रामोपाख्यान पर्व — रामको वनवास
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 277
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक् पृथक्। प्रस्थानकारणं ब्रह्मच्छ्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्॥ कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। सम्प्रस्थितौ वने ब्रह्मन् मैथिली च यशस्विनी॥
2मार्कण्डेय उवाच जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवनृप। क्रियारतिधर्मरतः सततं वृद्धसेविता॥
3क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः। वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगाः॥
4चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव। यदा तदा दशरथः प्रीतिमानभवत् सुखी॥
5ज्येष्ठो रामोऽभवत् तेषां रमयामास हि प्रजाः। मनोहरतया धीमान् पितुर्हदयनन्दनः॥
6ततः स राजा मतिमान् मत्वाऽऽत्मानं वयोऽधिकम्। मन्त्रयामास सचिवैधर्मज्ञैश्च पुरोहितैः॥ अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत।
7प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः॥ लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम्। कम्बुग्रीवं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्॥ दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवरं रणे। पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ॥ सर्वानुरक्तप्रकृति सर्वविद्याविशारदम्। जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्॥ नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्। धृतिमन्तनाधृष्यं जेतारमपराजितम्॥ पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम्। संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत् कुरुनन्दन॥
8चिन्तयंश्च महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान्। अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्॥ अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगमुपैष्यति। सम्भाराः सम्भियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्॥
9इति तद् राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा। कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्॥
10अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्। आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशतु दुर्भगे॥
11सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्।।१८।
12सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता। देवी विलग्नमध्येव बिभ्रती रूपमुत्तमम्॥ विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता। प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्॥
13सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं निसृष्टवान्। उपाकुरुष्व तद् राजस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्॥
14राजोवाच वरं ददानि ते हन्त तद् गृहाण यदिच्छसि। अबध्यो बध्यतां कोऽद्य बध्यः कोऽद्यविमुच्यताम्॥
15धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः। ब्राह्मणस्वादिहान्यत्र यत् किंचिद् वित्तमस्ति मे॥
16पृथिव्यां राजराजोऽस्मि चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता। यस्तेऽभिलषित: कामो ब्रूहि कल्याणि मा चिरम्॥
17सा तद्वचनमाज्ञाय परिगृहा नराधिपम्। आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह॥
18आभिषेचनिकं यत् ते रामार्थमुपकल्पिपतम्। भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः॥
19स तद् राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्। दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद् व्याजहार ह॥
20ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्। वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति॥
21तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान् धनुष्मॉल्लक्ष्मणस्तदा। सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा॥
22ततो वनं गते रामे राजा दशरथस्तदा। समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा॥
23रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम्। आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥
24गतो दशरथः स्वर्ग वनस्थौ रामलक्ष्मणौ। गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्॥
25तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं वत ते कृतम्। पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया।॥ अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने। सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्ररुरोद ह॥
26स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ। अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः॥
27कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः। अचे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ॥
28वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशः। पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाझया।॥
29ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम्। तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्॥
30विसर्जित: स रामेण पितुर्वचनकारिणा। नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके॥
31रामस्तु पुनराशङ्कय पौरजानपदागमम्। प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति॥
32सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितः। नदी गोदावरी रम्यामाश्रित्य न्यवसत् तदा॥
33वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम्। खरेणासीन्महद् वैरं जनस्थाननिवासिना॥
34रक्षार्थं तापसानां तु राघवो धर्मवत्सलः। चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्॥ दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ। चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान् धर्मारण्यं स राघवः॥
35हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः। ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्का भ्रातुर्निवेशनम्॥
36ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्च्छिता। पपात पादयोर्धातुः संशुष्करुधिरानना॥
37तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्च्छितः। उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्॥
38स्वानमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच सः। केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च॥
39कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वगात्रैनिषेवते। कः शिरसस्यग्निमाघाय विश्वस्तः स्वपते सुखम्॥
40आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः। सिंह केसरिणं कश्च दंष्ट्रायां स्पृश्य तिष्ठति॥
41इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स्रोतोभ्यस्तेजसोऽचिषः। निश्चेरुर्दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः॥
42तस्य तत् सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम्। खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्॥
43स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च। ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्॥
44त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च। ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्॥
45तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद् दशाननः। दयितं स्थानमव्यचं शूलपाणेर्महात्मनः॥
46तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः। पुरा समभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said : Your worshipful self has related (to me) separately of the birth of Rama and others, O Brahmana, I am (now) desirous of hearing of the cause of their exile. Tell me, O Brahmana, why the heroic sons of Dasharatha, the brothers Rama and Lakshmana, departed to the forest, together with the renowned Maithili (Sita, daughter of the king of Mithila).
2Markandeya said: O King, Dasharatha, always devoted to religion and given to the performance of) religious ceremonies and engaged in ministering to the comforts of his elders, was (very) glad at the birth of his sons.
3Those sons of his, gradually grew up in strength, obtained mastery over the Vedas together with all their mysteries and became skilled in the science of weapons.
4When after having observed the Brahmacharya vows, they got they got married. Dasharatha, O king, became (very) pleased and happy.
5(And) among them his intelligent eldest son, who gladdened the heart of his father and delighted his subjects, was named Rama on account of his sweet disposition.
6O Bharata, then that wise monarch considering himself far too advanced in age (to look after worldly affairs), for the installation of Rama as the prince regent; consulted with his righteous ministers and priests.
7And all those best of advisers thought that it was the proper time (for the purpose). O descendant of the Kurus, king Dasharatha was greatly pleased on beholding his son (Rama) of red eyes and mighty arms, endued with the gait of an elephant mad (with exuberance of spirits), of long arms and broad chest, having blue and curly hair, blazing with beauty, brave as Shakra in battle, versed in all the religious duties, wise as Brihaspati, an object of adoration with all his subjects, proficient in every science and art, of subdued passions, pleasant to the eye of even his enemies, the chastiser of the wicked, the protector of the virtuous, endued with high intellect, invincible, ever victorious and never vanquished and the enhancer of the joy of (his mother) Kausalya.
8That highly energetic and powerful one (Dasharatha) thinking of the qualifications of Rama, was well-pleased and (thus) addressed his priest, "O Brahmana, this night the constellation Paushya being in the ascendant, will be a highly auspicious time. Let therefore my attendants collect materials (for the inauguration) and let Rama also be invited.”
9Hearing these words of the king, Manthara (the maid of Kaikeyi) went to Kaikeyi and addressed her these words suited to the occasion.
10O Kaikeyi, your great ill-luck has today been proclaimed by the king. O unfortunate one, may a fierce and angry venomous snake bite you.
11It is indeed Kausalya who is fortunate in as much as her son will be installed. Where is your good fortune since your son will not obtain the kingdom?
12O hearing these words of (Manthara), Kaikeyi with her waist resembling the middle of a Dambura, decked with all sorts of ornaments and wearing a highly beautiful appearance, sought her lord in a secluded place and making a show of love, smilingly spoke these sweet words.
13"O king, you are (always) firm in your promise. Formerly you promised me a boon. Do you grant it now and thereby save yourself the sin of an unredeemed promise."
14The King said: "I am ready to grant you any boon you like. Is there anybody to be slain that does not deserve death or is there any one to be set at liberty who is imprisoned?
15Whom shall I heap riches upon and whom shall I deprive of his wealth? Everything on earth belongs to me except what is possessed by the Brahmanas.
16I am, in this world, the king of all kings and the guardian of the four orders, O fortunate one, express your desire without delay".
17Listening to these words of the king and binding him to his promise, she, well aware of her influence over him, spoke these words,
18“Let Bharata be installed with the materials brought for Rama and let Raghava depart to the forests."
19O the best of the Bharata, on hearing this disagreeable speech of terrible significance, the king weighed down with grief, could not speak anything.
20Learning that his father has been thus promise-bound and considering that the king's truth ought to remain inviolable, the virtuous and powerful Rama went into the forests.
21And, may you be blessed, he (Rama) was followed by the prosperous Lakshmana, the foremost of bowmen and his wife Sita, the princess of Videha and daughter of Janaka.
22Then Rama having departed to the forest, Dasharatha, following the eternal law of time, gave up the ghost.
23And seeing that Rama had left for the forest and that the king had breathed his last, Kaikeyi causing Bharata to be brought, addressed to him these words.
24“Now that the king has gone to heaven and Rama and Lakshmana have left for the forest, accept this auspicious and extensive kingdom with all its thorns weeded out."
25(Thereupon), the virtuous (Bharata) said to her “You have committed a very cruel deed by killing your husband and exterminating the family actuated by greed of wealth alone. O accursed (woman) of (our) family, hurling disgrace upon my head, fulfill your desire now.” Saying this to her mother, he gave free vent to his tears.
26And vindicating his character before all the subjects, he set out, desirous of bringing back his brother Rama.
27Placing, Kausalya, Sumitra and Kaikeyi in vehicle at the van (of his train), he set out with a sorrowful heart, accompanied by Shatrughna.
28Vasishtha, Vamadeva, thousands of other Brahmanas and the people of the cities and the provinces, with an eager desire to bring Rama back.
29(And he) found Rama together with Lakshmana in the mountain) Chitrakuta bow in hand and wearing the garb of ascetics.
30(But), being dismissed by Rama who was bent on obeying his fathers; words, he (Bharata) began to reign at Nandigram placing his brother's shoes before him.
31And Rama too, afraid of the return of the people of the cities and provinces entered into the mighty forest of Dandaka near the hermitage of Sharabhanga.
32Paying his adorations to Sharabhanga and taking refuge in the Dandaka, forest he began to dwell on the banks of the beautiful river Godavari.
33While dwelling there, Rama had great enmity with Khara who had his abode in the Janasthana, on account of Shurpanakha.
34The descendant of Raghu, devoted to virtue, slew fourteen thousands of Rakshasas on earth for the protection of the ascetics and the intelligent Raghava having slain the highlypowerful Khara and Dushana resorted peace to that sacred forest.
35Those Rakshasas being slain, Shurpanakha with her nose and lips cut off returned to Lanka, the abode of her brother (Ravana).
36Then that Rakshasas-woman senseless with grief and with marks of dry blood on her face, approaching Ravana, fell down at his feet.
37Seeing her thus multilated Ravana became senseless with rage and fired with anger and gnashing his teeth, rose up from his throne.
38And dismissing his ministers he asked her in private "O gentle sister, who has made you so by despising and disregarding me?
39Who is he that having got a sharp spear has rubbed it all over his body? Who is he that is sleeping in peace and security, keeping a fire near his head?
40Who is he that has trodden over a terrible snake? Who is he that has thrust his hand into the jaws of a mained lion?"
41While he was saying thus, sparks of flame issued out from his organs of senses like those that are emitted from the hollows of a tree on fire at night.
42Then his sister informed him of the prowess of Rama causing the defeat of the Rakshasas led by Khara and Dushana.
43Then king (Ravana) settling as to what course to adopt and making arrangements for the protection of his capital and consoling his sister, rose up in the air.
44Crossing the mountains Trikuta and Kala he beheld the mighty ocean of deep waters, the abode of the Makaras (alligators).
45Then Dashanana (Ravana, who had ten mouths) crossing it (the ocean) reached Gokarna the beloved place of the high-souled wielder of the trident (Shiva).
46Then the ten-headed one went to his exminister Maricha who had long before at that very place adopted the mode of life led by the ascetics, through fear of Rama.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — आपने पृथक्-पृथक् रूप से राम तथा अन्यों के जन्म का वृत्तान्त (मुझसे) कहा; हे ब्राह्मण, अब मैं उनके वनवास का कारण सुनना चाहता हूँ। हे ब्राह्मण, मुझे बताइए कि दशरथ के वे वीर पुत्र, दोनों भ्राता राम और लक्ष्मण, यशस्विनी मैथिली (सीता, मिथिलानरेश की पुत्री) के साथ वन को क्यों गए।
2मार्कण्डेय ने कहा — हे राजन्, धर्म में सदा निरत, यज्ञादि धार्मिक कर्मों के अनुष्ठान में तत्पर तथा अपने गुरुजनों की सेवा में लगे हुए दशरथ अपने पुत्रों के जन्म से (अत्यन्त) प्रसन्न हुए।
3उनके वे पुत्र क्रमशः बल में बढ़ते गए, समस्त रहस्यों सहित वेदों में प्रवीणता प्राप्त की और अस्त्रविद्या में निपुण हो गए।
4ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने के पश्चात् जब उनका विवाह हो गया, तब हे राजन्, दशरथ (अत्यन्त) प्रसन्न और सुखी हुए।
5(और) उनमें उनका बुद्धिमान् ज्येष्ठ पुत्र, जो अपने पिता के हृदय को आनन्दित करता और प्रजा को हर्षित करता था, अपने मधुर स्वभाव के कारण राम कहलाया।
6हे भरत, तब उन बुद्धिमान् नरेश ने अपने को (सांसारिक कार्य देखने के लिए) अत्यन्त वृद्ध मानकर राम के युवराज-पद पर अभिषेक के विषय में अपने धर्मपरायण मन्त्रियों और पुरोहितों से परामर्श किया।
7और उन समस्त श्रेष्ठ मन्त्रणादाताओं ने यही समझा कि यह (इस कार्य के लिए) उचित समय है। हे कुरुनन्दन, राजा दशरथ अपने उस पुत्र (राम) को देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए, जो लाल नेत्रों और महाबाहुओं वाला था, (उल्लास से) मत्त गज की-सी चाल वाला था, लम्बी भुजाओं और चौड़े वक्ष वाला, नीले घुँघराले केशों वाला, सौन्दर्य से देदीप्यमान, युद्ध में शक्र के समान वीर, समस्त धर्मकर्तव्यों का ज्ञाता, बृहस्पति के समान बुद्धिमान्, अपनी समस्त प्रजा का प्रीतिपात्र, प्रत्येक विद्या और कला में प्रवीण, जितेन्द्रिय, शत्रुओं के नेत्रों को भी प्रिय लगने वाला, दुष्टों का दमन करने वाला, सज्जनों का रक्षक, उच्च बुद्धि से सम्पन्न, अजेय, सदा विजयी और कभी पराजित न होने वाला तथा (अपनी माता) कौसल्या के हर्ष को बढ़ाने वाला था।
8अत्यन्त तेजस्वी और शक्तिशाली उन (दशरथ) ने राम के गुणों का स्मरण करके परम प्रसन्न होकर अपने पुरोहित से (इस प्रकार) कहा — "हे ब्राह्मण, आज रात्रि में पुष्य नक्षत्र का उदय होगा, अतः यह परम शुभ समय होगा। इसलिए मेरे सेवक (अभिषेक की) सामग्री एकत्र करें और राम को भी बुला लिया जाए।"
9राजा के ये वचन सुनकर मन्थरा (कैकेयी की दासी) कैकेयी के पास गई और उससे प्रसंग के अनुरूप ये वचन कहे —
10"हे कैकेयी, आज राजा ने तुम्हारे महान् दुर्भाग्य की घोषणा कर दी है। हे अभागिन, तुझे कोई प्रचण्ड, क्रुद्ध और विषधर सर्प डस ले।
11सौभाग्यशालिनी तो सचमुच कौसल्या ही है, क्योंकि उसी का पुत्र अभिषिक्त होगा। तेरा सौभाग्य कहाँ रहा, जब तेरे पुत्र को राज्य मिलेगा ही नहीं?"
12(मन्थरा के) ये वचन सुनकर डमरू के मध्यभाग के समान कटि वाली, सब प्रकार के आभूषणों से सजी और परम सुन्दर रूप धारण किए हुए कैकेयी ने एकान्त स्थान में अपने स्वामी को खोजा और प्रेम का प्रदर्शन करते हुए मुस्कराकर ये मधुर वचन कहे —
13"हे राजन्, आप (सदा) अपने वचन पर दृढ़ रहते हैं। पहले आपने मुझे एक वर देने का वचन दिया था। अब उसे प्रदान कीजिए और इस प्रकार अपने को वचन-भंग के पाप से बचाइए।"
14राजा ने कहा — "मैं तुम्हें जो चाहो वह वर देने को उद्यत हूँ। क्या कोई ऐसा है जिसे मारना है, यद्यपि वह वध के योग्य नहीं; अथवा कोई ऐसा है जो बन्दी है और जिसे मुक्त करना है?
15किस पर मैं धन की वर्षा करूँ और किसे उसके धन से वंचित करूँ? ब्राह्मणों के अधिकार में जो कुछ है, उसे छोड़कर पृथ्वी पर सब कुछ मेरा ही है।
16इस लोक में मैं समस्त राजाओं का राजा और चारों वर्णों का रक्षक हूँ। हे भाग्यवती, बिना विलम्ब अपनी इच्छा प्रकट करो।"
17राजा के ये वचन सुनकर और उन्हें अपने वचन से बाँधकर उसने, जो उन पर अपने प्रभाव को भली भाँति जानती थी, ये वचन कहे —
18"राम के लिए एकत्र की गई सामग्री से भरत का अभिषेक हो और राघव वन को चले जाएँ।"
19हे भरतश्रेष्ठ, भयंकर अर्थ रखने वाला यह अप्रिय वचन सुनकर शोक से दबे हुए राजा कुछ भी न बोल सके।
20अपने पिता को इस प्रकार वचनबद्ध जानकर तथा राजा का सत्य अखण्ड रहना चाहिए, यह विचारकर धर्मात्मा और पराक्रमी राम वन को चले गए।
21और, तुम्हारा कल्याण हो, उनके (राम के) पीछे-पीछे धनुर्धरों में श्रेष्ठ यशस्वी लक्ष्मण तथा उनकी पत्नी सीता, विदेह की राजकुमारी और जनक की पुत्री भी गईं।
22तब राम के वन को चले जाने पर दशरथ काल के शाश्वत विधान का अनुसरण करते हुए प्राण त्याग गए।
23और राम को वन को गया तथा राजा को प्राण त्यागा हुआ देखकर कैकेयी ने भरत को बुलवाकर उससे ये वचन कहे —
24"अब जब राजा स्वर्ग सिधार गए हैं और राम तथा लक्ष्मण वन को चले गए हैं, तब इस मंगलमय और विशाल राज्य को स्वीकार करो, जिसके समस्त काँटे निकाल दिए गए हैं।"
25(तब) उस धर्मात्मा (भरत) ने उससे कहा — "केवल धन के लोभ से प्रेरित होकर अपने पति का वध करके और कुल का नाश करके तूने अत्यन्त क्रूर कर्म किया है। अरी (हमारे) कुल की कलंकिनी, मेरे सिर पर अपयश डालकर अब अपनी इच्छा पूरी कर ले।" अपनी माता से यह कहकर उन्होंने खुलकर अश्रु बहाए।
26और समस्त प्रजा के सम्मुख अपने चरित्र की शुद्धि प्रमाणित करके वे अपने भ्राता राम को लौटा लाने की इच्छा से चल पड़े।
27कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी को (अपनी यात्रा के) अग्रभाग में वाहन पर बिठाकर वे शत्रुघ्न के साथ शोकाकुल हृदय से चल पड़े।
28वसिष्ठ, वामदेव, सहस्रों अन्य ब्राह्मण तथा नगर और जनपदों के लोग भी राम को लौटा लाने की तीव्र इच्छा से (साथ चले)।
29(और उन्होंने) चित्रकूट (पर्वत) पर राम को लक्ष्मण सहित पाया, जो हाथ में धनुष लिए और तपस्वियों का वेश धारण किए हुए थे।
30(किन्तु) अपने पिता के वचनों का पालन करने पर दृढ़ राम के द्वारा लौटा दिए जाने पर वे (भरत) अपने भ्राता की पादुकाएँ अपने सम्मुख रखकर नन्दिग्राम में शासन करने लगे।
31और राम भी नगर तथा जनपदों के लोगों के पुनः लौट आने के भय से शरभंग के आश्रम के निकट दण्डक के विशाल वन में प्रविष्ट हो गए।
32शरभंग की उपासना करके और दण्डक वन की शरण लेकर वे सुन्दर गोदावरी नदी के तट पर निवास करने लगे।
33वहाँ रहते हुए शूर्पणखा के कारण राम की उस खर से महान् शत्रुता हो गई, जिसका निवास जनस्थान में था।
34धर्म में निरत उन रघुनन्दन ने तपस्वियों की रक्षा के लिए पृथ्वी पर चौदह सहस्र राक्षसों का वध किया और बुद्धिमान् राघव ने महाबली खर तथा दूषण का वध करके उस पवित्र वन में पुनः शान्ति स्थापित की।
35उन राक्षसों के मारे जाने पर नाक और ओष्ठ कटी हुई शूर्पणखा अपने भ्राता (रावण) के निवास लंका को लौट गई।
36तब शोक से संज्ञाशून्य और मुख पर सूखे रुधिर के चिह्न लिए हुए वह राक्षसी रावण के पास जाकर उसके चरणों में गिर पड़ी।
37उसे इस प्रकार विकृत देखकर रावण क्रोध से संज्ञाशून्य हो गया और कोप से जलता हुआ दाँत पीसते हुए अपने सिंहासन से उठ खड़ा हुआ।
38और अपने मन्त्रियों को विदा करके उसने एकान्त में उससे पूछा — "हे भद्रे भगिनी, मेरा तिरस्कार और अवहेलना करके तुझे इस दशा में किसने पहुँचाया?
39वह कौन है जिसने तीक्ष्ण शूल पाकर उसे अपने ही सारे शरीर पर रगड़ लिया? वह कौन है जो अपने सिरहाने अग्नि रखकर निश्चिन्त और सुखपूर्वक सो रहा है?
40वह कौन है जिसने भयंकर सर्प को पैरों से कुचला है? वह कौन है जिसने केसरी सिंह के जबड़े में अपना हाथ डाला है?"
41जब वह यह कह रहा था, तब उसकी इन्द्रियों से अग्नि की चिनगारियाँ वैसे ही निकल रही थीं, जैसे रात्रि में जलते हुए वृक्ष के कोटरों से निकलती हैं।
42तब उसकी भगिनी ने उससे राम के उस पराक्रम का वृत्तान्त कहा, जिसने खर और दूषण के नेतृत्व वाले राक्षसों की पराजय की थी।
43तब राजा (रावण) ने अपनी आगे की नीति निश्चित करके, अपनी राजधानी की रक्षा का प्रबन्ध करके और अपनी भगिनी को सान्त्वना देकर आकाश में उड़ान भरी।
44त्रिकूट और काल पर्वतों को लाँघकर उसने मकरों (ग्राहों) के निवास उस गहरे जल वाले विशाल समुद्र को देखा।
45तब दशानन (रावण, जिसके दस मुख थे) उसे (समुद्र को) पार करके गोकर्ण पहुँचा, जो महात्मा त्रिशूलधारी (शिव) का प्रिय स्थान है।
46तब वह दशमुख अपने भूतपूर्व मन्त्री मारीच के पास गया, जिसने राम के भय से बहुत पहले ही उसी स्थान पर तपस्वियों का जीवन-क्रम अपना लिया था।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — तपाईंले छुट्टाछुट्टै रूपमा राम तथा अरूको जन्मको वृत्तान्त (मलाई) भन्नुभयो; हे ब्राह्मण, अब म उनीहरूको वनवासको कारण सुन्न चाहन्छु। हे ब्राह्मण, मलाई बताउनुहोस् कि दशरथका ती वीर पुत्र, दुवै भाइ राम र लक्ष्मण, यशस्विनी मैथिली (सीता, मिथिलानरेशकी पुत्री)सँग वनमा किन गए।
2मार्कण्डेयले भने — हे राजन्, धर्ममा सदा निरत, यज्ञादि धार्मिक कर्मको अनुष्ठानमा तत्पर तथा आफ्ना गुरुजनको सेवामा लागेका दशरथ आफ्ना पुत्रहरूको जन्मबाट (अत्यन्त) प्रसन्न भए।
3उनका ती पुत्रहरू क्रमशः बलमा बढ्दै गए, सम्पूर्ण रहस्यसहित वेदमा प्रवीणता प्राप्त गरे र अस्त्रविद्यामा निपुण भए।
4ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गरेपछि जब उनीहरूको विवाह भयो, तब हे राजन्, दशरथ (अत्यन्त) प्रसन्न र सुखी भए।
5(र) उनीहरूमध्ये उनका बुद्धिमान् जेठा पुत्र, जसले आफ्ना पिताको हृदय आनन्दित पार्थे र प्रजालाई हर्षित पार्थे, आफ्नो मधुर स्वभावका कारण राम कहलाइए।
6हे भरत, तब ती बुद्धिमान् नरेशले आफूलाई (सांसारिक कार्य हेर्नका लागि) अत्यन्त वृद्ध ठानेर रामको युवराज-पदमा अभिषेकको विषयमा आफ्ना धर्मपरायण मन्त्री र पुरोहितहरूसँग परामर्श गरे।
7र ती सम्पूर्ण श्रेष्ठ मन्त्रणादाताहरूले यही ठाने कि यो (यस कार्यका लागि) उचित समय हो। हे कुरुनन्दन, राजा दशरथ आफ्ना ती पुत्र (राम)लाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए, जो राता नेत्र र महाबाहु भएका थिए, (उल्लासले) मात्तिएको हात्तीजस्तो चाल भएका थिए, लामा पाखुरा र चौडा छाती भएका, निला घुम्रिएका केश भएका, सौन्दर्यले देदीप्यमान, युद्धमा शक्रजस्तै वीर, सम्पूर्ण धर्मकर्तव्यका ज्ञाता, बृहस्पतिजस्तै बुद्धिमान्, आफ्ना सम्पूर्ण प्रजाका प्रीतिपात्र, प्रत्येक विद्या र कलामा प्रवीण, जितेन्द्रिय, शत्रुहरूका नेत्रलाई पनि प्रिय लाग्ने, दुष्टहरूको दमन गर्ने, सज्जनका रक्षक, उच्च बुद्धिले सम्पन्न, अजेय, सदा विजयी र कहिल्यै पराजित नहुने तथा (आफ्नी माता) कौसल्याको हर्ष बढाउने थिए।
8अत्यन्त तेजस्वी र शक्तिशाली ती (दशरथ)ले रामका गुणको सम्झना गरेर परम प्रसन्न भई आफ्ना पुरोहितलाई (यसरी) भने — "हे ब्राह्मण, आज रात पुष्य नक्षत्रको उदय हुनेछ, त्यसैले यो परम शुभ समय हुनेछ। त्यसैले मेरा सेवकहरूले (अभिषेकको) सामग्री जुटाऊन् र राम पनि बोलाइऊन्।"
9राजाका यी वचन सुनेर मन्थरा (कैकेयीकी दासी) कैकेयीकहाँ गइन् र उनलाई प्रसङ्गअनुरूप यी वचन भनिन् —
10"हे कैकेयी, आज राजाले तिम्रो महान् दुर्भाग्यको घोषणा गरिदिए। हे अभागी, तिमीलाई कुनै प्रचण्ड, क्रुद्ध र विषधर सर्पले टोकोस्।
11सौभाग्यशालिनी त साँच्चै कौसल्या नै हुन्, किनभने उनकै पुत्र अभिषिक्त हुनेछन्। तिम्रो सौभाग्य कहाँ रह्यो, जब तिम्रा पुत्रले राज्य पाउनेछैनन्?"
12(मन्थराका) यी वचन सुनेर डमरुको मध्यभागजस्तै कटि भएकी, सबै प्रकारका आभूषणले सजिएकी र परम सुन्दर रूप धारण गरेकी कैकेयीले एकान्त स्थानमा आफ्ना स्वामीलाई खोजिन् र प्रेमको प्रदर्शन गर्दै मुस्कुराउँदै यी मधुर वचन भनिन् —
13"हे राजन्, तपाईं (सधैँ) आफ्नो वचनमा दृढ रहनुहुन्छ। पहिले तपाईंले मलाई एउटा वर दिने वचन दिनुभएको थियो। अब त्यो प्रदान गर्नुहोस् र यसरी आफूलाई वचन-भङ्गको पापबाट बचाउनुहोस्।"
14राजाले भने — "म तिमीलाई जे चाहन्छौ त्यो वर दिन उद्यत छु। के कोही यस्तो छ जसलाई मार्नुपर्छ, यद्यपि ऊ वधयोग्य छैन; अथवा कोही यस्तो छ जो बन्दी छ र जसलाई मुक्त गर्नुपर्छ?
15कसमाथि म धनको वर्षा गरूँ र कसलाई उसको धनबाट वञ्चित गरूँ? ब्राह्मणहरूको अधिकारमा जे छ, त्यसबाहेक पृथ्वीमा सबै कुरा मेरै हो।
16यस लोकमा म सम्पूर्ण राजाहरूको राजा र चारै वर्णको रक्षक हुँ। हे भाग्यवती, ढिलो नगरी आफ्नो इच्छा प्रकट गर।"
17राजाका यी वचन सुनेर र उनलाई आफ्नै वचनले बाँधेर उनले, जो उनीमाथिको आफ्नो प्रभाव राम्ररी जान्दथिन्, यी वचन भनिन् —
18"रामका लागि जुटाइएको सामग्रीले भरतको अभिषेक होस् र राघव वनमा जाऊन्।"
19हे भरतश्रेष्ठ, भयङ्कर अर्थ राख्ने यो अप्रिय वचन सुनेर शोकले थिचिएका राजाले केही पनि बोल्न सकेनन्।
20आफ्ना पितालाई यसरी वचनबद्ध भएको थाहा पाएर तथा राजाको सत्य अखण्ड रहनुपर्छ भन्ने विचार गरेर धर्मात्मा र पराक्रमी राम वनमा गए।
21र, तिम्रो कल्याण होस्, उनका (रामका) पछिपछि धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ यशस्वी लक्ष्मण तथा उनकी पत्नी सीता, विदेहकी राजकुमारी र जनककी पुत्री पनि गइन्।
22तब राम वनमा गएपछि दशरथले कालको शाश्वत विधानको अनुसरण गर्दै प्राण त्यागे।
23र रामलाई वनमा गएको तथा राजालाई प्राण त्यागेको देखेर कैकेयीले भरतलाई बोलाएर उनलाई यी वचन भनिन् —
24"अब जब राजा स्वर्ग सिधारिसके र राम तथा लक्ष्मण वनमा गइसके, तब यो मङ्गलमय र विशाल राज्य स्वीकार गर, जसका सम्पूर्ण काँडा निकालिएका छन्।"
25(तब) ती धर्मात्मा (भरत)ले उनलाई भने — "केवल धनको लोभले प्रेरित भई आफ्ना पतिको वध गरेर र कुलको नाश गरेर तिमीले अत्यन्त क्रूर कर्म गर्यौ। ए (हाम्रो) कुलकी कलङ्किनी, मेरो शिरमा अपयश थुपारेर अब आफ्नो इच्छा पूरा गर।" आफ्नी मातालाई यसो भनेर उनले खुलेर आँसु बगाए।
26र सम्पूर्ण प्रजाको सामु आफ्नो चरित्रको शुद्धि प्रमाणित गरेर उनी आफ्ना भ्राता रामलाई फर्काएर ल्याउने इच्छाले हिँडे।
27कौसल्या, सुमित्रा र कैकेयीलाई (आफ्नो यात्राको) अग्रभागमा वाहनमा राखेर उनी शत्रुघ्नसँग शोकाकुल हृदयले हिँडे।
28वसिष्ठ, वामदेव, हजारौँ अन्य ब्राह्मण तथा नगर र जनपदका मानिसहरू पनि रामलाई फर्काएर ल्याउने तीव्र इच्छाले (सँगै हिँडे)।
29(र उनीहरूले) चित्रकूट (पर्वत)मा रामलाई लक्ष्मणसहित भेट्टाए, जो हातमा धनुष लिएर र तपस्वीहरूको वेश धारण गरेर बसेका थिए।
30(तर) आफ्ना पिताका वचनको पालन गर्नमा दृढ रामद्वारा फर्काइएपछि उनी (भरत) आफ्ना भ्राताका पादुका आफ्नो सामु राखेर नन्दिग्राममा शासन गर्न थाले।
31र राम पनि नगर तथा जनपदका मानिसहरू पुनः फर्केर आउने भयले शरभङ्गको आश्रमको नजिकै दण्डकको विशाल वनमा प्रविष्ट भए।
32शरभङ्गको उपासना गरेर र दण्डक वनको शरण लिएर उनी सुन्दर गोदावरी नदीको किनारमा निवास गर्न थाले।
33त्यहाँ बस्दा शूर्पणखाका कारण रामको त्यो खरसँग महान् शत्रुता भयो, जसको निवास जनस्थानमा थियो।
34धर्ममा निरत ती रघुनन्दनले तपस्वीहरूको रक्षाका लागि पृथ्वीमा चौध हजार राक्षसको वध गरे र बुद्धिमान् राघवले महाबली खर तथा दूषणको वध गरेर त्यो पवित्र वनमा पुनः शान्ति स्थापना गरे।
35ती राक्षसहरू मारिएपछि नाक र ओठ काटिएकी शूर्पणखा आफ्ना भ्राता (रावण)को निवास लङ्कामा फर्किन्।
36तब शोकले संज्ञाशून्य र मुखमा सुकेको रगतका चिह्न बोकेकी त्यो राक्षसी रावणकहाँ गएर उसका चरणमा ढलिन्।
37उनलाई यसरी विकृत देखेर रावण क्रोधले संज्ञाशून्य भयो र कोपले जल्दै दाँत किट्दै आफ्नो सिंहासनबाट उठ्यो।
38र आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बिदा गरेर उसले एकान्तमा उनीसँग सोध्यो — "हे भद्रे बहिनी, मेरो तिरस्कार र अवहेलना गरेर तिमीलाई यस दशामा कसले पुर्यायो?
39ऊ को हो जसले तीखो शूल पाएर त्यो आफ्नै सारा शरीरमा घोटेको छ? ऊ को हो जो आफ्नो सिरानीमा आगो राखेर निश्चिन्त र सुखपूर्वक सुतिरहेको छ?
40ऊ को हो जसले भयङ्कर सर्पलाई खुट्टाले कुल्चेको छ? ऊ को हो जसले केसरी सिंहको बङ्गारामा आफ्नो हात हालेको छ?"
41जब ऊ यसो भन्दै थियो, तब उसका इन्द्रियबाट आगोका फिलिङ्गा त्यसै गरी निस्किरहेका थिए, जसरी रातमा जलिरहेको रूखका दुलाबाट निस्कन्छन्।
42तब उसकी बहिनीले उसलाई रामको त्यो पराक्रमको वृत्तान्त सुनाइन्, जसले खर र दूषणको नेतृत्व भएका राक्षसहरूको पराजय गरेको थियो।
43तब राजा (रावण)ले आफ्नो अगाडिको नीति निश्चित गरेर, आफ्नो राजधानीको रक्षाको प्रबन्ध गरेर र आफ्नी बहिनीलाई सान्त्वना दिएर आकाशमा उडान भर्यो।
44त्रिकूट र काल पर्वतहरू नाघेर उसले मकर (गोहीहरू)को निवास त्यो गहिरो पानी भएको विशाल समुद्र देख्यो।
45तब दशानन (रावण, जसका दस मुख थिए) त्यो (समुद्र) पार गरेर गोकर्ण पुग्यो, जो महात्मा त्रिशूलधारी (शिव)को प्रिय स्थान हो।
46तब त्यो दशमुख आफ्ना भूतपूर्व मन्त्री मारीचकहाँ गयो, जसले रामको भयले धेरै पहिल्यै त्यही स्थानमा तपस्वीहरूको जीवनक्रम अपनाइसकेको थियो।