी ऐसे कर्म करते हैं जिनसे उन्हें कोई फल नहीं मिलता; तथापि कर्म के बिना जीवन-क्रम असम्भव ही होता।
13इस संसार में जो केवल भाग्य को मानते हैं और जो केवल संयोग को, वे दोनों ही मनुष्यों में अधम हैं; प्रशंसा के योग्य तो वे ही हैं जो कर्म की सामर्थ्य में विश्वास रखते हैं।
14जो भाग्य के भरोसे बिना कोई कर्म किए निश्चिन्त बैठा रहता है, वह जल में पड़े कच्चे घड़े के समान शीघ्र ही नष्ट हो जाता है।
15वैसे ही जो पुरुष संयोग में विश्वास करता है और कर्म करने में समर्थ होते हुए भी कर्म नहीं करता, वह चिरजीवी नहीं होता, क्योंकि उसका जीवन दुर्बलता और असहायता का ही जीवन है।
16यदि संसार में किसी को अकस्मात् धन की प्राप्ति हो जाए, तो लोग उसे संयोग से प्राप्त हुआ मानते हैं, क्योंकि उसके लिए किसी ने प्रयत्न नहीं किया।
17हे पृथापुत्र, धार्मिक अनुष्ठानों के फलस्वरूप जो सौभाग्य किसी को प्राप्त होता है, वह दैव कहलाता है।
18जो फल मनुष्य स्वयं कर्म करके पाता है और जो उसके कर्मों का प्रत्यक्ष परिणाम होता है, वह पुरुषार्थ का प्रमाण माना जाता है।
19हे नरश्रेष्ठ, जो सम्पत्ति बिना किसी कारण के अपने आप प्राप्त हो जाती है, उसे स्वाभाविक प्राप्ति माना जाता है — यह जान लीजिए।
20इस प्रकार जो कुछ भी किसी को संयोग से, दैव से अथवा स्वभाव से प्राप्त होता है, वह सब उसके पूर्वकर्मों का ही परिणाम है।
21और उनके शुभ-अशुभ पूर्वकर्मों के अनुसार ही विश्व का विधाता मनुष्यों में इस संसार में उनके भाग बाँटता है।
22यह जान लीजिए कि मनुष्य जो भी कर्म — शुभ अथवा अशुभ — करता है, वे उसके पूर्वकर्मों के अनुसार ईश्वर की व्यवस्था का ही परिणाम हैं।
23यह शरीर कर्मों के लिए ईश्वर का साधन है; स्वयं जड़ होकर भी यह वही करता है जिसके लिए ईश्वर इसे प्रेरित करते हैं।
24हे कुन्तीपुत्र, समस्त प्राणी स्वयं जड़ होते हुए भी जो कुछ करते हैं, वह सबके परमेश्वर ही उनसे कराते हैं।
25हे वीर, मन में किसी वस्तु का निश्चय करके मनुष्य अपनी बुद्धि की सहायता से उसे कर्म में उतारता है; इसलिए मनुष्य स्वयं भी कारण है।
26हे नरश्रेष्ठ, कर्मों की गणना नहीं की जा सकती, क्योंकि नगर और भवन मनुष्य के कर्मों का ही परिणाम हैं। बुद्धिमान् पुरुष अपनी बुद्धि की सहायता से जानते हैं कि तिल से तेल, दूध से दही मिल सकता है और ईंधन जलाकर अन्न पकाया जा सकता है; वे इन्हें सिद्ध करने के उपाय भी जानते हैं।
27तदनन्तर वे साधनों के द्वारा उन्हें सिद्ध करने में लग जाते हैं; और प्राणी अपने ही कर्मों से इन दिशाओं में प्राप्त फलों के आश्रय पर अपना जीवन-निर्वाह करते हैं।
28यदि कोई कार्य कुशल कारीगर के द्वारा किया जाए तो वह उत्तम होता है; निष्पादन के भेद से ही जाना जाता है कि दूसरा कार्य अकुशल हाथों का है।
29यदि मनुष्य स्वयं अपने कर्मों का साधन न होता, तो उसके यज्ञ कोई फल न देते और न कोई शिष्य या आचार्य ही होता।
30मनुष्य स्वयं अपने कर्म का साधन है, इसीलिए सफलता पाने पर उसकी प्रशंसा होती है और असफल होने पर उसी कर्ता की निन्दा; इसके अतिरिक्त और कुछ नहीं।
31कुछ लोग कहते हैं कि सब कुछ संयोग का परिणाम है, कुछ कहते हैं कि सब कुछ दैव है, और अन्य मानते हैं कि ऐसा नहीं है, अपितु जो कुछ भाग्य अथवा संयोग का फल कहा जाता है, वह सब पूर्वकर्मों का ही परिणाम है।
32यह देखा जाता है कि धन संयोग से, दैव से, आकस्मिक रूप से अथवा स्वभाव से प्राप्त होता है। मनुष्य के लिए फल की प्राप्ति में इनसे भिन्न कोई चौथा कारण नहीं है; ऐसा तत्त्व के ज्ञाता और ज्ञान में निपुण पुरुष कहते हैं।
33यदि स्वयं ईश्वर ही शुभ अथवा अशुभ फल के दाता न होते, तो प्राणियों में कोई भी दुखी न होता।
34यदि पूर्वकर्मों का अस्तित्व ही न होता, तो मनुष्य जिस भी प्रयोजन के लिए कर्म करता, वह सब सफल हो जाता।
35जो पुरुष कार्यों की सिद्धि तथा असिद्धि के इन तीन द्वारों को नहीं देखते, वे जड़बुद्धि हैं और शरीरमात्र की भाँति जीते हैं।
36मनुष्य को सदा कर्म करना चाहिए — यही मनु का सिद्धान्त है; जो कर्म नहीं करता, वह सदा पराजित होता है।
37हे युधिष्ठिर, इस संसार में कर्मशील पुरुष प्रायः सफलता पाता है; किन्तु आलसी कभी सफलता प्राप्त नहीं करते।
38यदि सफलता असम्भव प्रतीत हो तो मनुष्य को बाधाएँ दूर करनी चाहिए; हे राजन्, कर्म में लगे रहने पर वह ऋण से मुक्त हो जाता है (चाहे सफल हो अथवा न हो)।
39जो आलसी होकर पड़ा रहता है, उसे विपत्ति दबा लेती है; जबकि जो कर्मशील है वह सफलता पाता है और समृद्धि भोगता है।
40कर्म में आत्मविश्वास के साथ लगे बुद्धिमान् पुरुष उन सबको सन्देहशील तथा असफल मानते हैं जो दुविधा में पड़े रहते हैं।
41इस समय हम विपत्ति से घिरे हैं, और यदि आप कर्म में प्रवृत्त हों तो यह विपत्ति अवश्य दूर हो जाएगी।
42और यदि आप सफल न भी हों, तो वृकोदर, बीभत्सु तथा दोनों जुड़वाँ भाइयों के सम्मुख यह सिद्ध तो हो ही जाएगा (कि आप राज्य लेने में असमर्थ हैं)।
43दूसरों के कर्म सफलता से मण्डित होते देखे गए हैं, हमारे भी वैसे ही हो सकते हैं; कर्म करने वाला पहले से कैसे जान सकता है कि परिणाम क्या होगा?
44हल से भूमि जोतकर मनुष्य बीज बोता है; तब किसान चुपचाप बैठ जाता है, (क्योंकि) आगे का कारण मेघ हैं।
45यदि मेघ उस पर अनुकूल न हों तो किसान का कोई दोष नहीं — वह कहता है, "जो दूसरे करते हैं वही मैंने भी किया है।"
46"यदि फिर भी मुझे सफलता न मिले तो इसमें मेरा दोष नहीं" — यह सोचकर वह सन्तोष कर लेता है और स्वयं को धिक्कारता नहीं।
47हे भरतवंशी, किसी को यह कहकर निराश नहीं होना चाहिए कि "मैं कर्म करता हूँ फिर भी सफल नहीं होता", क्योंकि प्रयत्न के अतिरिक्त सफलता के दो कारण और भी हैं।
48सफलता हो अथवा असफलता, किसी को निराश नहीं होना चाहिए, क्योंकि कर्म की सफलता अनेक परिस्थितियों के मेल पर निर्भर करती है।
49एक भी अंग की कमी रहने पर सफलता या तो उसी अनुपात में घट जाती है या मिलती ही नहीं; किन्तु यदि प्रयत्न ही न किया जाए तो न कोई सफलता मिलती है और न कोई गुण ही प्रकट होता है।
50बुद्धिमान् मनुष्य अपनी बुद्धि से तथा अपने बल और सामर्थ्य के अनुसार समृद्धि की प्राप्ति के लिए देश, काल, साधन तथा मंगलकारी कृत्यों को एकत्र करता है।
51मनुष्य को अपने पराक्रम को मार्गदर्शक बनाकर यत्नपूर्वक कर्म में लगना चाहिए; कर्म के लिए आवश्यक गुणों में उत्साह ही सर्वप्रधान है।
52यदि बुद्धिमान् पुरुष अपने शत्रु को अनेक गुणों में अपने से श्रेष्ठ पाए, तो उसे साम आदि उपायों तथा उचित साधनों से अपना प्रयोजन सिद्ध करना चाहिए।
53हे युधिष्ठिर, उसे अपने शत्रु की विपत्ति तथा निर्वासन की कामना करनी चाहिए — मरणधर्मा मनुष्यों की तो बात ही क्या, चाहे वह शत्रु समुद्र अथवा पर्वत ही क्यों न हो।
54जो पुरुष सचेष्ट होकर अपने शत्रु के छिद्रों की टोह लेता रहता है, वह अपने प्रति तथा अपने शत्रुओं के प्रति — दोनों का ऋण चुका देता है।
55मनुष्य को कभी अपने आपको हीन नहीं समझना चाहिए; जो अपने को हीन समझता है, वह कभी उज्ज्वल समृद्धि नहीं पाता।
56हे भरतवंशी, मनुष्यों की सफलता की स्थिति ऐसी ही है; कहा गया है कि सफलता का क्रम देश और काल पर निर्भर करता है।
57पूर्वकाल में मेरे पिता ने एक विद्वान् ब्राह्मण को अपने घर में आश्रय दिया था; हे भरतश्रेष्ठ, उन्होंने यह सब मेरे पिता से कहा था। मेरे भाइयों ने पहले बृहस्पति से नीति के उपदेश ग्रहण किए थे, और फिर हमारे घर में मैंने उन्हीं से यह सब सुना।
58हे राजन्, हे युधिष्ठिर, उन्होंने मुझे सान्त्वना देते हुए यह कहा था — मैं किसी कार्य से अपने पिता के पास गई थी और सेवा के लिए उनकी गोद में बैठी थी।
नेपाली
1द्रौपदीले भनिन् — हे पृथापुत्र, म न त धर्मको अनादर गर्दछु न त्यसको निन्दा नै; सम्पूर्ण सृष्टिका स्वामी ईश्वरको अनादर म किन गरूँ?
2हे भरतवंशी, दुःखले पीडित भई म जे प्रलाप गरिरहेकी छु, त्यस्तै ठान्नुहोस्; मेरो कुरा सुन्नुहोस्, म फेरि विलाप गर्नेछु।
3हे शत्रुदमन, निस्सन्देह यस संसारमा प्रत्येक चेतन प्राणी कर्ममा प्रवृत्त हुनुपर्छ; केवल स्थावर नै त्यस्ता छन् जो कर्मविना बाँच्न सक्छन्, अन्य प्राणी होइनन्।
4जन्मनासाथ बाछोले आमाको थुन चुस्न थाल्छ। (मानिसहरूले व्यथा अनुभव गर्छन्) जब तिनका प्रतिमामाथि अभिचार-मन्त्र गरिन्छ; हे युधिष्ठिर, प्राणीहरूले आफ्ना पूर्वकर्मअनुसार नै आफ्नो जीवनको स्वरूप पाउँछन्।
5हे भरतश्रेष्ठ, मानिस र अन्य हिँडडुल गर्ने प्राणीहरूमा यही भेद छ कि उसले आफ्ना कर्मद्वारा यस लोक तथा परलोक — दुवैमा आफ्नो जीवनक्रमलाई आफूअनुकूल बनाउन चाहन्छ।
6हे भरतवंशी, सम्पूर्ण प्राणीले आफ्नो पूर्वजीवनको संस्कार अनुभव गर्छन् र यस संसारमा प्रत्यक्ष रूपमा आफ्ना कर्मको फल भोग्छन्।
7सम्पूर्ण प्राणी आफ्नो पूर्वजीवनको संस्कारअनुसार नै बाँच्छन् — प्राणीहरू पनि र विश्वका विधाताहरू पनि — जसरी बकुल्ला जलको आश्रयमा बाँच्छ।
8जुन प्राणीले कर्म गर्दैन, उसका लागि जीवनक्रम नै असम्भव छ; प्राणीहरूका लागि कर्म नै छ, अकर्म कहिल्यै होइन।
9त्यसैले तपाईंले कर्म गर्नुपर्छ र मोहवश कर्म छोडेर कहिल्यै निन्दाको पात्र बन्नु हुँदैन; कवचसमान कर्मले आफूलाई ढाक्नुहोस्। हजारौँमा सायदै कोही त्यस्तो होला जसले कर्मको उपयोगितालाई यथार्थतः नबुझोस्।
10मानिसले या त आफ्नो धन बढाउन वा त्यसको रक्षा गर्न कर्म गर्नुपर्छ; नकमाई खर्च मात्र भइरह्यो भने हिमवान् (पर्वत)समान विशाल कोष पनि सकिन्छ।
11यदि कर्म नहुँदो हो त सम्पूर्ण प्राणी नष्ट हुने थिए; यदि कर्मको कुनै फल नहुँदो हो त तिनीहरू बढ्ने नै थिएनन्।
12कहिलेकाहीँ यो देखिन्छ कि प्राणीहरूले यस्ता कर्म गर्छन् जसबाट तिनीहरूलाई कुनै फल मिल्दैन; तापनि कर्मविना जीवनक्रम असम्भव नै हुने थियो।
13यस संसारमा जसले केवल भाग्यलाई मान्छन् र जसले केवल संयोगलाई, ती दुवै नै मानिसहरूमा अधम हुन्; प्रशंसायोग्य त तिनीहरू नै हुन् जसले कर्मको सामर्थ्यमा विश्वास राख्छन्।
14जो भाग्यको भरमा कुनै कर्म नगरी निश्चिन्त बसिरहन्छ, ऊ पानीमा परेको काँचो घडाझैँ छिट्टै नष्ट हुन्छ।
15त्यसै गरी जुन पुरुषले संयोगमा विश्वास गर्छ र कर्म गर्न समर्थ हुँदाहुँदै पनि कर्म गर्दैन, ऊ चिरजीवी हुँदैन, किनभने उसको जीवन दुर्बलता र असहायताकै जीवन हो।
16यदि संसारमा कसैलाई अकस्मात् धनको प्राप्ति भयो भने, मानिसहरूले त्यसलाई संयोगबाट प्राप्त भएको मान्छन्, किनभने त्यसका लागि कसैले प्रयत्न गरेको हुँदैन।
17हे पृथापुत्र, धार्मिक अनुष्ठानको फलस्वरूप जुन सौभाग्य कसैलाई प्राप्त हुन्छ, त्यो दैव भनिन्छ।
18जुन फल मानिसले आफैँ कर्म गरेर पाउँछ र जो उसका कर्मको प्रत्यक्ष परिणाम हुन्छ, त्यो पुरुषार्थको प्रमाण मानिन्छ।
19हे नरश्रेष्ठ, जुन सम्पत्ति कुनै कारणविना आफैँ प्राप्त हुन्छ, त्यसलाई स्वाभाविक प्राप्ति मानिन्छ — यो जान्नुहोस्।
20यसरी जे जति कसैलाई संयोगबाट, दैवबाट वा स्वभावबाट प्राप्त हुन्छ, त्यो सबै उसका पूर्वकर्मकै परिणाम हो।
21र तिनीहरूका शुभ-अशुभ पूर्वकर्मअनुसार नै विश्वका विधाताले मानिसहरूमा यस संसारमा तिनीहरूका भाग बाँड्दछन्।
22यो जान्नुहोस् कि मानिसले जुनसुकै कर्म — शुभ वा अशुभ — गर्छ, ती उसका पूर्वकर्मअनुसार ईश्वरको व्यवस्थाकै परिणाम हुन्।
23यो शरीर कर्मका लागि ईश्वरको साधन हो; स्वयं जड भएर पनि यसले त्यही गर्छ जसका लागि ईश्वरले यसलाई प्रेरित गर्छन्।
24हे कुन्तीपुत्र, सम्पूर्ण प्राणी स्वयं जड हुँदाहुँदै पनि जे जति गर्छन्, त्यो सबैका परमेश्वरले नै तिनीहरूबाट गराउँछन्।
25हे वीर, मनमा कुनै वस्तुको निश्चय गरेर मानिसले आफ्नो बुद्धिको सहायताले त्यसलाई कर्ममा उतार्छ; त्यसैले मानिस स्वयं पनि कारण हो।
26हे नरश्रेष्ठ, कर्महरूको गणना गर्न सकिँदैन, किनभने नगर र भवन मानिसकै कर्मको परिणाम हुन्। बुद्धिमान् पुरुषहरूले आफ्नो बुद्धिको सहायताले जान्दछन् कि तिलबाट तेल, दूधबाट दही पाउन सकिन्छ र दाउरा बालेर अन्न पकाउन सकिन्छ; तिनीहरूले यी सिद्ध गर्ने उपाय पनि जान्दछन्।
27त्यसपछि तिनीहरू साधनद्वारा ती सिद्ध गर्नमा लाग्छन्; र प्राणीहरूले आफ्नै कर्मबाट यी दिशामा प्राप्त फलको आश्रयमा आफ्नो जीवननिर्वाह गर्छन्।
28यदि कुनै कार्य कुशल कारीगरद्वारा गरियो भने त्यो उत्तम हुन्छ; निष्पादनको भेदबाटै थाहा हुन्छ कि अर्को कार्य अकुशल हातको हो।
29यदि मानिस स्वयं आफ्ना कर्मको साधन नहुँदो हो त, उसका यज्ञले कुनै फल दिने थिएनन् र न कोही शिष्य वा आचार्य नै हुने थियो।
30मानिस स्वयं आफ्नो कर्मको साधन हो, त्यसैले सफलता पाउँदा उसको प्रशंसा हुन्छ र असफल हुँदा उसै कर्ताको निन्दा; यसबाहेक अरू केही छैन।
31केही मानिसहरू भन्छन् कि सबै कुरा संयोगको परिणाम हो, केही भन्छन् कि सबै कुरा दैव हो, र अरूहरू मान्छन् कि त्यसो होइन, अपितु जे जति भाग्य वा संयोगको फल भनिन्छ, त्यो सबै पूर्वकर्मकै परिणाम हो।
32यो देखिन्छ कि धन संयोगबाट, दैवबाट, आकस्मिक रूपमा वा स्वभावबाट प्राप्त हुन्छ। मानिसका लागि फलको प्राप्तिमा यीभन्दा भिन्न कुनै चौथो कारण छैन; यस्तो तत्त्वका ज्ञाता र ज्ञानमा निपुण पुरुषहरू भन्छन्।
33यदि स्वयं ईश्वर नै शुभ वा अशुभ फलका दाता नहुँदा हुन् त, प्राणीहरूमा कोही पनि दुःखी हुने थिएन।
34यदि पूर्वकर्मको अस्तित्व नै नहुँदो हो त, मानिसले जुनसुकै प्रयोजनका लागि कर्म गर्थ्यो, त्यो सबै सफल हुने थियो।
35जुन पुरुषहरूले कार्यको सिद्धि तथा असिद्धिका यी तीन द्वार देख्दैनन्, तिनीहरू जडबुद्धि हुन् र शरीरमात्रझैँ बाँच्छन्।
36मानिसले सधैँ कर्म गर्नुपर्छ — यही मनुको सिद्धान्त हो; जसले कर्म गर्दैन, ऊ सधैँ पराजित हुन्छ।
37हे युधिष्ठिर, यस संसारमा कर्मशील पुरुषले प्रायः सफलता पाउँछ; तर अल्छीहरूले कहिल्यै सफलता प्राप्त गर्दैनन्।
38यदि सफलता असम्भव लाग्यो भने मानिसले बाधाहरू हटाउनुपर्छ; हे राजन्, कर्ममा लागिरहँदा ऊ ऋणबाट मुक्त हुन्छ (चाहे सफल होस् वा नहोस्)।
39जो अल्छी भई पल्टिरहन्छ, उसलाई विपत्तिले थिचिहाल्छ; जब कि जो कर्मशील छ उसले सफलता पाउँछ र समृद्धि भोग्छ।
40कर्ममा आत्मविश्वासका साथ लागेका बुद्धिमान् पुरुषहरूले तिनीहरू सबैलाई सन्देहशील तथा असफल मान्छन् जो दुविधामा परिरहन्छन्।
41यस बेला हामी विपत्तिले घेरिएका छौँ, र यदि तपाईं कर्ममा प्रवृत्त हुनुभयो भने यो विपत्ति अवश्य टर्नेछ।
42र यदि तपाईं सफल नहुनुभए पनि, वृकोदर, बीभत्सु तथा दुवै जुम्ल्याहा भाइका सामु यो सिद्ध त हुनेछ नै (कि तपाईं राज्य लिन असमर्थ हुनुहुन्छ)।
43अरूका कर्म सफलताले मण्डित भएका देखिएका छन्, हाम्रा पनि त्यस्तै हुन सक्छन्; कर्म गर्नेले पहिल्यै कसरी जान्न सक्छ कि परिणाम के हुनेछ?
44हलोले जमिन जोतेर मानिसले बीउ छर्छ; अनि किसान चुपचाप बस्छ, (किनभने) अबको कारण बादल हुन्।
45यदि बादल उसमाथि अनुकूल भएनन् भने किसानको कुनै दोष हुँदैन — ऊ भन्छ, "जे अरूले गर्छन् त्यही मैले पनि गरेको छु।"
46"यदि तैपनि मलाई सफलता मिलेन भने यसमा मेरो दोष छैन" — यो सोचेर ऊ सन्तोष गर्छ र आफूलाई धिक्कार्दैन।
47हे भरतवंशी, कसैले यसो भनेर निराश हुनु हुँदैन कि "म कर्म गर्छु तैपनि सफल हुन्नँ", किनभने प्रयत्नबाहेक सफलताका अरू दुई कारण पनि छन्।
48सफलता होस् वा असफलता, कसैले निराश हुनु हुँदैन, किनभने कर्मको सफलता अनेक परिस्थितिको मेलमा निर्भर हुन्छ।
49एउटा मात्र अङ्गको कमी रहँदा सफलता या त त्यही अनुपातमा घट्छ या मिल्दै मिल्दैन; तर यदि प्रयत्न नै गरिएन भने न कुनै सफलता मिल्छ न कुनै गुण नै प्रकट हुन्छ।
50बुद्धिमान् मानिसले आफ्नो बुद्धिले तथा आफ्नो बल र सामर्थ्यअनुसार समृद्धिको प्राप्तिका लागि देश, काल, साधन तथा मङ्गलकारी कृत्यहरू जुटाउँछ।
51मानिसले आफ्नो पराक्रमलाई मार्गदर्शक बनाएर यत्नपूर्वक कर्ममा लाग्नुपर्छ; कर्मका लागि आवश्यक गुणहरूमा उत्साह नै सर्वप्रधान हो।
52यदि बुद्धिमान् पुरुषले आफ्नो शत्रुलाई अनेक गुणमा आफूभन्दा श्रेष्ठ पायो भने, उसले साम आदि उपाय तथा उचित साधनद्वारा आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्नुपर्छ।
53हे युधिष्ठिर, उसले आफ्नो शत्रुको विपत्ति तथा निर्वासनको कामना गर्नुपर्छ — मरणधर्मा मानिसको त कुरै के, चाहे त्यो शत्रु समुद्र वा पर्वत नै किन नहोस्।
54जुन पुरुषले सचेष्ट भई आफ्नो शत्रुका छिद्रको खोजी गरिरहन्छ, उसले आफूप्रति तथा आफ्ना शत्रुप्रति — दुवैको ऋण चुक्ता गर्दछ।
55मानिसले कहिल्यै आफूलाई हीन ठान्नु हुँदैन; जसले आफूलाई हीन ठान्छ, उसले कहिल्यै उज्ज्वल समृद्धि पाउँदैन।
56हे भरतवंशी, मानिसहरूको सफलताको स्थिति यस्तै छ; भनिएको छ कि सफलताको क्रम देश र कालमा निर्भर हुन्छ।
57पहिले मेरा पिताले एक विद्वान् ब्राह्मणलाई आफ्नो घरमा आश्रय दिनुभएको थियो; हे भरतश्रेष्ठ, उनले यो सबै मेरा पितालाई भनेका थिए। मेरा दाजुहरूले पहिले बृहस्पतिबाट नीतिका उपदेश ग्रहण गरेका थिए, र त्यसपछि हाम्रो घरमा मैले तिनीहरूबाटै यो सबै सुनेकी थिएँ।
58हे राजन्, हे युधिष्ठिर, उनले मलाई सान्त्वना दिँदै यो भनेका थिए — म कुनै कामले आफ्ना पिताकहाँ गएकी थिएँ र सेवाका लागि उहाँको काखमा बसेकी थिएँ।