सावित्रीको कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 298
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच एतस्मिन्नेव काले तु धुमत्सेनो महाबलः। लब्धचक्षुः प्रसन्नायां दृष्ट्यां सर्वं ददर्श ह॥
2स सर्वानाश्रमान् गत्वा शैब्यया सह भार्यया। पुत्रहेतोः परामाति जगाम भरतर्षभ॥
3तावाश्रमान् नदीश्चैव वनानि च सरांसि च। तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः॥
4श्रुत्वा शब्दं तु यं कञ्चिदुन्मुखौ सुतशङ्कया। सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम्॥
5भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः। कुशकण्टकविद्धाङ्गावुन्मत्ताविव धावतः॥
6ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः। परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम्॥
7तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः। आश्वासितोऽपि चित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः॥
8ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया। बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ॥
9पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ। हा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्यरोदताम्। ब्राह्मणः सत्यवाक् तेषामुवाचेदं तयोर्वचः॥
10सुवर्चा उवाच ययास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्॥
11गौतम उवाच वेदाः साङ्गा मयाधीतास्तपो मे संचितं महत्। कौमारब्रह्मचर्यं च गुरवोऽग्निश्च तोषिताः॥
12समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे। वायुभक्षोपवासश्च कृतो मे विधिवत् पुरा॥
13अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परचिकीर्षितम्। सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति॥
14शिष्य उवाच उपाध्यायस्य मे वक्त्राद् यथा वाक्यं विनिःसृतम् नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान्॥
15ऋषय ऊचुः यथास्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः। अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान्॥
16भारद्वाज उवाच यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्॥
17दाल्भ्य उवाच यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्। गताऽऽहारमकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान्॥
18आपस्तम्ब उवाच यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः। पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान्॥
19धौम्य उवाच सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः। दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान्॥
20मार्कण्डेय उवाच एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः। तांस्तान् विगणयन् सर्वांस्ततः स्थिर इवाभवत्॥
21ततो मुहूर्तात् सावित्री भ; सत्यवता सह। आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह॥
22ब्राह्मणा ऊचुः पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च। सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते।॥
23समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च। चक्षुषश्चात्मनो लाभात् त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे॥
24सर्वैरस्माभिरुक्तं यत् तथा तन्नात्र संशयः। भूयोभूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति॥
25ततोऽग्नि तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि। उपासांचक्रिरे पार्थ धुमत्सेनं महीपतिम्॥
26शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः। सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन्।॥
27ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः। जातकौतूहलाः पार्थं पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम्॥
28ऋषय ऊचुः प्रागेव नागतं कस्मात् सभार्येण त्वया विभो। विरात्रे चागतं कस्मात् कोऽनुबन्धस्तवाभवत्॥
29संतापित: पिता माता वयं चैव नृपात्मज! कस्मादिति न जानीमस्तत् सर्वं वक्तुमर्हसि॥
30सत्यवानुवाच पित्राहमभ्यनुज्ञातः सावित्री सहितो गतः। अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः॥
31सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये। तावत् कालं न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन॥
32सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति। अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम्॥
33गौतम उवाच अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्युमत्सेनस्य ते पितुः। नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति॥
34श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्। त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा॥
35त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात् सत्यं निरुच्यताम्। रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः॥
36सावित्र्युवाच एवमेतद् यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः। न हि किंचिद् रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत्॥
37मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना। स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम्॥
38सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत् सकिङ्करः। स एनमनयद् बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम्॥
39अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्। पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान् मम॥
40चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे। लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम्॥
41चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्। भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं त्विदं व्रतम्॥
42एतत् सर्वं मयाऽऽख्यातं कारणं विस्तरेण वः। यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम॥
43ऋषय ऊचुः निमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदे। त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं समुद्भूतं साध्वि पुनः कुलीनया॥
44मार्कण्डेय उवाच तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव वरस्त्रियं तामृषयः समागताः। नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम्॥
अङ्ग्रेजी
1Markandeya said : In the meantime, the highly-powerful Dyumatsena, being restored to his sight, could behold everything with a clear vision.
2O most exalted of the Bharatas, accompanied by his wife Shaivya he visited all the hermitages in search of his son) and was greatly afflicted for his sake.
3The (old) couple, at that night walked about searching (for their son) in all the hermitages, rivers, woods and lakes.
4And as soon as they heard any sound, considering that it was (caused by the footsteps of) their son they raised up their heads and said “there comes Satyavana accompanied by Savitri."
5And with their feet torn, cracked, wounded and bleeding and pierced by thorns and Kusha blades they ran about like mad men.
6Then all the twice-born ones, dwelling in the (neighbouring) hermitages approached and surrounded them. And soothing the old couple they brought them back to their own hermitage.
7There the aged ascetics surrounding the old man together with his wife began to console him with stories of wonderful import about the kings of by gone ages.
8Although the old couple, eager to behold their son, thus comforted, the remembrance of the youthful days of their son again awakened deep sorrow in them.
9And weighed down with affliction, they again began to give vent to their grief in mournful accents saying "Alas, O son, O chaste daughter-in-law, where are you?" Then a truthful Brahmana told them these words.
10Suvarcha said: was "Satyavana is surely alive, because his wife Savitri is devoted to asceticism, is selfcontrolled and is well behaved."
11Gautama said: "I have read the Vedas together with all their branches and have laid up a great store of asceticism. I have led a life of celebacy, have gone through the Brahmacharya mode of life and have appeased the fire and my superiors.
12I have observed all the vows with a devout spirit; and agreeably to the ordinances I have very often subsisted on air alone and observed fasts.
13By virtue of this asceticism I am aware of the doings of other people. Know this to be certain that Satyavana is alive.
14The disciple of Gautama said : The words that have come out of the mouth of my preceptor can never be false. Therefore, Satyavana is (surely) alive.
15The Rishis said : As his wife Savitri bears all the auspicious signs indicative of her exemption from widowhood, it is certain that Satyavana lives.
16Bharadvaja said : As his wife Savitri is possessed of devotion, self control and good behaviour, it admits of no doubt that Satyavana is alive.
17Dalbhya said: Considering that you have regained your sight and that Savitri has gone out without meals after the performance of her vow, it is certain that Satyavana is alive.
18Mandyavya said: From the manner in which birds and beasts are sending forth their voices in the still atmosphere and since you have regained your sight making you useful for worldly purposes, it is sure that Satyavana lives.
19Dhaumya said : Your son Satyavana is surely alive in as much as he is endued with all the noble qualities, beloved by all and bears signs indicative of a long life.
20Markandeya said : Thus consoled by those truthful sages and reflecting on the words they said, Dyumatsena became a little pacified.
21A moment after, Savitri accompanied by her husband Satyavana arrived at the asylum during the night and entered it cheerfully.
22The Brahmanas said : O lord of the earth, we all congratulate you heartily on your union with your son and your recovery of eye sight.
23Your meeting with your son, your sight of Savitri and your restoration to sight, these three blessing will make you prosper.
24What we have said,, shall undoubtedly come to pass. You will soon rapidly grow in prosperity.
25Markandeya said : Then, O Partha, all those twice born ones kindled a fire and took their seats before the king Dyumatsena.
26Shaivya, Satyavana and Savitri who all stood on one side, gladly sat down with the permission of them all.
27Then O Partha all those inhabitants of forest, who were seated with the king, actuated by curiosity asked the kings son.
28The Rishis said : O renowned prince, why did you not make your appearance with your wife earlier? Why did you come so late at night? What obstacle stood in your way?
29O Prince, we can not make out why you have given so much pain to your father, mother and ourselves also. You ought to relate all this.
30Satyavana said: Taking leave of my father I went out with Savitri. While cutting down the woods in the forest my head began to ache.
31Afflicted with the pain I slept a long while. Thus far only do I remember. Never before did I sleep for so long a time.
32Considering that you all should not be troubled on my account, I came so late at night. There is no other reason (for my late arrival).
33Gautama said: You, then, do not know how your father Dyumatsena has suddenly recovered his eyes. Let, therefore, Savitri relate it.
34We are desirous of learning all this from you who are surely acquainted with the mysteries of good and evil. For, O Savitri, we know you are as resplendent as Savitri herself (the wife of Brahma).
35You are (undoubtedly) aware of the cause of this. Therefore speak truly. If you have nothing to conceal, then relate it to us.
36Savitri said: It is as you know it to be. Your desire can never prove fruitless. I have nothing to conceal from you. Now hear the true cause of this.
37The high-souled Narada had fore told the death of my husband. Today being the appointed time, I did not leave his company.
38When he fell asleep Yama in person together with his attendants approached him and tying him (with the noose) proceeded towards the region inhabited by the Pitris.
39I then began to eulogise that lord god, with truthful words, who conferred on me five boons. Hear of these (boons) from me.
40I have obtained two boons for my father-inlaw viz. recovery of his sight and kingdom. I have (further), obtained for my father a hundred sons and an equal number of sons for myself.
41(Again) my husband Satyavana has been blessed with a life of four hundred years. I observed the vow for the sake of my husband's life.
42I have now faithfully described to you in detail the cause which ultimately turned my great sorrow into a crowing bliss.
43The Rishis said: O chaste girl, you are of gentle disposition, observant of vows, possessed of virtue and have sprung from a noble line. And it is by you that the line of this best of kings, overwhelmed with calamities and drowned in a deep gulf (of obscurity) has, (at last), been rescued.
44Markandeya said : The assembled sages, then, having eulogised and paid their adorations to that most exalted lady and having taken leave of that most excellent of kings together with his son, soon left for their respective asylums in peace and with merry hearts.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — इसी बीच महाप्रतापी द्युमत्सेन की दृष्टि लौट आई और वे सब कुछ स्पष्ट रूप से देखने लगे।
2हे भरतश्रेष्ठ, अपनी पत्नी शैब्या के साथ वे अपने पुत्र की खोज में समस्त आश्रमों में गए और उसके लिए अत्यन्त व्याकुल हुए।
3वह (वृद्ध) दम्पति उस रात समस्त आश्रमों, नदियों, वनों और सरोवरों में (अपने पुत्र को) खोजते हुए घूमता रहा।
4और जैसे ही उन्हें कोई ध्वनि सुनाई देती, वे यह समझकर कि वह उनके पुत्र (के पदचापों) से हुई है, अपना सिर उठाकर कहते — "वह देखो, सावित्री के साथ सत्यवान् आ रहा है।"
5और अपने फटे, चिरे, घायल और रक्त बहाते तथा काँटों और कुश की नोकों से बिंधे पैरों के साथ वे पागलों के समान इधर-उधर दौड़ते रहे।
6तब (आसपास के) आश्रमों में रहने वाले समस्त द्विज पास आकर उन्हें घेरकर खड़े हो गए। और उस वृद्ध दम्पति को सान्त्वना देकर वे उन्हें उनके अपने आश्रम में वापस ले आए।
7वहाँ वृद्ध तपस्वियों ने उस वृद्ध को उसकी पत्नी सहित घेरकर बीते युगों के राजाओं की अद्भुत अर्थ वाली कथाएँ सुनाकर उन्हें सान्त्वना देनी आरम्भ की।
8यद्यपि अपने पुत्र को देखने के लिए उत्सुक उस वृद्ध दम्पति को इस प्रकार आश्वस्त किया गया, तथापि अपने पुत्र के बाल्यकाल की स्मृति ने उनमें पुनः गहन शोक जगा दिया।
9और सन्ताप से भारी होकर वे पुनः करुण स्वर में यह कहते हुए अपना शोक प्रकट करने लगे — "हाय पुत्र, हाय पतिव्रता पुत्रवधू, तुम कहाँ हो?" तब एक सत्यवादी ब्राह्मण ने उनसे ये वचन कहे।
10सुवर्चा ने कहा — "सत्यवान् निश्चय ही जीवित है, क्योंकि उसकी पत्नी सावित्री तपस्या में अनुरक्त, जितेन्द्रिय और सदाचारिणी है।"
11गौतम ने कहा — "मैंने वेदों को उनकी समस्त शाखाओं सहित पढ़ा है और तपस्या का महान् भण्डार संचित किया है। मैंने ब्रह्मचर्य का जीवन बिताया है, ब्रह्मचर्य आश्रम पूर्ण किया है तथा अग्नि और अपने गुरुजनों को प्रसन्न किया है।
12मैंने श्रद्धापूर्वक समस्त व्रतों का पालन किया है; और विधानों के अनुसार मैंने बहुधा केवल वायु पर ही जीवन बिताया है और उपवास किए हैं।
13इसी तपस्या के बल से मैं दूसरे लोगों के कर्मों को जानता हूँ। इसे निश्चित जानो कि सत्यवान् जीवित है।
14गौतम के शिष्य ने कहा — मेरे गुरु के मुख से निकले वचन कभी असत्य नहीं हो सकते। इसलिए सत्यवान् (निश्चय ही) जीवित है।
15ऋषियों ने कहा — उसकी पत्नी सावित्री में वैधव्य से मुक्ति के सूचक समस्त मङ्गल लक्षण विद्यमान हैं, इसलिए यह निश्चित है कि सत्यवान् जीवित है।
16भरद्वाज ने कहा — उसकी पत्नी सावित्री भक्ति, आत्मसंयम और सदाचार से युक्त है, इसलिए इसमें कोई सन्देह नहीं कि सत्यवान् जीवित है।
17दाल्भ्य ने कहा — यह देखते हुए कि आपकी दृष्टि लौट आई है और सावित्री अपने व्रत का अनुष्ठान करके बिना भोजन किए ही गई है, यह निश्चित है कि सत्यवान् जीवित है।
18माण्डव्य ने कहा — जिस प्रकार शान्त वातावरण में पक्षी और पशु अपनी वाणी निकाल रहे हैं और क्योंकि आपकी दृष्टि लौट आई है जिससे आप सांसारिक प्रयोजनों के योग्य हो गए हैं — इससे निश्चित है कि सत्यवान् जीवित है।
19धौम्य ने कहा — आपका पुत्र सत्यवान् निश्चय ही जीवित है, क्योंकि वह समस्त उदात्त गुणों से युक्त है, सबका प्रिय है और दीर्घायु के सूचक लक्षणों से युक्त है।
20मार्कण्डेय ने कहा — उन सत्यवादी ऋषियों द्वारा इस प्रकार सान्त्वना पाकर और उनके कहे वचनों पर विचार करके द्युमत्सेन कुछ शान्त हुए।
21क्षण भर पश्चात् सावित्री अपने पति सत्यवान् के साथ रात्रि में ही आश्रम पहुँची और प्रसन्नतापूर्वक उसमें प्रवेश किया।
22ब्राह्मणों ने कहा — हे पृथ्वीपते, आपके पुत्र से आपके मिलन पर और आपकी दृष्टि लौट आने पर हम सब आपको हार्दिक बधाई देते हैं।
23अपने पुत्र से आपका मिलन, सावित्री का आपको दर्शन और आपकी दृष्टि का लौटना — ये तीनों मङ्गल आपको समृद्ध बनाएँगे।
24हमने जो कहा है, वह निःसन्देह घटित होगा। आप शीघ्र ही तीव्र गति से समृद्धि प्राप्त करेंगे।
25मार्कण्डेय ने कहा — तदनन्तर, हे पार्थ, उन समस्त द्विजों ने अग्नि प्रज्वलित की और राजा द्युमत्सेन के सामने अपने आसन ग्रहण किए।
26एक ओर खड़े शैब्या, सत्यवान् और सावित्री उन सबकी अनुमति से प्रसन्नतापूर्वक बैठ गए।
27तदनन्तर, हे पार्थ, राजा के साथ बैठे उन समस्त वनवासियों ने कौतूहल से प्रेरित होकर राजकुमार से पूछा।
28ऋषियों ने कहा — हे यशस्वी राजकुमार, तुम अपनी पत्नी के साथ पहले क्यों नहीं आए? रात इतनी बीत जाने पर क्यों आए? तुम्हारे मार्ग में कौन-सी बाधा आई?
29हे राजकुमार, हम समझ नहीं पाते कि तुमने अपने पिता, माता और हमें भी इतनी पीड़ा क्यों दी। तुम्हें यह सब बताना चाहिए।
30सत्यवान् ने कहा — अपने पिता से आज्ञा लेकर मैं सावित्री के साथ निकला। वन में वृक्ष काटते समय मेरे सिर में पीड़ा होने लगी।
31पीड़ा से व्याकुल होकर मैं देर तक सोता रहा। मुझे केवल इतना ही स्मरण है। इससे पहले मैं कभी इतने लम्बे समय तक नहीं सोया।
32यह विचार करके कि मेरे कारण आप सबको कष्ट न हो, मैं रात इतनी बीत जाने पर आया। (मेरे विलम्ब से आने का) और कोई कारण नहीं है।
33गौतम ने कहा — तो फिर तुम्हें यह ज्ञात नहीं कि तुम्हारे पिता द्युमत्सेन की दृष्टि सहसा किस प्रकार लौट आई। इसलिए यह सावित्री ही बताए।
34हम यह सब तुमसे जानना चाहते हैं, क्योंकि तुम निश्चय ही शुभ और अशुभ के रहस्यों से परिचित हो। क्योंकि, हे सावित्री, हम जानते हैं कि तुम स्वयं सावित्री (ब्रह्मा की पत्नी) के समान तेजस्विनी हो।
35तुम (निःसन्देह) इसका कारण जानती हो। इसलिए सच-सच कहो। यदि तुम्हें कुछ छिपाना न हो, तो हमें बता दो।
36सावित्री ने कहा — जैसा आप जानते हैं, वैसा ही है। आपकी इच्छा कभी निष्फल नहीं हो सकती। मुझे आपसे कुछ भी छिपाना नहीं है। अब इसका सच्चा कारण सुनिए।
37महात्मा नारद ने मेरे पति की मृत्यु की पूर्वसूचना दी थी। आज ही वह नियत समय था, इसलिए मैंने उनका साथ नहीं छोड़ा।
38जब वे सो गए, तब यम स्वयं अपने अनुचरों सहित उनके पास आए और उन्हें (पाश से) बाँधकर पितरों के निवास प्रदेश की ओर चले।
39तब मैंने सत्य वचनों से उन भगवान् की स्तुति आरम्भ की, जिन्होंने मुझे पाँच वर प्रदान किए। इन (वरों) के विषय में मुझसे सुनिए।
40मैंने अपने श्वशुर के लिए दो वर प्राप्त किए — अर्थात् उनकी दृष्टि और उनके राज्य की पुनःप्राप्ति। मैंने (इसके अतिरिक्त) अपने पिता के लिए सौ पुत्र और अपने लिए भी उतने ही पुत्र प्राप्त किए।
41(और) मेरे पति सत्यवान् को चार सौ वर्ष की आयु का वरदान मिला है। मैंने अपने पति के प्राणों के लिए ही वह व्रत किया था।
42मैंने अब आपको वह कारण विस्तार से और सच्चाई से बता दिया है, जिसने अन्ततः मेरे महान् शोक को परम आनन्द में बदल दिया।
43ऋषियों ने कहा — हे पतिव्रते, तुम सौम्य स्वभाव की हो, व्रतशीला हो, धर्म से युक्त हो और उत्तम कुल में उत्पन्न हुई हो। और तुम्हीं ने राजाओं में श्रेष्ठ इनके उस वंश का उद्धार किया है, जो विपत्तियों से अभिभूत होकर (गुमनामी के) गहन गर्त में डूब चुका था।
44मार्कण्डेय ने कहा — तदनन्तर एकत्र हुए उन ऋषियों ने उस परम श्रेष्ठ देवी की स्तुति और वन्दना करके तथा राजाओं में श्रेष्ठ उनसे उनके पुत्र सहित विदा लेकर शीघ्र ही प्रसन्न हृदय से शान्तिपूर्वक अपने-अपने आश्रमों को प्रस्थान किया।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — यसै बीच महाप्रतापी द्युमत्सेनको दृष्टि फर्कियो र उनले सबै कुरा स्पष्ट रूपमा देख्न थाले।
2हे भरतश्रेष्ठ, आफ्नी पत्नी शैब्यासँग उनी आफ्नो पुत्रको खोजीमा सम्पूर्ण आश्रममा गए र उनका लागि अत्यन्त व्याकुल भए।
3ती (वृद्ध) दम्पती त्यस रात सम्पूर्ण आश्रम, नदी, वन र सरोवरहरूमा (आफ्नो पुत्रलाई) खोज्दै घुमिरहे।
4र जब पनि उनीहरूलाई कुनै ध्वनि सुनिन्थ्यो, उनीहरू यो ठानेर कि त्यो आफ्नो पुत्र (का पाइला) बाट भएको हो, आफ्नो शिर उठाएर भन्थे — "त्यो हेर, सावित्रीसँग सत्यवान् आउँदै छ।"
5र आफ्ना फाटेका, चिरिएका, घाइते र रगत बगिरहेका तथा काँडा र कुशका टुप्पाले बिझेका खुट्टाका साथ उनीहरू बहुलाहाजस्तै यताउति दौडिरहे।
6तब (वरपरका) आश्रममा बस्ने सम्पूर्ण द्विजहरू नजिक आएर उनीहरूलाई घेरेर उभिए। र ती वृद्ध दम्पतीलाई सान्त्वना दिएर तिनीहरूले उनीहरूलाई उनीहरूकै आश्रममा फिर्ता ल्याए।
7त्यहाँ वृद्ध तपस्वीहरूले ती वृद्धलाई उनकी पत्नीसहित घेरेर बितेका युगका राजाहरूका अद्भुत अर्थ भएका कथा सुनाएर उनीहरूलाई सान्त्वना दिन थाले।
8यद्यपि आफ्नो पुत्रलाई भेट्न उत्सुक ती वृद्ध दम्पतीलाई यसरी आश्वस्त पारियो, तथापि आफ्नो पुत्रको बाल्यकालको स्मृतिले उनीहरूमा पुनः गहन शोक जगाइदियो।
9र सन्तापले भारी भई उनीहरू पुनः करुण स्वरमा यसो भन्दै आफ्नो शोक प्रकट गर्न थाले — "हाय पुत्र, हाय पतिव्रता बुहारी, तिमीहरू कहाँ छौ?" तब एक सत्यवादी ब्राह्मणले उनीहरूलाई यी वचन भने।
10सुवर्चाले भने — "सत्यवान् निश्चय नै जीवित छ, किनभने उसकी पत्नी सावित्री तपस्यामा अनुरक्त, जितेन्द्रिय र सदाचारिणी छिन्।"
11गौतमले भने — "मैले वेदलाई तिनका सम्पूर्ण शाखासहित पढेको छु र तपस्याको महान् भण्डार सञ्चय गरेको छु। मैले ब्रह्मचर्यको जीवन बिताएको छु, ब्रह्मचर्य आश्रम पूरा गरेको छु तथा अग्नि र आफ्ना गुरुजनहरूलाई प्रसन्न पारेको छु।
12मैले श्रद्धापूर्वक सम्पूर्ण व्रतको पालन गरेको छु; र विधानअनुसार मैले प्रायः केवल वायुमै जीवन बिताएको छु र उपवास गरेको छु।
13यसै तपस्याको बलले म अरू मानिसका कर्म जान्दछु। यसलाई निश्चित जान कि सत्यवान् जीवित छ।
14गौतमका शिष्यले भने — मेरा गुरुको मुखबाट निस्केका वचन कहिल्यै असत्य हुन सक्दैनन्। त्यसैले सत्यवान् (निश्चय नै) जीवित छ।
15ऋषिहरूले भने — उसकी पत्नी सावित्रीमा वैधव्यबाट मुक्तिका सूचक सम्पूर्ण मङ्गल लक्षण विद्यमान छन्, त्यसैले यो निश्चित छ कि सत्यवान् जीवित छ।
16भरद्वाजले भने — उसकी पत्नी सावित्री भक्ति, आत्मसंयम र सदाचारले युक्त छिन्, त्यसैले यसमा कुनै सन्देह छैन कि सत्यवान् जीवित छ।
17दाल्भ्यले भने — यो हेर्दा कि तपाईंको दृष्टि फर्केको छ र सावित्री आफ्नो व्रतको अनुष्ठान गरेर भोजन नगरी नै गएकी छिन्, यो निश्चित छ कि सत्यवान् जीवित छ।
18माण्डव्यले भने — जसरी शान्त वातावरणमा पक्षी र पशुहरूले आफ्नो वाणी निकालिरहेका छन् र किनभने तपाईंको दृष्टि फर्केको छ जसले तपाईं सांसारिक प्रयोजनका योग्य हुनुभएको छ — यसबाट निश्चित छ कि सत्यवान् जीवित छ।
19धौम्यले भने — तपाईंको पुत्र सत्यवान् निश्चय नै जीवित छ, किनभने ऊ सम्पूर्ण उदात्त गुणले युक्त छ, सबैको प्रिय छ र दीर्घायुका सूचक लक्षणले युक्त छ।
20मार्कण्डेयले भने — ती सत्यवादी ऋषिहरूद्वारा यसरी सान्त्वना पाएर र उनीहरूले भनेका वचनमा विचार गरेर द्युमत्सेन केही शान्त भए।
21क्षणभरपछि सावित्री आफ्ना पति सत्यवान्सँग रातमै आश्रम पुगिन् र प्रसन्नतापूर्वक त्यसमा प्रवेश गरिन्।
22ब्राह्मणहरूले भने — हे पृथ्वीपति, तपाईंको पुत्रसँगको भेट र तपाईंको दृष्टि फर्केकोमा हामी सबैले तपाईंलाई हार्दिक बधाई दिन्छौँ।
23आफ्नो पुत्रसँग तपाईंको भेट, सावित्रीको तपाईंलाई दर्शन र तपाईंको दृष्टिको फिर्ती — यी तीनै मङ्गलले तपाईंलाई समृद्ध बनाउनेछन्।
24हामीले जे भनेका छौँ, त्यो निःसन्देह घट्नेछ। तपाईंले शीघ्रै तीव्र गतिले समृद्धि प्राप्त गर्नुहुनेछ।
25मार्कण्डेयले भने — त्यसपछि, हे पार्थ, ती सम्पूर्ण द्विजहरूले अग्नि प्रज्वलित गरे र राजा द्युमत्सेनको अगाडि आफ्ना आसन ग्रहण गरे।
26एकातिर उभिएका शैब्या, सत्यवान् र सावित्री तिनीहरू सबैको अनुमतिले प्रसन्नतापूर्वक बसे।
27त्यसपछि, हे पार्थ, राजासँग बसेका ती सम्पूर्ण वनवासीहरूले कौतूहलले प्रेरित भई राजकुमारसँग सोधे।
28ऋषिहरूले भने — हे यशस्वी राजकुमार, तिमी आफ्नी पत्नीसँग पहिले किन आएनौ? रात यति बितेपछि किन आयौ? तिम्रो मार्गमा कुन बाधा आयो?
29हे राजकुमार, हामी बुझ्न सक्दैनौँ कि तिमीले आफ्ना पिता, माता र हामीलाई पनि यति पीडा किन दियौ। तिमीले यो सबै बताउनुपर्छ।
30सत्यवान्ले भने — आफ्ना पिताबाट आज्ञा लिएर म सावित्रीसँग निस्केँ। वनमा रूख काट्दा मेरो टाउको दुख्न थाल्यो।
31पीडाले व्याकुल भई म धेरै बेरसम्म सुतिरहेँ। मलाई यति मात्र सम्झना छ। यसभन्दा अघि म कहिल्यै यति लामो समयसम्म सुतेको छैन।
32यो विचार गरेर कि मेरो कारण तपाईंहरू सबैलाई कष्ट नहोस्, म रात यति बितेपछि आएँ। (मेरो ढिलो आउनुको) अरू कुनै कारण छैन।
33गौतमले भने — त्यसो भए तिमीलाई यो थाहा छैन कि तिम्रा पिता द्युमत्सेनको दृष्टि सहसा कसरी फर्कियो। त्यसैले यो सावित्रीले नै बताऊन्।
34हामी यो सबै तिमीबाट जान्न चाहन्छौँ, किनभने तिमी निश्चय नै शुभ र अशुभका रहस्यसँग परिचित छौ। किनभने, हे सावित्री, हामी जान्दछौँ कि तिमी स्वयं सावित्री (ब्रह्माकी पत्नी) समान तेजस्विनी छौ।
35तिमी (निःसन्देह) यसको कारण जान्दछौ। त्यसैले सत्य-सत्य भन। यदि तिमीलाई केही लुकाउनु छैन भने, हामीलाई बताइदेऊ।
36सावित्रीले भनिन् — जस्तो तपाईंहरूले जान्नुभएको छ, त्यस्तै हो। तपाईंहरूको इच्छा कहिल्यै निष्फल हुन सक्दैन। मलाई तपाईंहरूबाट केही पनि लुकाउनु छैन। अब यसको साँचो कारण सुन्नुहोस्।
37महात्मा नारदले मेरा पतिको मृत्युको पूर्वसूचना दिनुभएको थियो। आजै त्यो नियत समय थियो, त्यसैले मैले उनको साथ छोडिनँ।
38जब उनी सुते, तब यम स्वयं आफ्ना अनुचरसहित उनको छेउमा आए र उनलाई (पाशले) बाँधेर पितृहरूको निवास प्रदेशतर्फ लागे।
39तब मैले सत्य वचनले ती भगवान्को स्तुति सुरु गरेँ, जसले मलाई पाँच वर प्रदान गरे। यी (वर) का विषयमा मबाट सुन्नुहोस्।
40मैले आफ्ना ससुराका लागि दुई वर प्राप्त गरेँ — अर्थात् उहाँको दृष्टि र उहाँको राज्यको पुनःप्राप्ति। मैले (यसबाहेक) आफ्ना पिताका लागि सय पुत्र र आफ्ना लागि पनि त्यति नै पुत्र प्राप्त गरेँ।
41(र) मेरा पति सत्यवान्लाई चार सय वर्षको आयुको वरदान मिलेको छ। मैले आफ्नो पतिका प्राणकै लागि त्यो व्रत गरेकी थिएँ।
42मैले अब तपाईंहरूलाई त्यो कारण विस्तारपूर्वक र सच्चाइपूर्वक बताइदिएँ, जसले अन्ततः मेरो महान् शोकलाई परम आनन्दमा बदलिदियो।
43ऋषिहरूले भने — हे पतिव्रता, तिमी सौम्य स्वभावकी छौ, व्रतशीला छौ, धर्मले युक्त छौ र उत्तम कुलमा उत्पन्न भएकी छौ। र तिमीले नै राजाहरूमा श्रेष्ठ यिनको त्यस वंशको उद्धार गरेकी छौ, जो विपत्तिहरूले अभिभूत भई (गुमनामीको) गहन खाडलमा डुबिसकेको थियो।
44मार्कण्डेयले भने — त्यसपछि एकत्र भएका ती ऋषिहरूले ती परम श्रेष्ठ देवीको स्तुति र वन्दना गरेर तथा राजाहरूमा श्रेष्ठ उनीसँग उनका पुत्रसहित बिदा लिएर शीघ्रै प्रसन्न हृदयले शान्तिपूर्वक आ-आफ्ना आश्रमतर्फ प्रस्थान गरे।