रामोपाख्यान पर्व — हनुमान्को फिर्ती
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 282
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः। वसन् माल्यवतः पृष्ठे ददृशे विमलं नभः॥
2स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम्। ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयातममित्रहा॥ कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना। महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधित: ॥
3प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः। सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि॥
4गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम्। प्रमत्तं चाम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम्॥
5योऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितः। सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै॥
6यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह। त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा॥
7कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापसदं भुवि। यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण॥
8असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपालनम्। कृतोपकारं मा नूनमवमन्याल्पया धिया।॥
9यदि तावदनुयुक्तः शेते कामसुखात्मकः। नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगति त्वया।॥
10अथापि घटतेऽस्माकमर्थे वानरपुङ्गवः। तमादायैव काकुत्स्थ त्वरावान् भव मा चिरम्॥
11इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः। प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः॥
12किष्किन्धाद्वारमासाद्य प्रविवेशानिवारितः। सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः॥
13तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः। पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया॥ तमब्रवीद् रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः।
14सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः॥ सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः। इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम्॥
15स तत् नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा नाकृतज्ञो न निघृणः। श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः॥
16दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया। सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः॥
17वैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा। विचेतव्या मही वीर सचमनगराकरा॥
18स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति। ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत् प्रियम्॥
19इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमता। त्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत्॥
20स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम्। अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत्॥
21इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मुः सहस्रशः। दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः॥
22आचख्युस्तत्र रामाय महीं सागरमेखलाम्। विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा॥
23गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुङ्गवाः। आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽभ्यधारयत्॥
24द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः। सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन्॥
25रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुबनं महत्। त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुङ्क्ते पवनात्मजः॥
26वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः। विचेतुं दक्षिणामाशां राजन् प्रस्थापितास्त्वया॥
27तेषामपनयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम्। कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद् भवति चेष्टितम्॥
28स तद् रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः। रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम्॥
29हनुमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवङ्गमाः। अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ॥
30गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः। अगमत् प्रत्यय भूयो दृष्टा सीतेति भारत।॥
31हनुमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः। प्रणेतुर्विधिवद् रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा॥
32तानुवाचानतान् रामः प्रगृह्य सशरं धनुः। अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता॥
33अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः। निहत्य समरे शत्रूनाहत्य जनकात्मजाम्॥
34अमोक्षयित्वा वैदेहीमहत्वा च रणे रिपून्। हृतदारोऽवधूतश्च नाहं जीवितुमुत्सहे॥
35इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः। प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया॥
36विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम्। श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम्॥
37प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम्। सान्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम्॥
38गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस्य प्रभां ततः। दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यमन्तरा॥
39मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद् वेश्म राघव। तत्र प्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी॥
40तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च। भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः॥
41निर्याय तस्मादुद्देशात् पश्यामो लवणाम्भसः। समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम्॥
42ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम्। विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा निराशा जीविते भृशम्॥
43अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम्। निमिनक्रझपा ।सं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः॥
44तत्रानशनसंकल्पं कृत्वाऽऽसीना वयं तदा। ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत् कथा॥
45ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम्। पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयमिवापरम्॥
46सोऽस्मानतळयद् भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत्। भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम्॥
47सम्पातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः। अन्योन्यस्पर्धयारूढावावामादित्यसत्पदम्॥
48ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः। तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः॥ निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन् महागिरौ।
49तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः॥ व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद् वै निवेदितम्।
50स सम्पातिस्तदा राजञ्छ्रुत्वा सुमहदप्रियम्॥ विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम। कः स रामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः॥ इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः।
51तस्याहं सर्वमेवैतद् भवतो व्यसनागमम्॥ प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरशोऽब्रुवम्।
52सोऽस्मानुत्थापयामास वाक्येनानेन पक्षिराट्॥ रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी। दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे॥ भवित्री तत्र वैदेही न मेऽस्त्यत्र विचारणा।
53इति तस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराः॥ सागरक्रमणे मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप।
54नाध्यवास्यद् यदा कश्चित् सागरस्य विलङ्घनम्॥ ततः पितरमाविश्य पुप्लवेऽहं महार्णवम्। शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम्॥
55तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती। उपवासतप:शीला भर्तृदर्शनलालसा॥
56जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी। निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः॥
57उपसृत्याब्रुवं चार्यामभिगम्य रहोगताम्। सीते रामस्य दूतोऽहं वानरो मारुतात्मजः॥
58त्वदर्शनमभिप्रेप्सुरिह प्राप्तो विहायसा। राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
59सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ। कुशलं त्वाब्रवीद् रामः सीते सौमित्रिणा सह॥
60सखिभावाच्च सुग्रीवः कुशलं त्वानुपृच्छति। क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह॥ प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः।
61मुहूर्तमिव च ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह॥ अवैमि त्वां हनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम्। अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसम्मतः॥
62कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः। गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता प्रादादिमं मणिम्॥ धारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता। प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकी॥
63क्षिप्तामिषीका काकाय चित्रकूटे महागिरौ। भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात्॥
64ग्राहयित्वाहमात्मानं ततो दग्ध्वा च तां पुरीम्। सम्प्राप्त इति तं रामः प्रियवादिनमार्चयत्॥
अङ्ग्रेजी
1Markandeya said: (On the other hand) while the descendant of Raghu together with Lakshmana, properly served by Sugriva, was dwelling on the plateau of the Malyavana mountain, he cast his eyes (one night) on the azure firmament.
2From that mountain beholding on the clear cloudless heavens, the resplendent moon surrounded by planets, stars and constellations and (fanned) by a cool breeze laden with the fragrance of lilies, lotuses and other flowers of the same kind, that destroyer of foes was suddenly awakened (to a recollection of Sita).
3Afflicted at the thoughts of Sita confined in the abode of the Rakshasha (Ravana), the virtuous (Rama) thus addressed the war-like Lakshmana in the (next) morning.
4"O Lakshmana, do you repair to Kishkindha and there seek out the ungrateful, self-seeking and licentious lord of the monkeys.
5That stupid wretch of his race whom I have installed on the throne (of Kishkindha) and to whom all the monkeys, apes and bears pay their homage,
6And for whose sake, O mighty-armed perpetuator of Raghu's race, I have, with your assistance slain Bali in the pleasure-gardens of Kishkindha.
7I deem that worst of monkeys to be highly ungrateful on earth, because, O Lakshmana, that wretch has now forgotten me reduced to such a plight!
8I consider that, through scantiness of intellect, he does not care to fulfill his promise, disregarding me who have done him (such) a good turn.
9If he indulges in sensual pleasures without making any exertions (for the discovery of Sita), you are to send him to the path of Bali, the common goal of all creatures.
10But if that foremost of monkeys be devoted to our cause, then O descendant of Kakustha, bring him hither. Go soon and make no delay.”
11Lakshmana (ever) obedient to the behests and devoted to the welfare of his superiors, thus addressed by his brother, took his beautiful bow together with string and arrows and (soon) set out (for Kishkindha).
12And reaching the gate of Kishkindha he entered (the city) unopposed. The monkey-king deeming him to be angry advanced (to meet him).
13And with a humble mind, the monkey-king accompanied by his consort, welcomed him joyously and respectfully. (Then) the dauntless son of Sumitra made him acquainted with the words told by Rama.
14O king of kings, hearing all this in detail, Sugriva, the lord of the monkeys together with his consort and attendants joined his palms with humility and joyfully told Lakshmana, the most valiant of men, these words.
15"O Lakshmana, I am neither evil-minded nor ungrateful nor cruel. Listen, what pains I have taken in the direction of the discovery of Sita.
16I have sent (many) intelligent monkeys in all the directions and have appointed a month for the return of them all.
17O mighty hero, the entire earth with its forests, mountains, cities, seas, villages, towns and mines will be ransacked by them.
18That month will be complete in another five nights. And then you will, together with Rama, hear that great and joyful news about the discovery of Sita)."
19Thus addressed by the intelligent monkeyking, the magnanimous Lakshmana, giving up his anger, adored Sugriva.
20Accompanied by Sugriva he then returned to Rama who was dwelling on the plateau of the mountain Malyavana and approaching him related the success of his mission,
21Thousands of monkeys 3oon began to return after searching, the three quarters, excepting those who were sent towards the south.
22And they told Rama “Although we have searched the (entire) sea-girt earth, we have not found either the princess of Videha or Ravana.
23And though sorely grieved (at this unpleasant news) the descendant of Kakustha dragged his existence hopeful of the success of those great monkeys who were despatched towards the south.
24When two months had passed away, (some) monkeys hastily approaching Sugriva told him these words.
25"O chief of the monkeys, the great and extensive orchard, Madhuvana which was (so) carefully preserved by Bali and is well-guarded by you also, is being pillaged by the son of Pavana,
26Angada, the son of Bali and other foremost of monkeys who, O monarch, were despatched by you to search the southern direction."
27Hearing of this act of indulgence on their part, he (Sugriva) thought they successful, for such behaviour could be possible for those servants whose efforts were crowned with success.
28Then that intellectual and foremost of monkeys informed Rama of this. And Rama too inferred (from the statement of Sugriva) that Sita must have been seen (by the monkeys).
29(Meanwhile) those monkeys with Hanuman at their head, having rested themselves, were approached the monkey-king who was with Rama and Lakshmana.
30O Bharata, observing the gestures of Hanuman and the colour of his face, Rama became thoroughly convinced of the discovery of Sita.
31The monkeys, headed by Hanuman and successful in their mission, duly bowed down to Rama, Lakshmana and Sugriva.
32(Then) Rama, holding (in his hand) his bow together with arrows, addressed those assembled (monkeys) thus, “Will you make me bear life? Have you been successful?
33Having killed my enemy in battle and delivered the daughter of Janaka, will you enable me to reign at Ayodhya?
34Deprived of my wife and honour, I do not wish to live so long as the princess of Videha is not rescued and my enemies are not slain."
35Rama having said this, Hanuman the son of the wind-god thus replied to him. “O Rama, I am giving you good news. The daughter of Janaka has been seen by me.
36Searching the southern direction with all its mountains, forests and mines, we got fatigued and then after the expiration of the appointed time we saw a great cave.
37We then entered it (the cave) extending over many a yojana, dark, woody, deep and infested by insects.
38Having traversed a great way through it, we saw the splendour of the sun and a beautiful palace within it.
39O scion of Raghu's race, that palace belonged to the Daitya Maya. There a female ascetic Prabhavati by name, was engaged in austerities.
40She gave us many sorts of eatables and drinkable. Regaining our strength after partaking of food, we proceeded along the route indicated by her.
41And issuing out of the cave (we) beheld near the briny ocean the Sahya, the Malaya and the mighty Dardura mountains.
42Then ascending the Malaya mountain (when) we beheld the abode of Varuna (i.e. the ocean-god), we became sorely grieved, afflicted and dejected and gave up all hopes of life.
43Considering that this mighty ocean was many hundred yojanas in width and the abode of whales, alligators and fishes, we became sorely grieved.
44Then we sat down resolving to die of starvation. Then in the course of our conversation, we happened to talk of the vulture Jatayu.
45Then we beheld an awe-inspiring and a terrible-looking bird huge as mountain-peak and looking like another son of Vinata (Garuda).
46And desirous of devouring us, he approached us and spoke these words “who is it that is speaking of my brother Jatayu?
47I am his elder brother Sampati by name and the lord of birds. Once desirous of competing with each other we soared toward the sun.
48In consequence of which my wings were burnt but those of Jatayu were not. That was the last time when I saw my dear brother, the king of the vultures. My wings being burnt I fell down and have been since lying on this mighty mountain."
49He, having said this, we told him of the death of his brother. And we informed him briefly of your calamity.
50Hearing this very disagreeable news, O king, Sampati, became dejected at heart and O tormentor of foes again asked “who is this Rama? Why was Sita abducted? And how was Jatayu slain? O best of monkeys, I am desirous of hearing all this."
51I then fully informed him of the calamity that has befallen your worshipful self and of the cause of our resolve to die of starvation.
52But that monarch of birds stirred us up with these words. Ravana is indeed known to me. His mighty capital, Lanka, can be seen across the sea (situate) in a valley of the Trikuta mountains. The princess of Videha must be there. I have no doubt on this point.
53Hearing him thus speak, we got up soon and O tormentor of foes, held a consultation together as to how to cross the sea;
54But none had courage enough to attempt it. Then inspired with the energy of my father, whom I invoked, I crossed the vast ocean, a thousand yojanas wide, after having killed a Rakshasa woman (on my way) who lived in the waters.
55I (then) discovered the chaste Sita in the । Ravana's household observing austerities and fasts, eager to behold her husband,
56With clotted hair, covered with dirt, melancholy, lean and lank and devoted to asceticism. Knowing her to be Sita by these unusual signs,
57I approached her and bowing down to that worshipful lady who was alone, said “Sita, I am Ram's messenger, a monkey and the son of Pavana (the wind-god).
58Desirous of seeing you, I have come here ranging through the firmament. Those princes, the brothers Rama and Lakshmana are all right,
59Being well cared for by Sugriva and the monkeys. O Sita, both Rama and the son of Sumitra have enquired of your welfare.
60And Sugriva too being a friend (of them) has enquired of your welfare. Your husband will soon arrive (here) accompanied by all the monkeys. O divine lady, believe in me. I am a monkey and not a Rakshasa.
61Reflecting a moment on what I said, Sita replied to me, “From what has been said by Avindhya I know you to be Hanuman. O (monkey) of mighty arms, Avindhya is an old and a revered Rakshasa.
62He told me “Sugriva is surrounded by such advisers as you" Then asking me to go away Sita gave me this jewel (as a token), which enabled the faultless princess of Videha to bear life so long. And the daughter of Janaka further told me these words as a credential.
63(Namely) that while dwelling in the mighty mountain Chitrakuta, O most valiant of meen, you shot a straw at a crow.
64Then suffering myself to be seized (by the guards) and setting fire to that city (Lanka) I have come back" (Hearing these words) Rama adored that being who spoke agreeable words.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — (दूसरी ओर) जब वे रघुवंशी लक्ष्मण सहित, सुग्रीव द्वारा भली-भाँति सेवित होकर, माल्यवान् पर्वत के पठार पर निवास कर रहे थे, तब (एक रात्रि) उन्होंने नीले आकाश पर दृष्टि डाली।
2उस पर्वत से मेघरहित स्वच्छ आकाश में ग्रहों, तारों और नक्षत्रों से घिरे देदीप्यमान चन्द्रमा को देखकर तथा कुमुदों, कमलों और उसी प्रकार के अन्य पुष्पों की सुगन्ध से भरी शीतल वायु से (वीजित होकर) उस शत्रुहन्ता को सहसा (सीता का) स्मरण हो आया।
3राक्षस (रावण) के भवन में बन्दी सीता के विचार से व्यथित होकर उन धर्मात्मा (राम) ने (अगले) प्रातःकाल रणकुशल लक्ष्मण से इस प्रकार कहा।
4"हे लक्ष्मण, तुम किष्किन्धा जाओ और वहाँ उस कृतघ्न, स्वार्थी और विषयासक्त वानरराज को खोजो।
5अपने कुल के उस मूर्ख अधम को, जिसे मैंने (किष्किन्धा के) सिंहासन पर बैठाया और जिसे समस्त वानर, कपि और भालू नमन करते हैं,
6— और जिसके लिए, हे महाबाहु रघुवंशप्रवर्तक, मैंने तुम्हारी सहायता से किष्किन्धा के क्रीड़ा-उद्यानों में बालि का वध किया।
7मैं उस वानराधम को पृथ्वी पर अत्यन्त कृतघ्न मानता हूँ, क्योंकि, हे लक्ष्मण, उस नीच ने इस दशा को प्राप्त मुझे अब भुला दिया है!
8मैं समझता हूँ कि बुद्धि की अल्पता के कारण वह अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करने की चिन्ता नहीं करता और मुझ जैसे उपकारी का अनादर करता है।
9यदि वह (सीता की खोज के लिए) कोई प्रयत्न किए बिना विषयभोगों में लिप्त हो, तो तुम उसे समस्त प्राणियों की सामान्य गति — बालि के मार्ग — पर भेज देना।
10किन्तु यदि वह वानरश्रेष्ठ हमारे कार्य में निष्ठावान् हो, तो हे ककुत्स्थवंशी, उसे यहाँ ले आना। शीघ्र जाओ, विलम्ब मत करो।"
11गुरुजनों की आज्ञा के (सदा) पालक और उनके कल्याण में तत्पर लक्ष्मण ने भाई के इस प्रकार कहने पर अपना सुन्दर धनुष प्रत्यंचा और बाणों सहित लिया और (शीघ्र ही) किष्किन्धा के लिए प्रस्थान किया।
12और किष्किन्धा के द्वार पर पहुँचकर उन्होंने बिना किसी रोक-टोक के (नगर में) प्रवेश किया। वानरराज उन्हें क्रुद्ध समझकर (अगवानी करने) आगे बढ़ा।
13और विनम्र भाव से उस वानरराज ने अपनी पत्नी सहित उनका हर्षपूर्वक और सादर स्वागत किया। (तब) निर्भीक सुमित्रापुत्र ने उन्हें राम के कहे वचन सुनाए।
14हे राजाधिराज, यह सब विस्तार से सुनकर वानरराज सुग्रीव ने अपनी पत्नी और अनुचरों सहित विनम्रतापूर्वक हाथ जोड़े और नरश्रेष्ठ लक्ष्मण से प्रसन्नतापूर्वक ये वचन कहे।
15"हे लक्ष्मण, मैं न दुष्टबुद्धि हूँ, न कृतघ्न, न क्रूर। सुनिए, सीता की खोज की दिशा में मैंने कितना परिश्रम किया है।
16मैंने (अनेक) बुद्धिमान् वानरों को सब दिशाओं में भेजा है और उन सबके लौटने के लिए एक मास की अवधि नियत की है।
17हे महावीर, वनों, पर्वतों, नगरों, समुद्रों, ग्रामों, कस्बों और खानों सहित समस्त पृथ्वी उनके द्वारा छान डाली जाएगी।
18वह मास और पाँच रात्रियों में पूर्ण हो जाएगा। तब आप राम सहित (सीता की खोज का) वह महान् और आनन्ददायक समाचार सुनेंगे।"
19उस बुद्धिमान् वानरराज के इस प्रकार कहने पर उदारचेता लक्ष्मण ने अपना क्रोध त्यागकर सुग्रीव का सम्मान किया।
20सुग्रीव के साथ वे फिर माल्यवान् पर्वत के पठार पर निवास करने वाले राम के पास लौटे और उनके समीप जाकर अपनी यात्रा की सफलता का वृत्तान्त सुनाया।
21सहस्रों वानर तीनों दिशाओं की खोज करके शीघ्र ही लौटने लगे — उन्हें छोड़कर जो दक्षिण दिशा में भेजे गए थे।
22और उन्होंने राम से कहा — "यद्यपि हमने समुद्र से घिरी (समस्त) पृथ्वी को छान डाला, तथापि हमें न विदेहराजकुमारी मिलीं और न रावण।"
23और (इस अप्रिय समाचार से) अत्यन्त दुःखी होते हुए भी वे ककुत्स्थवंशी उन महान् वानरों की सफलता की आशा में अपना जीवन खींचते रहे, जो दक्षिण दिशा में भेजे गए थे।
24जब दो मास बीत गए, तब (कुछ) वानरों ने शीघ्रता से सुग्रीव के पास आकर उनसे ये वचन कहे।
25"हे वानरराज, वह महान् और विस्तृत उपवन मधुवन, जिसे बालि ने (इतने) यत्न से सुरक्षित रखा था और जिसकी आप भी भली-भाँति रक्षा करते हैं, पवनपुत्र द्वारा लूटा जा रहा है —
26— तथा बालिपुत्र अंगद और अन्य वानरश्रेष्ठों द्वारा, जिन्हें, हे राजन्, आपने दक्षिण दिशा की खोज के लिए भेजा था।"
27उनकी ओर से हुए इस स्वच्छन्द आचरण को सुनकर उन्होंने (सुग्रीव ने) उन्हें सफल समझा, क्योंकि ऐसा आचरण उन्हीं सेवकों से सम्भव था जिनके प्रयत्न सफलता से मण्डित हुए हों।
28तब उस बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठ ने राम को इसकी सूचना दी। और राम ने भी (सुग्रीव के कथन से) यह अनुमान लगाया कि (वानरों ने) अवश्य ही सीता को देख लिया है।
29(इसी बीच) हनुमान् को आगे किए हुए वे वानर विश्राम करके उस वानरराज के पास आए, जो राम और लक्ष्मण के साथ थे।
30हे भरतवंशी, हनुमान् की चेष्टाएँ और उनके मुख का रंग देखकर राम को सीता की खोज हो जाने का पूर्ण विश्वास हो गया।
31हनुमान् के नेतृत्व में अपने कार्य में सफल हुए उन वानरों ने राम, लक्ष्मण और सुग्रीव को विधिवत् प्रणाम किया।
32(तब) राम ने (हाथ में) बाणों सहित अपना धनुष लिए हुए उन एकत्रित (वानरों) से इस प्रकार कहा — "क्या तुम मुझे जीवन धारण कराओगे? क्या तुम सफल हुए हो?
33क्या युद्ध में मेरे शत्रु का वध करके और जनकपुत्री को छुड़ाकर तुम मुझे अयोध्या में राज्य करने योग्य बनाओगे?
34पत्नी और सम्मान से वंचित होकर मैं तब तक जीवित नहीं रहना चाहता, जब तक विदेहराजकुमारी छुड़ाई न जाएँ और मेरे शत्रु मारे न जाएँ।"
35राम के यह कहने पर पवनपुत्र हनुमान् ने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया — "हे राम, मैं आपको शुभ समाचार देता हूँ। जनकपुत्री मेरे द्वारा देखी गई हैं।
36समस्त पर्वतों, वनों और खानों सहित दक्षिण दिशा की खोज करते हुए हम थक गए और तब नियत समय बीत जाने पर हमने एक विशाल गुफा देखी।
37तब हमने उसमें (उस गुफा में) प्रवेश किया, जो अनेक योजनों तक फैली हुई, अन्धकारमय, वृक्षों से भरी, गहरी और कीटों से व्याप्त थी।
38उसमें से बहुत दूर तक चलने पर हमने भीतर सूर्य का-सा प्रकाश और एक सुन्दर प्रासाद देखा।
39हे रघुवंशी, वह प्रासाद दैत्य मय का था। वहाँ प्रभावती नाम की एक तपस्विनी तपस्या में लगी हुई थी।
40उसने हमें अनेक प्रकार के खाद्य और पेय पदार्थ दिए। भोजन करके बल पुनः प्राप्त करने के पश्चात् हम उसके बताए मार्ग से आगे बढ़े।
41और गुफा से बाहर निकलकर (हमने) खारे समुद्र के निकट सह्य, मलय और विशाल दर्दुर पर्वतों को देखा।
42तब मलय पर्वत पर चढ़कर (जब) हमने वरुण का धाम (अर्थात् समुद्र) देखा, तब हम अत्यन्त दुःखी, व्यथित और खिन्न हो गए और जीवन की समस्त आशाएँ त्याग दीं।
43यह विचार करके कि यह विशाल समुद्र अनेक सौ योजन चौड़ा है और तिमिंगिलों, घड़ियालों तथा मत्स्यों का निवास है, हम अत्यन्त दुःखी हो गए।
44तब हम अनशन से प्राण त्यागने का निश्चय करके बैठ गए। तब बातचीत के प्रसंग में हमने गृध्र जटायु की चर्चा की।
45तभी हमने एक भयोत्पादक और भयंकर दिखने वाला पक्षी देखा, जो पर्वतशिखर के समान विशाल था और मानो विनता का दूसरा पुत्र (गरुड़) हो।
46और हमें खा जाने की इच्छा से वह हमारे पास आया और ये वचन बोला — "मेरे भाई जटायु की चर्चा कौन कर रहा है?
47मैं उसका बड़ा भाई सम्पाति नाम वाला हूँ और पक्षियों का स्वामी हूँ। एक बार परस्पर स्पर्धा करने की इच्छा से हम सूर्य की ओर उड़े।
48जिसके फलस्वरूप मेरे पंख जल गए, किन्तु जटायु के नहीं जले। वही अन्तिम बार था जब मैंने अपने प्रिय भाई, गृध्रराज को देखा था। पंख जल जाने से मैं गिर पड़ा और तभी से इस विशाल पर्वत पर पड़ा हुआ हूँ।"
49उसके यह कहने पर हमने उसे उसके भाई की मृत्यु का समाचार सुनाया। और हमने उसे संक्षेप में आपकी विपत्ति की सूचना दी।
50हे राजन्, यह अत्यन्त अप्रिय समाचार सुनकर सम्पाति हृदय से खिन्न हो गया और, हे शत्रुतापन, उसने फिर पूछा — "ये राम कौन हैं? सीता का अपहरण क्यों हुआ? और जटायु कैसे मारा गया? हे वानरश्रेष्ठ, मैं यह सब सुनना चाहता हूँ।"
51तब मैंने उसे आप पर आ पड़ी विपत्ति का तथा अनशन से प्राण त्यागने के हमारे निश्चय के कारण का पूरा वृत्तान्त सुनाया।
52किन्तु उस पक्षिराज ने इन वचनों से हमें उत्साहित किया — "रावण मुझे भली-भाँति ज्ञात है। उसकी विशाल राजधानी लंका समुद्र के उस पार त्रिकूट पर्वत की एक घाटी में (स्थित) देखी जा सकती है। विदेहराजकुमारी अवश्य ही वहीं होंगी। इस विषय में मुझे कोई सन्देह नहीं।"
53उसके इस प्रकार कहने पर हम शीघ्र ही उठ खड़े हुए और, हे शत्रुतापन, समुद्र को कैसे पार किया जाए — इस पर हमने आपस में परामर्श किया;
54— किन्तु किसी में इसका प्रयत्न करने का साहस नहीं था। तब अपने पिता के तेज से प्रेरित होकर, जिनका मैंने आवाहन किया, मैंने जल में रहने वाली एक राक्षसी को (मार्ग में) मारकर एक सहस्र योजन चौड़े उस विशाल समुद्र को पार किया।
55(तब) मैंने रावण के अन्तःपुर में पतिव्रता सीता को तपस्या और उपवास करते हुए तथा अपने पति के दर्शन की उत्कण्ठा में देखा —
56— जटाएँ बढ़ी हुईं, धूल से भरी, उदास, दुर्बल और कृश, तपस्या में लीन। इन असामान्य लक्षणों से उन्हें सीता जानकर —
57— मैं उनके पास गया और उन अकेली बैठी पूजनीया देवी को प्रणाम करके कहा — "हे सीते, मैं राम का दूत हूँ, एक वानर और पवन (वायुदेव) का पुत्र हूँ।
58आपके दर्शन की इच्छा से मैं आकाशमार्ग से यहाँ आया हूँ। वे राजकुमार, भाई राम और लक्ष्मण, दोनों कुशल हैं —
59— सुग्रीव और वानरों द्वारा भली-भाँति सेवित। हे सीते, राम और सुमित्रापुत्र दोनों ने आपकी कुशल पूछी है।
60और सुग्रीव ने भी (उनका) मित्र होने के नाते आपकी कुशल पूछी है। आपके पति समस्त वानरों सहित शीघ्र ही (यहाँ) आ पहुँचेंगे। हे देवि, मुझ पर विश्वास कीजिए। मैं वानर हूँ, राक्षस नहीं।"
61मेरे कहे पर क्षण भर विचार करके सीता ने मुझसे कहा — "अविन्ध्य ने जो कहा था, उससे मैं तुम्हें हनुमान् जानती हूँ। हे महाबाहु (वानर), अविन्ध्य एक वृद्ध और पूजनीय राक्षस है।
62उन्होंने मुझसे कहा था — 'सुग्रीव तुम्हारे जैसे मन्त्रियों से घिरे हुए हैं।'" फिर मुझे जाने को कहकर सीता ने मुझे यह रत्न (चिह्न-स्वरूप) दिया, जिसने उन निर्दोष विदेहराजकुमारी को इतने समय तक प्राण धारण करने में समर्थ बनाया था। और जनकपुत्री ने मुझे प्रमाण-स्वरूप ये वचन और कहे —
63— (अर्थात्) कि विशाल चित्रकूट पर्वत पर निवास करते समय, हे नरश्रेष्ठ, आपने एक कौवे पर तिनके का बाण चलाया था।
64तत्पश्चात् स्वयं को (पहरेदारों द्वारा) पकड़वाकर और उस नगरी (लंका) में आग लगाकर मैं लौट आया हूँ।" (ये वचन सुनकर) राम ने उस प्रिय वचन बोलने वाले का सम्मान किया।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — (अर्कोतिर) जब ती रघुवंशी लक्ष्मणसहित, सुग्रीवद्वारा राम्ररी सेवित भई, माल्यवान् पर्वतको पठारमा बसिरहेका थिए, तब (एक रात) उनले नीलो आकाशमा दृष्टि लगाए।
2त्यस पर्वतबाट बादलरहित स्वच्छ आकाशमा ग्रह, तारा र नक्षत्रले घेरिएको देदीप्यमान चन्द्रमा देखेर तथा कुमुद, कमल र त्यसै प्रकारका अन्य पुष्पको सुगन्धले भरिएको शीतल वायुले (बतासिएर) ती शत्रुहन्तालाई अकस्मात् (सीताको) सम्झना भयो।
3राक्षस (रावण)को भवनमा बन्दी सीताको विचारले व्यथित भई ती धर्मात्मा (राम)ले (भोलिपल्ट) बिहान रणकुशल लक्ष्मणलाई यसरी भने।
4"हे लक्ष्मण, तिमी किष्किन्धा जाऊ र त्यहाँ त्यो कृतघ्न, स्वार्थी र विषयासक्त वानरराजलाई खोज।
5आफ्नै कुलको त्यो मूर्ख अधमलाई, जसलाई मैले (किष्किन्धाको) सिंहासनमा बसालेँ र जसलाई सम्पूर्ण वानर, कपि र भालुले नमन गर्छन्,
6— र जसका लागि, हे महाबाहु रघुवंशप्रवर्तक, मैले तिम्रो सहायताले किष्किन्धाका क्रीडा-उद्यानमा बालिको वध गरेँ।
7म त्यो वानराधमलाई पृथ्वीमा अत्यन्त कृतघ्न ठान्छु, किनभने, हे लक्ष्मण, त्यो नीचले यस्तो दशामा परेको मलाई अब बिर्सिसक्यो!
8म ठान्छु कि बुद्धिको अल्पताका कारण त्यसले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्ने चिन्ता गर्दैन र मजस्तो उपकारीको अनादर गर्छ।
9यदि त्यो (सीताको खोजीका लागि) कुनै प्रयत्न नगरी विषयभोगमा लिप्त छ भने तिमीले त्यसलाई सम्पूर्ण प्राणीको सामान्य गति — बालिको बाटो — मा पठाइदिनू।
10तर यदि त्यो वानरश्रेष्ठ हाम्रो कार्यमा निष्ठावान् छ भने, हे ककुत्स्थवंशी, त्यसलाई यहाँ ल्याउनू। चाँडो जाऊ, ढिलाइ नगर।"
11गुरुजनको आज्ञा (सदा) पालन गर्ने र तिनीहरूको कल्याणमा तत्पर लक्ष्मणले दाजुले यसरी भनेपछि आफ्नो सुन्दर धनुष ताँदो र बाणसहित लिए र (चाँडै) किष्किन्धातिर प्रस्थान गरे।
12अनि किष्किन्धाको ढोकामा पुगेर उनले कुनै रोकतोकबिना (नगरमा) प्रवेश गरे। वानरराज उनलाई क्रुद्ध ठानेर (अगवानी गर्न) अगाडि बढे।
13अनि विनम्र भावले ती वानरराजले आफ्नी पत्नीसहित उनको हर्षपूर्वक र सादर स्वागत गरे। (तब) निर्भीक सुमित्रापुत्रले उनलाई रामले भनेका वचन सुनाए।
14हे राजाधिराज, यी सबै विस्तारपूर्वक सुनेर वानरराज सुग्रीवले आफ्नी पत्नी र अनुचरसहित विनम्रतापूर्वक हात जोडे र नरश्रेष्ठ लक्ष्मणलाई प्रसन्नतापूर्वक यी वचन भने।
15"हे लक्ष्मण, म न दुष्टबुद्धि हुँ, न कृतघ्न, न क्रूर। सुन्नुहोस्, सीताको खोजीको दिशामा मैले कति परिश्रम गरेको छु।
16मैले (अनेक) बुद्धिमान् वानरलाई सबै दिशामा पठाएको छु र तिनीहरू सबै फर्कनका लागि एक महिनाको अवधि तोकेको छु।
17हे महावीर, वन, पर्वत, नगर, समुद्र, गाउँ, कस्बा र खानीसहित सम्पूर्ण पृथ्वी तिनीहरूद्वारा छानिनेछ।
18त्यो महिना अरू पाँच रातमा पूरा हुनेछ। तब तपाईंले रामसहित (सीताको खोजीको) त्यो महान् र आनन्ददायक समाचार सुन्नुहुनेछ।"
19ती बुद्धिमान् वानरराजले यसरी भनेपछि उदारचेता लक्ष्मणले आफ्नो क्रोध त्यागेर सुग्रीवको सम्मान गरे।
20सुग्रीवसँगै उनी फेरि माल्यवान् पर्वतको पठारमा बस्ने रामकहाँ फर्के र उनको छेउमा गएर आफ्नो यात्राको सफलताको वृत्तान्त सुनाए।
21हजारौँ वानर तीनै दिशाको खोजी गरेर चाँडै फर्कन थाले — तिनीहरूबाहेक जो दक्षिण दिशामा पठाइएका थिए।
22अनि तिनीहरूले रामलाई भने — "यद्यपि हामीले समुद्रले घेरिएको (सम्पूर्ण) पृथ्वी छानिसक्यौँ, तापनि हामीले न विदेहराजकुमारी भेट्यौँ, न रावण।"
23अनि (यस अप्रिय समाचारले) अत्यन्त दुःखी हुँदाहुँदै पनि ती ककुत्स्थवंशीले दक्षिण दिशामा पठाइएका ती महान् वानरहरूको सफलताको आशामा आफ्नो जीवन घिसार्दै रहे।
24जब दुई महिना बिते, तब (केही) वानरहरूले हतारिँदै सुग्रीवकहाँ आएर उनलाई यी वचन भने।
25"हे वानरराज, त्यो महान् र विस्तृत उपवन मधुवन, जसलाई बालिले (यति) यत्नले सुरक्षित राखेका थिए र जसको तपाईंले पनि राम्ररी रक्षा गर्नुहुन्छ, पवनपुत्रद्वारा लुटिँदै छ —
26— तथा बालिपुत्र अङ्गद र अन्य वानरश्रेष्ठहरूद्वारा, जसलाई, हे राजन्, तपाईंले दक्षिण दिशाको खोजीका लागि पठाउनुभएको थियो।"
27तिनीहरूको तर्फबाट भएको यो स्वच्छन्द आचरण सुनेर उनले (सुग्रीवले) तिनीहरूलाई सफल ठाने, किनभने यस्तो आचरण तिनै सेवकबाट सम्भव थियो जसका प्रयत्न सफलताले मण्डित भएका हुन्।
28तब ती बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठले रामलाई यसको खबर दिए। अनि रामले पनि (सुग्रीवको कथनबाट) यो अनुमान लगाए कि (वानरहरूले) अवश्य नै सीतालाई देखिसकेका छन्।
29(यसैबीच) हनुमान्लाई अगाडि राखेका ती वानरहरू विश्राम गरेर ती वानरराजकहाँ आए, जो राम र लक्ष्मणसँगै थिए।
30हे भरतवंशी, हनुमान्का चेष्टा र उनको मुखको रङ देखेर रामलाई सीताको खोजी भइसकेको पूर्ण विश्वास भयो।
31हनुमान्को नेतृत्वमा आफ्नो कार्यमा सफल भएका ती वानरहरूले राम, लक्ष्मण र सुग्रीवलाई विधिवत् प्रणाम गरे।
32(तब) रामले (हातमा) बाणसहित आफ्नो धनुष लिएर ती जम्मा भएका (वानर)लाई यसरी भने — "के तिमीहरूले मलाई जीवन धारण गराउनेछौ? के तिमीहरू सफल भयौ?
33के युद्धमा मेरा शत्रुको वध गरेर र जनकपुत्रीलाई छुटाएर तिमीहरूले मलाई अयोध्यामा राज्य गर्न योग्य बनाउनेछौ?
34पत्नी र सम्मानबाट वञ्चित भई म तबसम्म जीवित रहन चाहन्नँ, जबसम्म विदेहराजकुमारी छुटाइँदैनन् र मेरा शत्रु मारिँदैनन्।"
35रामले यसो भनेपछि पवनपुत्र हनुमान्ले उनलाई यसरी उत्तर दिए — "हे राम, म तपाईंलाई शुभ समाचार दिन्छु। जनकपुत्री मबाट देखिइन्।
36सम्पूर्ण पर्वत, वन र खानीसहित दक्षिण दिशाको खोजी गर्दागर्दै हामी थाक्यौँ र तब तोकिएको समय बितिसकेपछि हामीले एउटा विशाल गुफा देख्यौँ।
37तब हामीले त्यसमा (त्यस गुफामा) प्रवेश गर्यौँ, जो अनेक योजनसम्म फैलिएको, अन्धकारमय, रूखले भरिएको, गहिरो र कीराले व्याप्त थियो।
38त्यसबाट धेरै टाढासम्म हिँडेपछि हामीले भित्र सूर्यजस्तै प्रकाश र एउटा सुन्दर प्रासाद देख्यौँ।
39हे रघुवंशी, त्यो प्रासाद दैत्य मयको थियो। त्यहाँ प्रभावती नामकी एक तपस्विनी तपस्यामा लागिरहेकी थिइन्।
40तिनले हामीलाई अनेक प्रकारका खाद्य र पेय पदार्थ दिइन्। भोजन गरेर बल पुनः प्राप्त गरेपछि हामी तिनले बताएको बाटोबाट अगाडि बढ्यौँ।
41अनि गुफाबाट बाहिर निस्केर (हामीले) नुनिलो समुद्रनेर सह्य, मलय र विशाल दर्दुर पर्वत देख्यौँ।
42तब मलय पर्वतमा चढेर (जब) हामीले वरुणको धाम (अर्थात् समुद्र) देख्यौँ, तब हामी अत्यन्त दुःखी, व्यथित र खिन्न भयौँ र जीवनका सम्पूर्ण आशा त्याग्यौँ।
43यो विचार गरेर कि यो विशाल समुद्र अनेक सय योजन चौडा छ र तिमिङ्गिल, घडियाल तथा माछाको निवास हो, हामी अत्यन्त दुःखी भयौँ।
44तब हामी अनशनले प्राण त्याग्ने निश्चय गरेर बस्यौँ। तब कुराकानीको प्रसङ्गमा हामीले गिद्ध जटायुको चर्चा गर्यौँ।
45तब हामीले एउटा भयोत्पादक र भयङ्कर देखिने पक्षी देख्यौँ, जो पर्वतशिखरजस्तै विशाल थियो र मानौँ विनताको दोस्रो पुत्र (गरुड) होस्।
46अनि हामीलाई खाने इच्छाले त्यो हाम्रो छेउमा आयो र यी वचन बोल्यो — "मेरा भाइ जटायुको चर्चा कसले गरिरहेको छ?
47म उसको जेठो दाजु सम्पाति नाम गरेको हुँ र पक्षीहरूको स्वामी हुँ। एक पटक परस्पर स्पर्धा गर्ने इच्छाले हामी सूर्यतिर उड्यौँ।
48जसको फलस्वरूप मेरा पखेटा जले, तर जटायुका जलेनन्। त्यही अन्तिम पटक थियो जब मैले आफ्नो प्रिय भाइ, गिद्धराजलाई देखेको थिएँ। पखेटा जलेपछि म खसेँ र त्यही बेलादेखि यस विशाल पर्वतमा परिरहेको छु।"
49उसले यसो भनेपछि हामीले उसलाई उसको भाइको मृत्युको समाचार सुनायौँ। अनि हामीले उसलाई सङ्क्षेपमा तपाईंको विपत्तिको खबर दियौँ।
50हे राजन्, यो अत्यन्त अप्रिय समाचार सुनेर सम्पाति हृदयदेखि खिन्न भयो र, हे शत्रुतापन, उसले फेरि सोध्यो — "यी राम को हुन्? सीताको अपहरण किन भयो? र जटायु कसरी मारियो? हे वानरश्रेष्ठ, म यी सबै सुन्न चाहन्छु।"
51तब मैले उसलाई तपाईंमाथि आइपरेको विपत्तिको तथा अनशनले प्राण त्याग्ने हाम्रो निश्चयको कारणको पूरा वृत्तान्त सुनाएँ।
52तर त्यो पक्षिराजले यी वचनले हामीलाई उत्साहित पार्यो — "रावण मलाई राम्ररी थाहा छ। त्यसको विशाल राजधानी लङ्का समुद्रपारि त्रिकूट पर्वतको एउटा उपत्यकामा (अवस्थित) देख्न सकिन्छ। विदेहराजकुमारी अवश्य नै त्यहीँ हुनुहुनेछ। यस विषयमा मलाई कुनै सन्देह छैन।"
53उसले यसरी भनेपछि हामी चाँडै उठ्यौँ र, हे शत्रुतापन, समुद्र कसरी पार गर्ने — यसमा हामीले आपसमा सल्लाह गर्यौँ;
54— तर कसैमा त्यसको प्रयत्न गर्ने साहस थिएन। तब आफ्ना पिताको तेजले प्रेरित भई, जसको मैले आह्वान गरेँ, मैले पानीमा बस्ने एउटी राक्षसीलाई (बाटोमा) मारेर एक हजार योजन चौडा त्यो विशाल समुद्र पार गरेँ।
55(तब) मैले रावणको अन्तःपुरमा पतिव्रता सीतालाई तपस्या र उपवास गर्दै तथा आफ्ना पतिको दर्शनको उत्कण्ठामा देखेँ —
56— जटा बढेकी, धूलोले भरिएकी, उदास, दुर्बल र कृश, तपस्यामा लीन। यी असामान्य लक्षणले उनलाई सीता चिनेर —
57— म उनको छेउमा गएँ र त्यहाँ एक्लै बसेकी ती पूजनीया देवीलाई प्रणाम गरेर भनेँ — "हे सीते, म रामको दूत हुँ, एक वानर र पवन (वायुदेव)को पुत्र हुँ।
58तपाईंको दर्शनको इच्छाले म आकाशमार्गबाट यहाँ आएको हुँ। ती राजकुमार, दाजुभाइ राम र लक्ष्मण, दुवै कुशल छन् —
59— सुग्रीव र वानरहरूद्वारा राम्ररी सेवित। हे सीते, राम र सुमित्रापुत्र दुवैले तपाईंको कुशल सोधेका छन्।
60अनि सुग्रीवले पनि (उनका) मित्र भएका नाताले तपाईंको कुशल सोधेका छन्। तपाईंका पति सम्पूर्ण वानरसहित चाँडै (यहाँ) आइपुग्नेछन्। हे देवि, ममाथि विश्वास गर्नुहोस्। म वानर हुँ, राक्षस होइन।"
61मैले भनेकोमा क्षणभर विचार गरेर सीताले मलाई भनिन् — "अविन्ध्यले जे भनेका थिए, त्यसबाट म तिमीलाई हनुमान् चिन्छु। हे महाबाहु (वानर), अविन्ध्य एक वृद्ध र पूजनीय राक्षस हुन्।
62उनले मलाई भनेका थिए — 'सुग्रीव तिमीजस्ता मन्त्रीहरूले घेरिएका छन्।'" अनि मलाई जान भनेर सीताले मलाई यो रत्न (चिह्नस्वरूप) दिइन्, जसले ती निर्दोष विदेहराजकुमारीलाई यति समयसम्म प्राण धारण गर्न समर्थ बनाएको थियो। अनि जनकपुत्रीले मलाई प्रमाणस्वरूप यी वचन थपिन् —
63— (अर्थात्) कि विशाल चित्रकूट पर्वतमा बस्दा, हे नरश्रेष्ठ, तपाईंले एउटा कागमाथि नर्कटको बाण चलाउनुभएको थियो।
64त्यसपछि आफूलाई (पहरेदारद्वारा) समात्न दिएर र त्यस नगरी (लङ्का)मा आगो लगाएर म फर्केको छु।" (यी वचन सुनेर) रामले त्यो प्रिय वचन बोल्नेको सम्मान गरे।