व्रीहिद्रौणिक पर्व — मुद्गल र देवदूतको संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 261
संस्कृत
1देवदूत उवाच महर्षे आर्यबुद्धिस्त्वं यः स्वर्गसुखमुत्तमम्। सम्प्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्यबुधो यथा॥
2उपरिष्टादसौ लोको योऽयं स्वरिति संज्ञितः। ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद् देवयानचरो मुने॥
3नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः। नानृता नास्तिकाश्चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल॥
4धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः। दानधर्मरता मर्त्याः शूराश्चाहवलक्षणाः॥ तत्र गच्छन्ति धर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम्। लोकान् पुण्यकृतां ब्रह्मन् सद्भिराचरितान् नृभिः॥
5देवाः साध्यास्तथा विश्वे तथैव च महर्षयः। यामा धामाश्च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस्तथा।॥ एषां देवनिकायानां पृथक् पृथगनेकशः। भास्वन्त: कामसम्पन्ना लोकास्तेजोमयाः शुभाः॥
6त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानि हिरण्मयः। मेरुः पर्वतराट् यत्र देवोद्यानानि मुद्गल॥ नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम्। न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न शीतोष्णे भयं तथा॥
7बीभत्समशुभं वापि तत्र किंचिन्न विद्यते। मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश्च सर्वशः॥ शब्दाः श्रुतिमनोचाह्याः सर्वतस्तत्र वै मुने। न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने।॥
8ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः। सुकृतैस्तत्र पुरुषाः सम्भवन्त्यात्मकर्मभिः॥
9तैजसानि शरीराणि भवन्त्यत्रोपपद्यताम्। कर्मजान्येव मौद्गल्य न मातृपितृजान्युत॥
10न संस्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रमेव च। तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने॥
11न म्लायन्ति स्रजस्तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः। संयुज्यन्ते विमानैश्च ब्रह्मन्नेवंविधैश्च ते॥
12ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः। सुखं स्वर्गजितस्तत्र वर्तयन्ते महामुने॥
13तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुङ्गवा उपर्युपरि लोकस्य लोका दिव्या गुणान्विताः॥
14पुरस्ताद् ब्राह्मणास्तत्र लोकास्तेजोमयाः शुभाः। यत्र यान्त्यषयो ब्रह्मन् पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः॥
15ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः। तेषां लोकात् परतरे यान् यजन्तीह देवताः॥
16स्वयंप्रभास्ते भास्वन्तो लोका: कामदुधाः परे। न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः॥
17न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाष्यमृतभोजनाः। तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः॥
18न सुखे सुखकामास्ते देवदेवाः सनातनाः। न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा॥
19जरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च। न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने॥
20देवानामपि मौद्गल्य काक्षिता सा गतिः परा। दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः॥
21त्रयस्त्रिंशदिमे देवा येषां लोका मनीषिभिः। गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः॥
22सेयं दानकृता व्युष्टिरनुप्राप्ता सुखं त्वया। तां भुक्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः॥ एतत् स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा। गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे॥
23कृतस्य कर्मणस्तत्र भुज्यते यत् फलं दिवि। न चान्यत् क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते॥ सोऽत्र दोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत्। सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल॥
24असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः। यद् भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तत् सुदुष्करम्॥
25संज्ञामोहश्च पततां रजसा च प्रधर्षणम्। प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम्॥
26आब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः। नाकलोके सुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम्॥
27अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने। शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते॥
28तत्रापि स महाभागः सुखभागभिजायते। न चेत् सम्बुध्यते तत्र गच्छत्यधमतां ततः॥ इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते। कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ मता॥
29मुद्गल उवाच महान्तस्तु अमी दोषास्त्वया स्वर्गस्य कीर्तिताः। निर्दोष एव यस्त्वन्यो लोकं तं प्रवदस्व मे॥
30देवदूत उवाच ब्रह्मणः सदनादूर्ध्वं तद् विष्णोः परमं पदम्। शुद्धं सनातनं ज्योतिः परं ब्रह्मेति यद् विदुः॥
31न तत्र विप्र गच्छन्ति पुरुषा विषयात्मकाः। दम्भलोभमहाक्रोधमोहद्रोहैरभिद्रुताः॥
32निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वाः संयतेन्द्रियाः। ध्यानयोगपराश्चैव तत्र गच्छन्ति मानवाः॥
33एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि मुद्गल। तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम मा चिरम्॥
34व्यास उवाच एतच्छ्रुत्वा मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया। विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाच ह॥
35देवदूत नमस्तेऽस्तु गच्छ तात यथासुखम्। महादेषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन वा॥
36पतनान्ते महद् दुःखं परितापः सुदारुणः। स्वर्गभाजश्चरन्तीह तस्मात् स्वर्गं न कामये॥
37यत्र गत्वा न शोचन्ति न व्यथन्ति चलन्ति वा। तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम्॥
38इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम्। शिलोच्छवृत्तिर्धर्मात्मा शममातिष्ठदुत्तमम्॥
39तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः। ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह॥
40ध्यानयोगाद् बलं लब्ध्वा प्राप्य बुद्धिमनुत्तमाम्। जगाम शाश्वती सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम्॥
41तस्मात् त्वमपि कौन्तेय न शोकं कर्तुमर्हसि। राज्यात् स्फीतात् परिभ्रष्टस्तपसा तदवाप्स्यसि॥
42सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। पर्यायेणोपसर्पन्ते नरं नेमिमरा इव॥
43पितृपैतामहं राज्यं प्राप्स्यस्यमितविक्रम। वर्षात् त्रयोदशादूर्ध्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः॥
44वैशम्पायन उवाच स एवमुक्त्वा भगवान् व्यासः पाण्डवनन्दनम्। जगाम तपसे धीमान् पुनरेवाश्रमं प्रति॥
अङ्ग्रेजी
1The celestial messenger said: O great Rishi, you are very simple, for having obtained that celestial bliss which brings great honour, you are still delebrating like an unwise person.
2O Rishi, that which is known in the world by the name of heaven exists above us. It is high, it is furnished with excellent paths and is always frequented by celestial cars.
3O sage, atheists and untruthful persons, those that have not performed asceticism and those that have not performed great sacrifices, cannot go there.
4Only virtuous souls and those of subdued minds and those that have their faculties under control and those that have controlled their senses and those that are free from malice and persons intent on the practice of charity and heroes and men bearing marks of battle, after having subdued senses and faculties and performed the most meritorious rites, attain to those regions, O Brahmana, capable of beings obtained only by virtuous acts and inhabitatedd by pious men.
5O Mudgala, there are established separately myriads of beautiful, shinning and respendent worlds bestowing every object of desire owned by those celestial beings, the gods, the Sadhyas, the Vishvadevas, the great sages, the Yamas, the Dhamas and the Gandharvas and the Apsaras.
6There is that foremost of mountains, the golden Meru extending thirty-three thousand Yojanas. O Mudgala, there are also the celestial gardens. With Nandan at their head here sport the persons of meritorious acts. Neither hunger nor thirst nor heat or cold nor fear.
7Nor anything that is disgusting and inauspicious is there. Delightful fragrance is everywhere and breezes are delicious and sounds are captivating both to the ear and mind; there is no grief, no old age; nor labour nor repentance is there.
8O Rishi, the world obtained as the fruit of one's (good) acts is like this. Men go there by virtue of their meritorious acts.
9Men that live there look resplendant and O Mudgala, solely by virtue of their own acts and not through the me its of fathers or mothers.
10O Rishi, there is neither sweat nor stench, nor exeretion nor urine. There dust does not soil one's clothes.
11There excellent garments full of celestial fragrance never fade. O Brahmana, there are such cars as this (one I have brought).
12O great Rishi, being free from envy and grief and fatigue and ignorance and malice, men, who have gone to heaven, live in that region in great happiness.
13O foremost of Rishis, higher and higher over such regions, there are others possessing higher celestial virtues.
14Of these, the charming and effulgent region of Brahma is the highest. O Brahmana, there go the Rishis that have been purified by their meritorious acts.
15There live certain beings called Ribhus, they are the gods of the gods. Their region is highly blessed and they are adored even by the celestials.
16They shine in their own effulgence and they bestow every object of desire. They suffer no pangs arising from women. They do not possess worldly wealth and they are free from ill.
17They do not live on oblations or on ambrosia. They possess such celestial forms that they cannot be perceived by the senses.
18Those everlasting gods of the gods do not desire happiness for happiness sake, nor do they undergo any change at the change of a Kalpa.
19Old, age, death they have none; for them there is neither ecstacy, nor joy nor happiness. They have neither happiness nor misery, O Rishi, anger and aversion they have none.
20O Mudgala, their supreme state is coveted even by the celestial. The great emancipation, which is very difficult to attain, can never be acquired by people subject to desire.
21The number of these gods is thirty-three. To their region go wise men after having observed excellent vows or bestowed gifts according to the ordiance.
22You have easily acquired that success by your charities, your effulgence is displayed by virtue of your asceticism. (Now) enjoy that condition which is obtained by your meritorious acts. Such, O Brahmana, is bliss of heaven containing many worlds. Thus have I described to you the blessing of the celestial, region. Now hear some of its disadvantages.
23O Mudgala, in the celestial region a person, while enjoying the fruits of acts he had already performed, cannot perform any other new acts. He must enjoy the fruits of the former life till they are completely exhausted and besides he is liable to fall after he has entirely exhausted his merit, these are in my opinion the disadvantages of heaven. The fall of persons whose minds have been once steeped in happiness must be called a great draw back (of heaven).
24The discontent and regret that must follow ones stay in an inferior place after he has enjoyed more auspicious and effulgent regions must be very difficult to bear.
25The consciousness of those about to fall is stupified and it is also agitated by emotions. As the garlands of those about to fall fade away, fear possesses their hearts.
26O Mudgala, these are the great draw backs that exist even in the region of Brahma. In the celestial region the virtues, of men who have performed righteous acts, are countless.
27O Rishi, this is another of the attributes of the fallen that by reason of their merits, they take birth amongst men.
28O Rishi, then they obtain high fortune and happiness. If one however cannot acquire knowledge, he takes an inferior birth. The fruits of acts performed in this world are reaped in the next. O Brahmana, this worid has been declared to be one of acts.
29O Mudgala, thus have I, as asked by you, described all to you. Now, O virtuous Rishi, with your favour, we shall easily go with speed.
30Vyasa said : Having heard those words, Mudgala reflected in his mind. Having reflected that foremost of Rishis thus spoke to the celestial Messenger.
31O celestial messenger, I bow to you. O sir, go back in peace. I have nothing to do with either happiness or heaven with such drawbacks.
32Men who enjoy heaven suffer great misery and extreme regret in this world. Therefore I do not desire (to go to) heaven.
33I seek that unfailing region, going where people have not to lament or to be pained or to be agitated.
34You have described to me the great draw backs of the celestial region. Now describe to me a region which is free from fault.
35The Celestial Messenger said: Above the abode of Brahma there is the supreme seat of Vishnu which is pure, eternal and effulgent. It is known by the name of Parabrahma. senses are
36O Brahmana, persons who are addicted to sensual objects or those who are subject to arrogance, coveteousness, ignorance, anger and envy, cannot go to that place.
37Those men who are free from conflicting emotions and those that have restrained their and those that given to contemplation and Yoga can go there.
38O Mudgala, thus have I told you all that you asked me. O pious one, now without any further delay kindly come with me. Hearing those words that virtuous Rishi, leading unccha mode of life, assumed perfect contentment.
39Then praise and blame became equal to him. A brick,a stone and a piece of gold all became the same to him. By pure Jnana Yoga, he always became engaged in meditation.
40Having acquired power by means of knowledge. He acquired excellent understanding and obtained that supreme state of emancipation which is eternal.
41Therefore, O son of Kunti, you ought not to grieve. You have been deprived of a great kingdom, but you will region it by your asceticism.
42Misery after happiness and happiness after misery revolve by turns round a man like a wheel round its axile.
43O undeterioratingly powerful one, after the thirteenth year has passed away, you will get back the kingdom of your father and grandfather.
44Vaishampayana said : Having said thus to the Pandava, the severed Vyasa went back to his hermitage for performing asceticism.
हिन्दी
1देवदूत ने कहा — हे महर्षि, आप बड़े सरल हैं, क्योंकि उस दिव्य आनन्द को प्राप्त कर लेने पर भी, जो महान् सम्मान देता है, आप अब भी अज्ञानी पुरुष की भाँति विचार कर रहे हैं।
2हे ऋषि, संसार में जो स्वर्ग नाम से जाना जाता है, वह हमारे ऊपर है। वह उच्च है, उत्तम मार्गों से युक्त है और वहाँ सदा दिव्य विमान आते-जाते रहते हैं।
3हे मुनि, नास्तिक तथा असत्यवादी पुरुष, जिन्होंने तप नहीं किया और जिन्होंने महान् यज्ञ नहीं किए, वे वहाँ नहीं जा सकते।
4केवल धर्मात्मा, संयमित मन वाले, अपने अन्तःकरण को वश में रखने वाले, इन्द्रियों को जीतने वाले, द्वेष से रहित, दान में तत्पर पुरुष तथा वीर और युद्ध के चिह्न धारण करने वाले पुरुष — इन्द्रियों तथा अन्तःकरण को वश में करके और परम पुण्यकर्म करके — हे ब्राह्मण, उन लोकों को प्राप्त करते हैं, जो केवल पुण्यकर्मों से ही प्राप्य हैं और जिनमें धर्मात्मा पुरुष निवास करते हैं।
5हे मुद्गल, वहाँ पृथक्-पृथक् असंख्य सुन्दर, देदीप्यमान तथा तेजस्वी लोक स्थापित हैं, जो समस्त अभीष्ट वस्तुएँ प्रदान करते हैं और जिनके स्वामी वे दिव्य प्राणी हैं — देवगण, साध्य, विश्वेदेव, महर्षि, यम, धाम तथा गन्धर्व और अप्सराएँ।
6वहाँ पर्वतश्रेष्ठ स्वर्णमय मेरु है, जो तैंतीस सहस्र योजन तक फैला है। हे मुद्गल, वहाँ दिव्य उद्यान भी हैं। नन्दन जिनमें प्रमुख है — वहाँ पुण्यकर्मा पुरुष विहार करते हैं। वहाँ न भूख है, न प्यास, न गर्मी, न शीत, न भय —
7और न ही वहाँ कुछ ऐसा है, जो घृणित तथा अमंगलमय हो। सर्वत्र मनोहर सुगन्ध है, वायु सुखद है और शब्द कान तथा मन दोनों को मोहने वाले हैं; वहाँ न शोक है, न वृद्धावस्था; न वहाँ परिश्रम है, न पश्चात्ताप।
8हे ऋषि, अपने (शुभ) कर्मों के फल के रूप में प्राप्त होने वाला लोक ऐसा ही है। मनुष्य अपने पुण्यकर्मों के बल पर वहाँ जाते हैं।
9जो वहाँ निवास करते हैं, वे देदीप्यमान दिखाई देते हैं और, हे मुद्गल, केवल अपने ही कर्मों के बल पर, न कि माता-पिता के पुण्यों से।
10हे ऋषि, वहाँ न पसीना है, न दुर्गन्ध, न मल, न मूत्र। वहाँ धूल से किसी के वस्त्र मलिन नहीं होते।
11वहाँ दिव्य सुगन्ध से भरे उत्तम वस्त्र कभी मुरझाते नहीं। हे ब्राह्मण, वहाँ ऐसे ही विमान हैं, जैसा यह (जो मैं लाया हूँ)।
12हे महर्षि, ईर्ष्या, शोक, थकान, अज्ञान तथा द्वेष से रहित होकर जो पुरुष स्वर्ग को गए हैं, वे उस लोक में महान् सुख से रहते हैं।
13हे ऋषिश्रेष्ठ, ऐसे लोकों से भी ऊपर और ऊपर अन्य लोक हैं, जिनमें उच्चतर दिव्य गुण हैं।
14इनमें ब्रह्मा का मनोहर तथा तेजस्वी लोक सर्वोच्च है। हे ब्राह्मण, वहाँ वे ऋषि जाते हैं, जो अपने पुण्यकर्मों से शुद्ध हो चुके हैं।
15वहाँ ऋभु नामक कुछ प्राणी रहते हैं; वे देवताओं के भी देवता हैं। उनका लोक परम पवित्र है और देवगण तक उनकी पूजा करते हैं।
16वे अपने ही तेज से देदीप्यमान होते हैं और समस्त अभीष्ट वस्तुएँ प्रदान करते हैं। उन्हें स्त्रियों से उत्पन्न होने वाली कोई पीड़ा नहीं होती। वे लौकिक धन नहीं रखते और वे रोगों से मुक्त हैं।
17वे न आहुतियों पर जीवित रहते हैं, न अमृत पर। उनके ऐसे दिव्य रूप हैं कि उन्हें इन्द्रियों से नहीं जाना जा सकता।
18देवताओं के वे शाश्वत देव सुख के लिए सुख की कामना नहीं करते, और न कल्प के परिवर्तन पर उनमें कोई परिवर्तन होता है।
19वृद्धावस्था तथा मृत्यु उनके लिए नहीं हैं; उनके लिए न उल्लास है, न हर्ष, न सुख। उन्हें न सुख है, न दुःख; हे ऋषि, क्रोध तथा विरक्ति उनमें नहीं हैं।
20हे मुद्गल, उनकी वह परम अवस्था देवताओं तक को अभीष्ट है। वह महान् मोक्ष, जो अत्यन्त दुर्लभ है, कामना के अधीन रहने वाले लोगों को कभी प्राप्त नहीं हो सकता।
21इन देवताओं की संख्या तैंतीस है। उनके लोक को वे बुद्धिमान् पुरुष जाते हैं, जिन्होंने उत्तम व्रतों का पालन किया अथवा विधिपूर्वक दान दिया।
22आपने अपने दानों से वह सिद्धि सहज ही प्राप्त कर ली है; आपका तेज आपके तप के बल पर प्रकट है। (अब) उस अवस्था का उपभोग कीजिए, जो आपके पुण्यकर्मों से प्राप्त हुई है। हे ब्राह्मण, अनेक लोकों वाले स्वर्ग का आनन्द ऐसा ही है। इस प्रकार मैंने आपको दिव्य लोक का सुख बताया। अब उसके कुछ दोष सुनिए।
23हे मुद्गल, दिव्य लोक में पुरुष अपने पहले किए हुए कर्मों का फल भोगते हुए कोई नया कर्म नहीं कर सकता। उसे पूर्वजन्म के फल तब तक भोगने पड़ते हैं, जब तक वे पूर्णतः क्षीण न हो जाएँ; और अपना पुण्य पूर्णतः क्षीण कर लेने के पश्चात् वह पतन के योग्य हो जाता है। मेरे मत में स्वर्ग के ये ही दोष हैं। जिनका मन एक बार सुख में डूब चुका हो, उनका पतन महान् दोष ही कहा जाना चाहिए।
24अधिक मंगलमय तथा तेजस्वी लोकों का भोग कर चुकने के पश्चात् किसी हीन स्थान में रहने से जो असन्तोष तथा पश्चात्ताप होता है, वह सहना अत्यन्त कठिन होता है।
25जो पतन के निकट हैं, उनकी चेतना मूढ़ हो जाती है और वह आवेगों से भी विचलित हो उठती है। जब पतनोन्मुख पुरुषों की मालाएँ मुरझाने लगती हैं, तब उनके हृदय भय से भर जाते हैं।
26हे मुद्गल, ये वे महान् दोष हैं, जो ब्रह्मलोक में भी विद्यमान हैं। दिव्य लोक में धर्मकर्म करने वाले पुरुषों के पुण्य अगणित होते हैं।
27हे ऋषि, पतित होने वालों का एक और लक्षण यह है कि अपने पुण्यों के कारण वे मनुष्यों में जन्म लेते हैं।
28हे ऋषि, तब वे उच्च सौभाग्य तथा सुख प्राप्त करते हैं। किन्तु यदि कोई ज्ञान प्राप्त न कर सके, तो वह हीन योनि में जन्म लेता है। इस लोक में किए गए कर्मों का फल परलोक में मिलता है। हे ब्राह्मण, यह लोक कर्मलोक कहा गया है।
29हे मुद्गल, इस प्रकार आपके पूछने पर मैंने आपको सब कुछ बता दिया। अब हे धर्मात्मा ऋषि, आपकी कृपा से हम शीघ्र ही सहज रूप से चलें।
30व्यास ने कहा — वे वचन सुनकर मुद्गल ने मन ही मन विचार किया। विचार करके उन ऋषिश्रेष्ठ ने देवदूत से इस प्रकार कहा —
31"हे देवदूत, मैं तुम्हें प्रणाम करता हूँ। हे महाशय, तुम शान्तिपूर्वक लौट जाओ। ऐसे दोषों वाले सुख से अथवा स्वर्ग से मुझे कुछ प्रयोजन नहीं।
32जो पुरुष स्वर्ग का भोग करते हैं, वे इस लोक में महान् दुःख तथा अत्यन्त पश्चात्ताप भोगते हैं। अतः मैं स्वर्ग (जाने) की इच्छा नहीं रखता।
33मैं उस अविनाशी लोक को खोजता हूँ, जहाँ जाकर लोगों को न विलाप करना पड़ता है, न पीड़ित होना पड़ता है, न विचलित होना पड़ता है।
34तुमने मुझे दिव्य लोक के महान् दोष बताए। अब मुझे ऐसा लोक बताओ, जो दोष से रहित हो।"
35देवदूत ने कहा — ब्रह्मा के निवास से भी ऊपर विष्णु का परम धाम है, जो शुद्ध, शाश्वत तथा तेजस्वी है। वह परब्रह्म नाम से जाना जाता है।
36हे ब्राह्मण, जो पुरुष विषयों में आसक्त हैं अथवा जो अहंकार, लोभ, अज्ञान, क्रोध तथा ईर्ष्या के अधीन हैं, वे उस स्थान को नहीं जा सकते।
37जो पुरुष द्वन्द्वों से मुक्त हैं, जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में कर लिया है और जो चिन्तन तथा योग में लगे रहते हैं, वे वहाँ जा सकते हैं।
38हे मुद्गल, इस प्रकार मैंने आपको वह सब बता दिया, जो आपने मुझसे पूछा था। हे धर्मात्मन्, अब बिना किसी विलम्ब के कृपया मेरे साथ चलिए। वे वचन सुनकर उञ्छ वृत्ति से जीवन बिताने वाले उन धर्मात्मा ऋषि ने पूर्ण सन्तोष धारण कर लिया।
39तब उनके लिए प्रशंसा तथा निन्दा समान हो गईं। ईंट, पत्थर तथा स्वर्ण का टुकड़ा — सब उनके लिए एक-से हो गए। शुद्ध ज्ञानयोग से वे सदा ध्यान में लीन रहने लगे।
40ज्ञान के द्वारा शक्ति प्राप्त करके उन्होंने उत्तम बुद्धि पाई और वह परम मोक्षपद प्राप्त किया, जो शाश्वत है।
41अतः हे कुन्तीपुत्र, तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए। तुम एक महान् राज्य से वंचित हुए हो, किन्तु तुम अपने तप से उसे पुनः प्राप्त कर लोगे।
42सुख के पश्चात् दुःख और दुःख के पश्चात् सुख मनुष्य के चारों ओर बारी-बारी से वैसे ही घूमते हैं, जैसे धुरी के चारों ओर पहिया।
43हे अक्षय पराक्रम वाले, तेरहवाँ वर्ष बीत जाने पर तुम अपने पिता तथा पितामह का राज्य पुनः प्राप्त कर लोगे।
44वैशम्पायन ने कहा — पाण्डव से इस प्रकार कहकर वे तपोनिष्ठ व्यास तप करने के लिए अपने आश्रम को लौट गए।
नेपाली
1देवदूतले भन्यो — हे महर्षि, तपाईं धेरै सरल हुनुहुन्छ, किनभने त्यो दिव्य आनन्द प्राप्त गरिसक्दा पनि, जसले महान् सम्मान दिन्छ, तपाईं अझै अज्ञानी पुरुषझैँ विचार गरिरहनुभएको छ।
2हे ऋषि, संसारमा जो स्वर्ग नामले चिनिन्छ, त्यो हामीभन्दा माथि छ। त्यो उच्च छ, उत्तम मार्गले युक्त छ र त्यहाँ सधैँ दिव्य विमानहरू आउजाउ गरिरहन्छन्।
3हे मुनि, नास्तिक तथा असत्यवादी पुरुष, जसले तप गरेनन् र जसले महान् यज्ञ गरेनन्, तिनीहरू त्यहाँ जान सक्दैनन्।
4केवल धर्मात्मा, संयमित मन भएका, आफ्नो अन्तःकरण वशमा राख्ने, इन्द्रिय जित्ने, द्वेषरहित, दानमा तत्पर पुरुष तथा वीर र युद्धका चिह्न धारण गर्ने पुरुष — इन्द्रिय तथा अन्तःकरण वशमा पारेर र परम पुण्यकर्म गरेर — हे ब्राह्मण, ती लोक प्राप्त गर्छन्, जो केवल पुण्यकर्मले मात्र प्राप्य छन् र जहाँ धर्मात्मा पुरुषहरू बस्छन्।
5हे मुद्गल, त्यहाँ छुट्टाछुट्टै असङ्ख्य सुन्दर, देदीप्यमान तथा तेजस्वी लोक स्थापित छन्, जसले सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तु प्रदान गर्छन् र जसका स्वामी ती दिव्य प्राणी हुन् — देवगण, साध्य, विश्वेदेव, महर्षि, यम, धाम तथा गन्धर्व र अप्सराहरू।
6त्यहाँ पर्वतश्रेष्ठ स्वर्णमय मेरु छ, जो तेत्तीस सहस्र योजनसम्म फैलिएको छ। हे मुद्गल, त्यहाँ दिव्य उद्यान पनि छन्। नन्दन जसमा प्रमुख छ — त्यहाँ पुण्यकर्मा पुरुषहरू विहार गर्छन्। त्यहाँ न भोक छ, न तिर्खा, न गर्मी, न जाडो, न भय —
7न त त्यहाँ केही यस्तो छ, जो घृणित तथा अमङ्गलमय होस्। सर्वत्र मनोहर सुगन्ध छ, वायु सुखद छ र शब्दहरू कान तथा मन दुवैलाई मोह्ने खालका छन्; त्यहाँ न शोक छ, न वृद्धावस्था; न त्यहाँ परिश्रम छ, न पश्चात्ताप।
8हे ऋषि, आफ्ना (शुभ) कर्मको फलका रूपमा प्राप्त हुने लोक यस्तै हो। मानिसहरू आफ्ना पुण्यकर्मको बलले त्यहाँ जान्छन्।
9जो त्यहाँ बस्छन्, तिनीहरू देदीप्यमान देखिन्छन् र, हे मुद्गल, केवल आफ्नै कर्मको बलले, बुबाआमाका पुण्यले होइन।
10हे ऋषि, त्यहाँ न पसिना छ, न दुर्गन्ध, न मल, न मूत्र। त्यहाँ धूलोले कसैका वस्त्र मैला हुँदैनन्।
11त्यहाँ दिव्य सुगन्धले भरिएका उत्तम वस्त्र कहिल्यै ओइलाउँदैनन्। हे ब्राह्मण, त्यहाँ यस्तै विमान छन्, जस्तो यो (जो मैले ल्याएको छु)।
12हे महर्षि, ईर्ष्या, शोक, थकान, अज्ञान तथा द्वेषबाट रहित भई जुन पुरुषहरू स्वर्ग गएका छन्, तिनीहरू त्यस लोकमा महान् सुखले बस्छन्।
13हे ऋषिश्रेष्ठ, यस्ता लोकभन्दा पनि माथि-माथि अन्य लोक छन्, जसमा उच्चतर दिव्य गुण छन्।
14यीमध्ये ब्रह्माको मनोहर तथा तेजस्वी लोक सर्वोच्च छ। हे ब्राह्मण, त्यहाँ ती ऋषिहरू जान्छन्, जो आफ्ना पुण्यकर्मले शुद्ध भइसकेका छन्।
15त्यहाँ ऋभु नामक केही प्राणी बस्छन्; तिनीहरू देवताका पनि देवता हुन्। तिनको लोक परम पवित्र छ र देवगणले समेत तिनको पूजा गर्छन्।
16तिनीहरू आफ्नै तेजले देदीप्यमान हुन्छन् र सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तु प्रदान गर्छन्। तिनलाई स्त्रीबाट उत्पन्न हुने कुनै पीडा हुँदैन। तिनीहरू लौकिक धन राख्दैनन् र तिनीहरू रोगबाट मुक्त छन्।
17तिनीहरू न आहुतिमा बाँच्छन्, न अमृतमा। तिनका यस्ता दिव्य रूप छन् कि तिनलाई इन्द्रियले जान्न सकिँदैन।
18देवताका ती शाश्वत देवले सुखका लागि सुखको कामना गर्दैनन्, न कल्पको परिवर्तनमा तिनमा कुनै परिवर्तन हुन्छ।
19वृद्धावस्था तथा मृत्यु तिनका लागि छैनन्; तिनका लागि न उल्लास छ, न हर्ष, न सुख। तिनलाई न सुख छ, न दुःख; हे ऋषि, क्रोध तथा विरक्ति तिनमा छैनन्।
20हे मुद्गल, तिनको त्यो परम अवस्था देवताहरूलाई समेत अभीष्ट छ। त्यो महान् मोक्ष, जो अत्यन्त दुर्लभ छ, कामनाको अधीनमा रहने मानिसहरूले कहिल्यै प्राप्त गर्न सक्दैनन्।
21यी देवताको सङ्ख्या तेत्तीस छ। तिनको लोकमा ती बुद्धिमान् पुरुषहरू जान्छन्, जसले उत्तम व्रतको पालन गरे अथवा विधिपूर्वक दान दिए।
22तपाईंले आफ्ना दानले त्यो सिद्धि सहजै प्राप्त गर्नुभएको छ; तपाईंको तेज तपाईंको तपको बलले प्रकट छ। (अब) त्यस अवस्थाको उपभोग गर्नुहोस्, जो तपाईंका पुण्यकर्मबाट प्राप्त भएको छ। हे ब्राह्मण, अनेक लोक भएको स्वर्गको आनन्द यस्तै हो। यसरी मैले तपाईंलाई दिव्य लोकको सुख बताएँ। अब त्यसका केही दोष सुन्नुहोस्।
23हे मुद्गल, दिव्य लोकमा पुरुषले आफूले पहिले गरेका कर्मको फल भोग्दै कुनै नयाँ कर्म गर्न सक्दैन। उसले पूर्वजन्मका फल तबसम्म भोग्नुपर्छ, जबसम्म ती पूर्ण रूपमा क्षीण हुँदैनन्; र आफ्नो पुण्य पूर्ण रूपमा क्षीण गरिसकेपछि ऊ पतनयोग्य हुन्छ। मेरो मतमा स्वर्गका यिनै दोष हुन्। जसको मन एक पटक सुखमा डुबिसकेको छ, तिनको पतनलाई महान् दोष नै भन्नुपर्छ।
24बढी मङ्गलमय तथा तेजस्वी लोकको भोग गरिसकेपछि कुनै हीन स्थानमा बस्दा जुन असन्तोष तथा पश्चात्ताप हुन्छ, त्यो सहन अत्यन्त कठिन हुन्छ।
25जो पतनको नजिक छन्, तिनको चेतना मूढ हुन्छ र त्यो आवेगले पनि विचलित हुन्छ। जब पतनोन्मुख पुरुषका माला ओइलाउन थाल्छन्, तब तिनका हृदय भयले भरिन्छन्।
26हे मुद्गल, यी ती महान् दोष हुन्, जो ब्रह्मलोकमा पनि विद्यमान छन्। दिव्य लोकमा धर्मकर्म गर्ने पुरुषका पुण्य अगणित हुन्छन्।
27हे ऋषि, पतित हुनेहरूको अर्को लक्षण यो हो कि आफ्ना पुण्यका कारण तिनीहरू मानिसहरूमा जन्म लिन्छन्।
28हे ऋषि, तब तिनीहरूले उच्च सौभाग्य तथा सुख प्राप्त गर्छन्। तर यदि कसैले ज्ञान प्राप्त गर्न सकेन भने, ऊ हीन योनिमा जन्मन्छ। यस लोकमा गरिएका कर्मको फल परलोकमा मिल्छ। हे ब्राह्मण, यो लोक कर्मलोक भनिएको छ।
29हे मुद्गल, यसरी तपाईंले सोध्नुभएपछि मैले तपाईंलाई सबै कुरा बताएँ। अब हे धर्मात्मा ऋषि, तपाईंको कृपाले हामी चाँडै नै सहज रूपमा जाऔँ।
30व्यासले भने — ती वचन सुनेर मुद्गलले मनमनै विचार गरे। विचार गरेर ती ऋषिश्रेष्ठले देवदूतलाई यसरी भने —
31"हे देवदूत, म तिमीलाई प्रणाम गर्छु। हे महाशय, तिमी शान्तिपूर्वक फर्किजाऊ। यस्ता दोष भएका सुख अथवा स्वर्गसँग मलाई कुनै प्रयोजन छैन।
32जुन पुरुषहरूले स्वर्गको भोग गर्छन्, तिनीहरूले यस लोकमा महान् दुःख तथा अत्यन्त पश्चात्ताप भोग्छन्। त्यसैले म स्वर्ग (जाने) इच्छा राख्दिनँ।
33म त्यस अविनाशी लोक खोज्छु, जहाँ गएपछि मानिसहरूले न विलाप गर्नुपर्छ, न पीडित हुनुपर्छ, न विचलित हुनुपर्छ।
34तिमीले मलाई दिव्य लोकका महान् दोष बतायौ। अब मलाई त्यस्तो लोक बताऊ, जो दोषरहित होस्।"
35देवदूतले भन्यो — ब्रह्माको निवासभन्दा पनि माथि विष्णुको परम धाम छ, जो शुद्ध, शाश्वत तथा तेजस्वी छ। त्यो परब्रह्म नामले चिनिन्छ।
36हे ब्राह्मण, जुन पुरुषहरू विषयमा आसक्त छन् अथवा जो अहङ्कार, लोभ, अज्ञान, क्रोध तथा ईर्ष्याको अधीनमा छन्, तिनीहरू त्यस स्थानमा जान सक्दैनन्।
37जुन पुरुषहरू द्वन्द्वबाट मुक्त छन्, जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेका छन् र जो चिन्तन तथा योगमा लागिरहन्छन्, तिनीहरू त्यहाँ जान सक्छन्।
38हे मुद्गल, यसरी मैले तपाईंलाई त्यो सबै बताएँ, जो तपाईंले मलाई सोध्नुभएको थियो। हे धर्मात्मन्, अब कुनै ढिलाइबिना कृपया मसँग जानुहोस्। ती वचन सुनेर उञ्छ वृत्तिले जीवन बिताउने ती धर्मात्मा ऋषिले पूर्ण सन्तोष धारण गरे।
39तब उनका लागि प्रशंसा तथा निन्दा समान भए। इँटा, ढुङ्गा तथा सुनको टुक्रा — सबै उनका लागि एकसमान भए। शुद्ध ज्ञानयोगले उनी सधैँ ध्यानमा लीन रहन थाले।
40ज्ञानद्वारा शक्ति प्राप्त गरेर उनले उत्तम बुद्धि पाए र त्यो परम मोक्षपद प्राप्त गरे, जो शाश्वत छ।
41त्यसैले हे कुन्तीपुत्र, तिमीले शोक गर्नुहुँदैन। तिमी एउटा महान् राज्यबाट वञ्चित भएका छौ, तर तिमीले आफ्नो तपले त्यो पुनः प्राप्त गर्नेछौ।
42सुखपछि दुःख र दुःखपछि सुख मानिसको वरिपरि पालैपालो त्यसै गरी घुम्छन्, जसरी धुरीको वरिपरि पाङ्ग्रा।
43हे अक्षय पराक्रम भएका, तेह्रौँ वर्ष बितेपछि तिमीले आफ्ना बुबा तथा पितामहको राज्य पुनः प्राप्त गर्नेछौ।
44वैशम्पायनले भने — पाण्डवलाई यसरी भनेर ती तपोनिष्ठ व्यास तप गर्न आफ्नो आश्रममा फर्के।