अध्याय 27

द्रौपदीका वचन

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
draupadi
श्लोक 1
संस्कृत

वैशम्पायन उवाच ततो वनगता: पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया। उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः॥

अङ्ग्रेजी

Vaishampayana said : Thereupon the sons of Pritha with Draupadi banished to the forest, sat one evening, stricken with grief and sorrow and began to talk with one another.

हिन्दी

वैशम्पायन ने कहा — तदनन्तर वन में निर्वासित पृथापुत्र द्रौपदी सहित एक सन्ध्या को शोक और दुःख से पीड़ित होकर बैठे और परस्पर वार्तालाप करने लगे।

नेपाली

वैशम्पायनले भने — त्यसपछि वनमा निर्वासित पृथापुत्रहरू द्रौपदीसहित एक साँझ शोक र दुःखले पीडित भई बसे र आपसमा वार्तालाप गर्न थाले।

draupadi yudhishthira
श्लोक 2
संस्कृत

प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता। अथ कृष्णाधर्मराजमिदं वचनमब्रवीत्॥

अङ्ग्रेजी

The beloved, beautiful, learned and faithful Draupadi addressed, the following words to the pious king (Yudhishthira).

हिन्दी

प्रिय, सुन्दरी, विदुषी तथा पतिव्रता द्रौपदी ने धर्मपरायण राजा (युधिष्ठिर) से ये वचन कहे।

नेपाली

प्रिय, सुन्दरी, विदुषी तथा पतिव्रता द्रौपदीले धर्मपरायण राजा (युधिष्ठिर)लाई यी वचन भनिन्।

draupadi dhritarashtra
श्लोक 3
संस्कृत

द्रौपद्युवाच न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन। विद्यतेधार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः॥

अङ्ग्रेजी

Draupadi said : No feeling for us exists in the mind of that vile, vicious-souled and cruel son of Dhritarashtra.

हिन्दी

द्रौपदी ने कहा — धृतराष्ट्र के उस नीच, दुरात्मा और क्रूर पुत्र के मन में हमारे लिए कोई भाव नहीं है।

नेपाली

द्रौपदीले भनिन् — धृतराष्ट्रका ती नीच, दुरात्मा र क्रूर पुत्रको मनमा हाम्रा लागि कुनै भाव छैन।

श्लोक 4
संस्कृत

यस्त्वां वां राजन् मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम्। वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः॥

अङ्ग्रेजी

For, that vicious-minded one, O king, having sent you along with me to the forest clad in deer-skin, feels no mortification.

हिन्दी

हे राजन्, वह दुष्टबुद्धि आपको मेरे साथ मृगचर्म पहनाकर वन भेजकर तनिक भी लज्जा अनुभव नहीं करता।

नेपाली

हे राजन्, ती दुष्टबुद्धिले तपाईंलाई मसँगै मृगचर्म लगाएर वन पठाएर अलिकति पनि लाज अनुभव गर्दैनन्।

श्लोक 5
संस्कृत

आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः। यस्त्वांधर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत् तदा॥

अङ्ग्रेजी

For, the heart of that one of impious deed is made of steel since he could address harsh words to his pious eldest brother.

हिन्दी

उस पापकर्मी का हृदय लोहे का बना है, तभी तो वह अपने धर्मपरायण ज्येष्ठ भ्राता से कठोर वचन कह सका।

नेपाली

ती पापकर्मीको हृदय फलामको बनेको छ, त्यसैले त उनले आफ्ना धर्मपरायण जेठा दाजुलाई कठोर वचन भन्न सके।

श्लोक 6
संस्कृत

सुखोचितमदुःखाहँ दुरात्मा ससुहृद्गणः। ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः॥

अङ्ग्रेजी

Having brought you, who are used to happiness, to such a miserable plight that vicious-souled wretch delights with his friends.

हिन्दी

सुख के अभ्यस्त आपको ऐसी दुर्दशा में पहुँचाकर वह दुरात्मा अधम अपने मित्रों के साथ आनन्द मना रहा है।

नेपाली

सुखका अभ्यस्त तपाईंलाई यस्तो दुर्दशामा पुर्‍याएर ती दुरात्मा अधम आफ्ना मित्रहरूसँग आनन्द मनाइरहेका छन्।

shakuni karna
श्लोक 7
संस्कृत

चतुर्णामेव पापानामा न पतितं तदा। त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि॥ दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः। दुर्धातुस्तस्य चोचस्य राजन् दुःशासनस्य च॥

अङ्ग्रेजी

O descendant of Bharata, O king, when clad in deer-skin you set out for the forest, only four vicious wights did not shed tears; Duryodhona, Karna, the evil-minded Shakuni and the fierce and vicious brother Dushashana.

हिन्दी

हे भरतवंशी, हे राजन्, जब आप मृगचर्म पहनकर वन को चले, तब केवल चार दुष्ट प्राणियों ने आँसू नहीं बहाए — दुर्योधन, कर्ण, दुष्टबुद्धि शकुनि तथा क्रूर और दुष्ट भाई दुःशासन।

नेपाली

हे भरतवंशी, हे राजन्, जब तपाईं मृगचर्म लगाएर वनतर्फ लाग्नुभयो, तब केवल चार दुष्ट प्राणीले आँसु बगाएनन् — दुर्योधन, कर्ण, दुष्टबुद्धि शकुनि तथा क्रूर र दुष्ट भाइ दुःशासन।

श्लोक 8
संस्कृत

इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम्। दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्राप्तज्जलम्॥

अङ्ग्रेजी

O foremost of the Kurus, the other Kurus filled with sorrow, shed tears from their eyes.

हिन्दी

हे कुरुश्रेष्ठ, शेष समस्त कुरु शोक से भरकर नेत्रों से अश्रु बहाने लगे।

नेपाली

हे कुरुश्रेष्ठ, बाँकी सम्पूर्ण कुरुहरू शोकले भरिएर नेत्रबाट आँसु बगाउन थाले।

श्लोक 9
संस्कृत

इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत् ते पुरातनम्। शोचामि त्वां महाराज दुःखान/ सुखोचितम्॥

अङ्ग्रेजी

O great king, seeing this your bed and recollecting what you had before I grieve for you, who do not deserve misery and have been brought up in every luxury.

हिन्दी

हे महाराज, आपकी यह शय्या देखकर तथा पहले जो आपके पास था उसका स्मरण करके मैं आपके लिए शोक करती हूँ — आप, जो दुःख के योग्य नहीं हैं और समस्त सुख-वैभव में पले हैं।

नेपाली

हे महाराज, तपाईंको यो ओछ्यान देखेर तथा पहिले तपाईंसँग जे थियो त्यसको सम्झना गरेर म तपाईंका लागि शोक गर्दछु — तपाईं, जो दुःखका योग्य हुनुहुन्न र सम्पूर्ण सुखवैभवमा हुर्किनुभएको छ।

श्लोक 10
संस्कृत

दान्तं यच्च सभामध्य आसनं रत्नभूषितम्। दृष्ट्वा कुशवृषी चेमा शोको मां प्रदहत्ययम्॥

अङ्ग्रेजी

Thinking of that ivory seat in your court crested with jewels and seeing this scat of Kusha grass grief assails me.

हिन्दी

आपकी सभा में रत्नजटित उस हाथीदाँत के आसन का स्मरण करके तथा कुशा का यह आसन देखकर शोक मुझे व्याकुल कर देता है।

नेपाली

तपाईंको सभामा रत्नजडित त्यो हस्तिदन्तको आसन सम्झेर तथा कुशको यो आसन देखेर शोकले मलाई व्याकुल पार्दछ।

श्लोक 11
संस्कृत

यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्। तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हदयस्य मे॥

अङ्ग्रेजी

I saw you in your court surrounded by the kings; seeing you without kings how can my mind have peace?

हिन्दी

मैंने आपको आपकी सभा में राजाओं से घिरा हुआ देखा था; अब राजाओं से रहित आपको देखकर मेरे मन को शान्ति कैसे मिले?

नेपाली

मैले तपाईंलाई तपाईंको सभामा राजाहरूले घेरिएको देखेकी थिएँ; अब राजाहरूविहीन तपाईंलाई देखेर मेरो मनले शान्ति कसरी पाओस्?

श्लोक 12
संस्कृत

या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम्। सा त्वां पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत॥

अङ्ग्रेजी

O descendant of Bharata, I am beside myself on seeing you pasted with mud, you, gifted with the effulgence of sun whom I saw before pasted with sandal.

हिन्दी

हे भरतवंशी, जिन्हें मैंने पहले चन्दन से लिप्त देखा था, उन सूर्य के समान तेजस्वी आपको कीचड़ से सना देखकर मैं व्याकुल हो उठती हूँ।

नेपाली

हे भरतवंशी, जसलाई मैले पहिले चन्दनले लिपेको देखेकी थिएँ, ती सूर्यसमान तेजस्वी तपाईंलाई हिलोले सनिएको देखेर म व्याकुल हुन्छु।

श्लोक 13
संस्कृत

या त्वाहं कौशिकैर्वस्त्रैः शुभैराच्छादितं पुरा। दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम्॥

अङ्ग्रेजी

O king of kings, I see you now clad in bark, whom I saw before clothed in white silken raiment.

हिन्दी

हे राजाधिराज, जिन्हें मैंने पहले श्वेत रेशमी वस्त्रों में देखा था, उन्हीं आपको अब वल्कल पहने देख रही हूँ।

नेपाली

हे राजाधिराज, जसलाई मैले पहिले सेता रेशमी वस्त्रमा देखेकी थिएँ, ती तपाईंलाई नै अब वल्कल लगाएको देखिरहेकी छु।

श्लोक 14
संस्कृत

यच्च तदुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः। ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम्॥

अङ्ग्रेजी

(Formerly) pure food of every kind was taken from your house, on golden plates to thousands of Brahmanas.

हिन्दी

(पहले) आपके घर से सहस्रों ब्राह्मणों के लिए सुवर्ण के पात्रों में सब प्रकार का शुद्ध अन्न ले जाया जाता था।

नेपाली

(पहिले) तपाईंको घरबाट हजारौँ ब्राह्मणका लागि सुनका पात्रमा सबै प्रकारको शुद्ध अन्न लगिन्थ्यो।

श्लोक 15
संस्कृत

यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्। दीयते भोजनं राजन्नतीवगुणवत् प्रभो॥

अङ्ग्रेजी

O lord, best food was given by you to ascetics, the houseless and those leading domestic lives, like an accomplished king.

हिन्दी

हे स्वामिन्, एक आदर्श राजा की भाँति आप तपस्वियों, गृहविहीनों तथा गृहस्थों को उत्तम अन्न दिया करते थे।

नेपाली

हे स्वामी, एक आदर्श राजाझैँ तपाईं तपस्वीहरू, गृहविहीनहरू तथा गृहस्थहरूलाई उत्तम अन्न दिनुहुन्थ्यो।

श्लोक 16
संस्कृत

सत्कृतानि सहस्राणि सर्वकामैः पुरा गृहे। सर्वकामैः सुविहितैर्यदपूजयथा द्विजान्॥

अङ्ग्रेजी

Formerly living in your palace you had thousands of plates filled with every kind of food and used to worship the Brahmana, satisfying every desire of theirs.

हिन्दी

पहले अपने महल में रहते हुए आपके पास सब प्रकार के अन्न से भरे सहस्रों पात्र रहते थे और आप ब्राह्मणों की समस्त कामनाएँ पूर्ण करते हुए उनकी पूजा किया करते थे।

नेपाली

पहिले आफ्नो महलमा बस्दा तपाईंसँग सबै प्रकारका अन्नले भरिएका हजारौँ पात्र हुन्थे र तपाईं ब्राह्मणहरूका सम्पूर्ण कामना पूर्ण गर्दै तिनीहरूको पूजा गर्नुहुन्थ्यो।

श्लोक 17
संस्कृत

तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हदयस्य मे। यत् ते भ्रातृन् महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः॥ अभोजयन्त मिष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः। सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविनः॥ अदुःखार्हान् मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः। भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्॥ ध्यायत: किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते। भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमन्युतम्॥ सुखा/ दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते।

अङ्ग्रेजी

Not beholding all these, how can my heart, O king have peace! Thy youthful brothers, adorned with ear-rings, were formerly treated by cooks with sweat and skillfully prepared dishes-I now behold them all, unused to misery, in the forest living on the produces of the forest. My mind finds no peace, O lord of men. Beholding this Bhimasena sorry and living in forest and thinking over this, does not your mind in proper time become wrathful, Bhimasena who used to perforin all actions unaided.

हिन्दी

यह सब न देखकर, हे राजन्, मेरे हृदय को शान्ति कैसे मिले! कुण्डलों से विभूषित आपके तरुण भ्राताओं को पहले रसोइये मधुर तथा कुशलतापूर्वक बनाए हुए व्यंजन परोसते थे — उन्हीं सबको अब मैं, जो दुःख के अभ्यस्त नहीं हैं, वन में वन के फल-मूल पर जीवन बिताते देख रही हूँ। हे नरेश्वर, मेरे मन को शान्ति नहीं मिलती। इन भीमसेन को, जो सब कार्य अकेले ही कर डालते थे, दुखी होकर वन में रहते देखकर और इस पर विचार करके, क्या उचित समय पर आपका मन क्रोध से नहीं भर उठता?

नेपाली

यो सबै नदेखेर, हे राजन्, मेरो हृदयले शान्ति कसरी पाओस्! कुण्डलले विभूषित तपाईंका तरुण भाइहरूलाई पहिले भान्सेहरूले मीठा तथा कुशलतापूर्वक बनाइएका परिकार पस्कन्थे — तिनै सबैलाई अब म, जो दुःखका अभ्यस्त छैनन्, वनमा वनकै फलमूलमा जीवन बिताइरहेको देखिरहेकी छु। हे नरेश्वर, मेरो मनले शान्ति पाउँदैन। यी भीमसेनलाई, जसले सबै कार्य एक्लै गरिदिन्थे, दुःखी भई वनमा बसेको देखेर र यसमा विचार गरेर, के उचित समयमा तपाईंको मन क्रोधले भरिँदैन?

श्लोक 18
संस्कृत

सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा॥ तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते।

अङ्ग्रेजी

Beholding him stricken with sorrow who was used to all happiness, surrounded by numerous conveyances and clothed in costly raiment, why does not your anger blaze up?

हिन्दी

जो समस्त सुखों के अभ्यस्त थे, अनेक वाहनों से घिरे रहते थे और बहुमूल्य वस्त्र धारण करते थे, उन्हें शोक से पीड़ित देखकर आपका क्रोध क्यों नहीं भड़क उठता?

नेपाली

जो सम्पूर्ण सुखका अभ्यस्त थिए, अनेक वाहनले घेरिएर रहन्थे र बहुमूल्य वस्त्र धारण गर्थे, तिनलाई शोकले पीडित देखेर तपाईंको क्रोध किन दन्किँदैन?

श्लोक 19
संस्कृत

अयं कुरून् रणे सर्वान् हन्तुमुत्सहते प्रभुः॥ त्वत्प्रतिज्ञा प्रतीक्षस्तु सहतेऽयं वृकोदरः।

अङ्ग्रेजी

Beholding him in the forest why does not your anger blaze up, this great one is prepared to slay all Kurus in battle. In honour of your promise Vrikodara bears all this.

हिन्दी

उन्हें वन में देखकर आपका क्रोध क्यों नहीं भड़कता? ये महाबली युद्ध में समस्त कुरुओं का वध करने को उद्यत हैं। केवल आपकी प्रतिज्ञा के सम्मान में वृकोदर यह सब सह रहे हैं।

नेपाली

तिनलाई वनमा देखेर तपाईंको क्रोध किन दन्किँदैन? यी महाबली युद्धमा सम्पूर्ण कुरुहरूको वध गर्न उद्यत छन्। केवल तपाईंको प्रतिज्ञाको सम्मानमा वृकोदरले यो सबै सहिरहेका छन्।

arjuna yama
श्लोक 20
संस्कृत

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना॥ शरावमर्दे शीघ्रत्वात् कालान्तकयमोपमः। यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः॥ यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे। तमिमं पुरुषव्याघ्र पूजितं देवदानवैः॥ ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्माद् राजन् न कुप्यसि।

अङ्ग्रेजी

O King, this Arjuna though possessed of two hands is equal to Arjuna of a thousand arms for light handedness in discharging arrows; he is equal to Yama at the end of Yuga; humbled by the prowess of whose weapons all the kings. Waited upon the Brahmanas in your sacrifice, O great king, beholding this foremost of men worshipped of Devas and Danavas. Arjuna stricken with anxiety, does not your mind become worked with anger?

हिन्दी

हे राजन्, ये अर्जुन दो ही भुजाओं वाले होकर भी बाण चलाने की शीघ्रता में सहस्रबाहु अर्जुन (कार्तवीर्य) के समान हैं; वे युगान्त के यम के समान हैं; जिनके अस्त्रों के पराक्रम से पराभूत होकर समस्त राजाओं ने आपके यज्ञ में ब्राह्मणों की सेवा की थी। हे महाराज, देवताओं और दानवों से भी पूजित इन नरश्रेष्ठ अर्जुन को चिन्ता से पीड़ित देखकर क्या आपका मन क्रोध से नहीं भर उठता?

नेपाली

हे राजन्, यी अर्जुन दुई मात्र पाखुरा भएर पनि बाण चलाउने शीघ्रतामा सहस्रबाहु अर्जुन (कार्तवीर्य)समान छन्; उनी युगान्तका यमसमान छन्; जसका अस्त्रको पराक्रमले पराभूत भई सम्पूर्ण राजाहरूले तपाईंको यज्ञमा ब्राह्मणहरूको सेवा गरेका थिए। हे महाराज, देवता र दानवहरूबाट पनि पूजित यी नरश्रेष्ठ अर्जुनलाई चिन्ताले पीडित देखेर के तपाईंको मन क्रोधले भरिँदैन?

arjuna
श्लोक 21
संस्कृत

दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्ह सुखोचितम्॥ न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत।

अङ्ग्रेजी

O king, beholding Partha used to happiness and unworthy of misery, living in the forest. Your anger is not excited, I am stricken with wonder for this.

हिन्दी

हे राजन्, सुख के अभ्यस्त तथा दुःख के अयोग्य पार्थ को वन में रहते देखकर भी आपका क्रोध जाग्रत नहीं होता — इस पर मुझे आश्चर्य होता है।

नेपाली

हे राजन्, सुखका अभ्यस्त तथा दुःखका अयोग्य पार्थलाई वनमा बसेको देखेर पनि तपाईंको क्रोध जाग्दैन — यसमा मलाई आश्चर्य लाग्छ।

श्लोक 22
संस्कृत

यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्वांश्चैकरथोऽजयत्॥ तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते।

अङ्ग्रेजी

O Bharata, who mounted on a single car, vanquished men and serpents. Beholding him in the forest why is not your anger excited?

हिन्दी

हे भरतवंशी, जिन्होंने एक ही रथ पर आरूढ़ होकर मनुष्यों और नागों को परास्त किया, उन्हें वन में देखकर आपका क्रोध क्यों नहीं जागता?

नेपाली

हे भरतवंशी, जसले एउटै रथमा आरूढ भई मानिस र नागहरूलाई परास्त गरे, तिनलाई वनमा देखेर तपाईंको क्रोध किन जाग्दैन?

श्लोक 23
संस्कृत

यो यानैरद्धृताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः॥ प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप। क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः॥ तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते।

अङ्ग्रेजी

He was honoured with the present of various vehicles, horses and elephants; he, the slayer of foes, wrested wealth by force from various other kings and discharges with one velocity hundreds of shafts; is not your mind worked up with ire beholding him in exile?

हिन्दी

उन्हें भाँति-भाँति के वाहनों, अश्वों तथा हाथियों की भेंट देकर सम्मानित किया गया था; उन शत्रुसंहारक ने अनेक अन्य राजाओं से बलपूर्वक धन छीना था और वे एक ही वेग से सैकड़ों बाण छोड़ते हैं; उन्हें वनवास में देखकर क्या आपका मन क्रोध से नहीं भर उठता?

नेपाली

तिनलाई भाँतिभाँतिका वाहन, अश्व तथा हात्तीको भेटी दिएर सम्मानित गरिएको थियो; ती शत्रुसंहारकले अनेक अन्य राजाहरूबाट बलपूर्वक धन खोसेका थिए र उनी एउटै वेगले सयौँ बाण छोड्छन्; तिनलाई वनवासमा देखेर के तपाईंको मन क्रोधले भरिँदैन?

nakula
श्लोक 24
संस्कृत

श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे॥ दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते। नकुलं ते वने

अङ्ग्रेजी

Beholding him fair, able-bodied, youthful and the best of swordsmen. Nakula in exile does not your anger blaze up?

हिन्दी

गौरवर्ण, बलिष्ठ, तरुण तथा खड्गधारियों में श्रेष्ठ उन नकुल को वनवास में देखकर आपका क्रोध नहीं भड़कता?

नेपाली

गोरो वर्णका, बलिष्ठ, तरुण तथा खड्गधारीहरूमा श्रेष्ठ ती नकुललाई वनवासमा देखेर तपाईंको क्रोध दन्किँदैन?

yudhishthira sahadeva
श्लोक 25
संस्कृत

दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर॥ सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात् क्षमसि पार्थिव।

अङ्ग्रेजी

Beholding, O Yudhishthira, O king, the heroic and handsome son of Madri, Sahadeva, in exile do you forgive (them)?

हिन्दी

हे युधिष्ठिर, हे राजन्, माद्री के वीर और सुन्दर पुत्र सहदेव को वनवास में देखकर भी क्या आप उन्हें क्षमा कर देते हैं?

नेपाली

हे युधिष्ठिर, हे राजन्, माद्रीका वीर र सुन्दर पुत्र सहदेवलाई वनवासमा देखेर पनि के तपाईं तिनीहरूलाई क्षमा गर्नुहुन्छ?

nakula sahadeva
श्लोक 26
संस्कृत

नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ॥ अदुःखार्ही मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते।

अङ्ग्रेजी

Beholding, O king of men, these Nakula and Sahadeva, unworthy of misery, stricken with grief does not your anger blaze up?

हिन्दी

हे नरेश्वर, दुःख के अयोग्य इन नकुल और सहदेव को शोक से पीड़ित देखकर आपका क्रोध नहीं भड़कता?

नेपाली

हे नरेश्वर, दुःखका अयोग्य यी नकुल र सहदेवलाई शोकले पीडित देखेर तपाईंको क्रोध दन्किँदैन?

drupada
श्लोक 27
संस्कृत

दुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः॥ धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम्। मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात् क्षमसि पार्थिव॥

अङ्ग्रेजी

Beholding me in the forest born in the race of Drupada, the daughter-in-law of the great Pandu, sister of Dhristadyumna, the devoted spouse of a heroes, do you forgive them, O king?

हिन्दी

द्रुपद के कुल में उत्पन्न, महात्मा पाण्डु की पुत्रवधू, धृष्टद्युम्न की बहन तथा वीरों की अनुरक्त पत्नी मुझे वन में देखकर भी, हे राजन्, क्या आप उन्हें क्षमा करते हैं?

नेपाली

द्रुपदको कुलमा जन्मेकी, महात्मा पाण्डुकी बुहारी, धृष्टद्युम्नकी बहिनी तथा वीरहरूकी अनुरक्त पत्नी मलाई वनमा देखेर पनि, हे राजन्, के तपाईं तिनीहरूलाई क्षमा गर्नुहुन्छ?

श्लोक 28
संस्कृत

नूनं च तव वै नास्ति मन्युर्भरतसत्तम्। यत् ते भ्रातूंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः॥

अङ्ग्रेजी

Forsooth, O foremost of Bharatas, you have no anger, since beholding me and your brothers your mind is not pained.

हिन्दी

निस्सन्देह, हे भरतश्रेष्ठ, आपमें क्रोध है ही नहीं, क्योंकि मुझे तथा अपने भाइयों को देखकर भी आपका मन व्यथित नहीं होता।

नेपाली

निस्सन्देह, हे भरतश्रेष्ठ, तपाईंमा क्रोध छँदै छैन, किनभने मलाई तथा आफ्ना भाइहरूलाई देखेर पनि तपाईंको मन व्यथित हुँदैन।

श्लोक 29
संस्कृत

न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्। तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्॥

अङ्ग्रेजी

This is the saying of Smriti, that in this world there is not a Kshatriya who is without anger, but in you do I behold today the contradiction.

हिन्दी

स्मृति का यह वचन है कि इस संसार में कोई क्षत्रिय क्रोधरहित नहीं होता, किन्तु आज मैं आपमें इसका विपरीत देख रही हूँ।

नेपाली

स्मृतिको यो वचन छ कि यस संसारमा कुनै क्षत्रिय क्रोधरहित हुँदैन, तर आज म तपाईंमा यसको विपरीत देखिरहेकी छु।

श्लोक 30
संस्कृत

यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते। सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत॥

अङ्ग्रेजी

The Kshatriya who does not manifest his energy in proper hour is disregarded by all creatures, O son of Pritha.

हिन्दी

हे पृथापुत्र, जो क्षत्रिय उचित समय पर अपना तेज प्रकट नहीं करता, उसका समस्त प्राणी अनादर करते हैं।

नेपाली

हे पृथापुत्र, जुन क्षत्रियले उचित समयमा आफ्नो तेज प्रकट गर्दैन, उसको सम्पूर्ण प्राणीले अनादर गर्दछन्।

श्लोक 31
संस्कृत

तत् त्वया न क्षमा कार्या शत्रुन् प्रति कथंचन। तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः॥

अङ्ग्रेजी

Therefore you should by no means, vouchsafe your forgiveness to the enemies; forsooth, by your energy you may destroy them all.

हिन्दी

इसलिए आपको किसी भी प्रकार शत्रुओं पर क्षमा नहीं करनी चाहिए; निस्सन्देह अपने तेज से आप उन सबका नाश कर सकते हैं।

नेपाली

त्यसैले तपाईंले कुनै पनि प्रकारले शत्रुहरूलाई क्षमा गर्नु हुँदैन; निस्सन्देह आफ्नो तेजले तपाईं तिनीहरू सबैको नाश गर्न सक्नुहुन्छ।

श्लोक 32
संस्कृत

तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति। अप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति॥

अङ्ग्रेजी

So that Kshatriya too becomes unpopular with all and meets with destruction both in this world and in the next, whose anger is not appeased when the time for forgiveness comes.

हिन्दी

उसी प्रकार जिस क्षत्रिय का क्रोध क्षमा का समय आने पर भी शान्त नहीं होता, वह भी सबका अप्रिय हो जाता है और इस लोक तथा परलोक — दोनों में विनाश को प्राप्त होता है।

नेपाली

त्यसै गरी जुन क्षत्रियको क्रोध क्षमाको समय आउँदा पनि शान्त हुँदैन, ऊ पनि सबैको अप्रिय हुन्छ र यस लोक तथा परलोक — दुवैमा विनाश प्राप्त गर्दछ।