सौभको विनाश
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 22
संस्कृत
1वासुदेव उवाच ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरंधनुः। शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम्॥
2शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः। प्रेषयं शाल्वराजाय शामुक्तान् सुवाससः॥
3ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह। अन्तर्हितं माययाभूत ततोऽहं विस्मितोऽभवम्॥
4अथ दानवसङ्घास्ते विकृताननमूर्धजाः। उदक्रोशन् महाराज विष्ठिते मयि भारत॥
5ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महारणे। अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत्॥
6हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरित। शरैरादित्यसंकाशैर्ध्वलितैः शब्दसाधनैः॥
7तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत्। शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरैः॥
8एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत। नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया॥
9ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत। सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी॥
10ततो लोकान्तकरणो दानवो दारुणाकृतिः। शिलावर्षेण महता सहसा मां समावृणोत्॥
11सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः पुनः पुनः। वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम्॥
12ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः। अप्रख्यातिमियां राजन् सर्वतः पर्वतैश्चितः॥
13ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन् सैनिकास्तदा। ते भयार्ता दिशः सर्वे सहसा विप्रदुद्रुवुः॥
14ततो हाहाकृतमभूत् सर्वं किल विशाम्पते। द्यौश्च भूमिश्च खं चैतादृश्यमाने तथा मयि॥
15ततो विषण्णमनसो मम राजन् सुहृज्जनाः। रुरुदुशुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः॥
16द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपि। एवं विजितवान् वीर पश्चादश्रौषमच्युत॥
17ततोऽहमिन्द्रदयितं सर्वपाषाणभेदनम्। वज्रमुद्यम्य तान् सर्वान् पर्वतान् समशातयम्॥
18ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः। हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन्॥
19मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम्। दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन् पुनः॥
20ततः पर्वतभारार्त्तान् मन्दप्राणविचेष्टितान्। हयान् संदृश्य मां सूतः प्राह तात्कालिकं वचः॥
21साधु सम्पश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम्। अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर॥
22मार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर। जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव॥
23सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन्। न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा॥
24योऽपि स्यात् पीठगः कश्चित् किं पुनः समरे स्थितः स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नौरिमं प्रभो॥ जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात् पुनः नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव॥ येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता। एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचः॥ तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम्। वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने॥
25दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्त स्थीयतामिति। ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत्॥ आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम्। योजयं तत्रधनुषा दानवान्तकरं रणे॥
26यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे। राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत्॥ क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम्। अनुमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां विनिबर्हणम्॥ जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो ममा इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा॥
27रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा। द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते प्रपतिष्यतः॥
28तत् समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम्। मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम्॥
29द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम्। महेश्वरशरोद्भूतं पपात त्रिपुरं यथा।॥
30तस्मिन् निपतिते सौभे चक्रमागात् करं मम। पुनश्चादाय वेगेन शाल्वायेत्हमब्रुवम्॥
31ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे। द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा॥
32तस्मिन् विनिहते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः। हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः॥
33ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः। शङ्ख प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम्॥
34तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम्। दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः सम्प्रदुद्रुवुः॥
35एवं निहत्य समरे सौभं शाल्वं निपात्य च। आनान् पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम्॥
36तदेतत् कारणं राजन् यदहं नागसाह्वयम्। नागमं परवीरन न हि जीवेत् सुयोधनः॥ मय्यागतेऽथवा वीर द्यूतं न भविता तथा। अद्याहं किं करिष्यामि भिन्नसेतुरिवोदकम्॥
37वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः। आमन्त्र्य प्रययौ श्रीमान् पाण्डवान् मधुसूदनः॥
38अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराज युधिष्ठिरम्। राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः॥
39परिष्वक्तश्चार्जुनेन यमाभ्यां चाभिवादितः। सम्मानितश्चधौम्येन द्रौपद्या चार्चितोऽश्रुभिः॥
40सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम्। आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः॥
41शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा। द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम्॥
42ततः प्रयाते दाशार्हेधृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः। द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वरं तदा॥
43धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट्। जगाम पाण्डवान् दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमती पुरीम्॥
44केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा। आमन्त्र्य पाण्डवान् सर्वान् प्रययुस्तेऽपि भारत॥
45ब्राह्मणाच विशश्चैव तथा विषयवासिनः। विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान्॥
46समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः। आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ॥
47युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः। शशास पुरुषान् काले रथान् योजयतेति वै॥
अङ्ग्रेजी
1Krishna said : O best of the Bharata race, then taking up my beautiful bow, I began to cut off with my arrows the heads of the enemies of the celestials from the (car) Saubha.
2I began to discharge from the Saranga (bow) many excellent arrows of the forms of snakes, each capable of going to a great height and each possessing great energy.
3O perpetuator of the Kuru race, I could not then see the Saubha, for it had then disappeared on account of the illusion (displayed by the Danava). I became astonished.
4O descendant of Bharata, O great king, the host of Asuras of fearful visages and hair then sent up a loud roar as I was waiting for it (Saubha).
5In that great battle, I then with the object of destroying them, fixed on my bowstring the weapon capable of piercing the foes, if only their voice could be heard. Thereupon their roaring ceased.
6But all those Danavas that had sent up that shout were killed by my those arrows, which were as blazing as the sun and which were capable of striking (at a foe) if only his voice could be heard.
7O great king, when the shout (of the Danavas) ceased at one place, it arose at another place. There also I sent up my arrows.
8O descendant of Bharata, in this way the Asuras sent up roars from all the ten quarters, above and across. But they were all killed by me.
9O hero, bewildering my eyes and going to Pragjotisha the Saubha, capable of going every where at will, reappeared again.
10Thereupon those agents of destruction, the Danavas of fearful forms, suddenly covered me with a great shower of rocks.
11O king of kings, he tried to kill me again and again by showers of rocks; and I looked like an ant-hill covered with those rocks.
12O king, being covered with those rocks along with my horses, charioteer, (car with) flag-staff, I altogether disappeared from the view.
13Thereupon the foremost heroes of the Vrishni race who were in my army were seized with panic and they suddenly began to fly in all directions.
14O king, seeing me in that state, the heaven the sky and the earth were all filled with exclamation of “Oh" and "Alas."
15O king, my friends, afflicted with sorrow and grief, then wept and wailed in sorrowful hearts.
16O hero, O undeteriorating one, delight filled the hearts of the enemies as sorrow filled those of iny men. I heard of this after I had defeated the enemy.
17Then wielding the thunder, the favourite (weapon) of Indra, which is (ever) capable of grinding stones, I destroyed that entire mass of rocks.
18O great king, my horses, afflicted with the weight of the rocks and almost at the point of death, stood trembling.
19Seeing me, all my friends rejoiced as men are rejoiced on seeing the sun rising in the sky after dispersing the clouds.
20Seeing my horses, afflicted with the weight of the rocks and almost at the point of death, my charioteer spoke to me in words suitable to the occasion.
21"O descendant of the Vrishni race, behold there stays Shalva, the lord of Saubha. Do not disregard him. Exert yourself.
22O mighty-armed Keshava, abandon all mildness and consideration for Shalva. Kill him, do not allow him to live (any longer).
23O hero, O slayer of your enemies, a foe should be killed with all exertion. Even a weak enemy should not be disregarded by a strong man.
24Even if he is at his feet, not to speak of one who dares for stay in battle. O lord, put forth every exertion. And conquer him. O best of the Vrishni race, O hero, do not make any further delay. That one is not to be killed by milder means. In my opinion he can never be a friend who devastated Dvarka and who is now fighting with you." O son of Kunti, hearing such words of my charioteer. And knowing that what he had said was true, I again engaged myself in the fight with the intention of killing Shalva and destroying his Saubha (car).
25O hero, telling Daruka "Stay for a moment,” I then in that Danava-destroying battle fixed on my bow-string, my favourite fire-weapon of celestials origin, of blazing splendour of irresistible force, of great effulgence and of bursting energy, incapable of being ever baffled and capable of penetrating into everything.
26“Destroy Saubha with all the enemies that are in it" and saying this, after having inspired it with Mantras. I hurled in anger with the strength of my arms the greatly powerful discuss which reduces to ashes all the Yakshas, Rakshasas, Danavas and kings born in impure races and which is as sharp-edged as the razor, which is without stain as Yama himself, which is incomparable and which kills all enemies.
27Rising into the sky, the Sudarshana (discuss) seemed to look like the exceedingly effulgent sun at the end of the Yuga.
28Approaching the city of Saubha, the splendour of which had disappeared, it went right through it as a saw divides a tall tree.
29Cut in twain by the force of the Sudarshana, the Saubha fell like the city of Tripura shaken by the weapon of the great God (Shiva).
30When the Saubha fell, the discuss came (back) to my hand. Taking it up, I once more hurled it with great, force, saying “Go to Shalva."
31Thereupon it suddenly cut Shalva in twain who was at the point of hurling a great club in that great battle. With its effulgence it soon set the foe (Shalva) ablaze.
32When that brave warrior was killed by my bow, the disheartened Danavas fled in all directions, exclaiming “Oh” and “Alas.”
33Thereupon taking my chariot in front of the city of Saubha, I cheerfully blew my conch and gladdened the hearts of my friends.
34Seeing their city as high as the peak of the Meru (mountain) with its palaces and gateways utterly destroyed and all ablaze (in fire), the Danavas all fled in fear.
35Having thus killed Shalva and destroyed Saubha, I returned to the Anartas and delighted my friends.
36O king, O slayer of hostile heroes, this is the reason why I could not come to Hastinapur. If I had come Duryodhana would not have been alive and the gambling match would not have taken place. What can I do today? It is difficult stop the water when the dam is broken."
37Vaishampayana said: Having thus spoken to the Kurus, that handsome slayer of Madhu, that foremost of men, that mighty-armed hero, saluting the Pandavas, was prepared to go away.
38The mighty-armed hero was saluted in return by king Dharmaraja Yudhishthira. And the mighty-armed Bhima also smelt the crown of his head.
39He was embraced by Arjuna; and the twins (Nakula and Sahadeva) saluted him with all reverence. He was duly honoured by Dhaumya and worshipped by Draupadi with her tears.
40Causing Subhadra and Abhimanyu to ascend his golden car, Krishna, being duly worshipped by the Pandavas, ascended it himself.
41Consoling Yudhishthira, Krishna started for Dvarka on his car which was as effulgent as the sun and to which were yoked (his horses) Shaivya and Sugriva.
42When the hero of the Dashahara race had gone away, Dhristadyumna, the son of Prishata, taking with him the son of Draupadi started for his own city.
43After seeing the Pandavas the king of Chedi, Dhristaketu also, taking his sister (Karenumati, the wife of Nakula) started for his beautiful city, named Suktimati.
44O descendant of Bharata, the Kaikeyas also, with the permission of Kunti's immeasurably energetic son (Yudhishthira) and having reverentially saluted all the Pandavas. went away.
45Though the Brahmanas, the Vaishyas and the (other) inhabitants of his kingdom, were repeatedly requested to go, but they did not leave the Pandavas.
46O king of kings, O best of the Bharata race, the crowd of people that surrounded those high-souled men the (Pandavas) in the forest of Kamyaka was extraordinary.
47Honouring those high-souled Brahmanas, Yudhishthira in due time ordered his men to "Make ready the chariots."
हिन्दी
1कृष्ण ने कहा — हे भरतवंशश्रेष्ठ, तब अपना सुन्दर धनुष उठाकर मैंने (रथ) सौभ पर स्थित देवशत्रुओं के सिर अपने बाणों से काटने आरम्भ किये।
2मैंने शार्ङ्ग (धनुष) से सर्पों के आकारवाले अनेक उत्तम बाण छोड़ने आरम्भ किये, जिनमें से प्रत्येक महान् ऊँचाई तक जाने में समर्थ था और प्रत्येक महान् तेज से सम्पन्न था।
3हे कुरुवंश के प्रवर्धक, तब मैं सौभ को देख न सका, क्योंकि (दानव के द्वारा दिखायी गयी) माया के कारण वह अन्तर्धान हो चुका था। मैं विस्मित हो गया।
4हे भरतवंशी, हे महाराज, जब मैं उस (सौभ) की प्रतीक्षा कर रहा था, तब भयंकर मुखों और केशोंवाले असुरों के समूह ने महान् गर्जना की।
5उस महायुद्ध में तब मैंने उनका विनाश करने के उद्देश्य से अपनी प्रत्यंचा पर वह अस्त्र चढ़ाया जो केवल शत्रुओं का स्वर सुनकर ही उन्हें बींध डालने में समर्थ था। तदनन्तर उनकी गर्जना बन्द हो गयी।
6किन्तु जिन दानवों ने वह गर्जना की थी, वे सब मेरे उन बाणों से मारे गये, जो सूर्य के समान प्रज्वलित थे और जो केवल (शत्रु का) स्वर सुनकर ही उस पर प्रहार करने में समर्थ थे।
7हे महाराज, जब एक स्थान पर (दानवों की) गर्जना बन्द होती, तब वह दूसरे स्थान पर उठ खड़ी होती। वहाँ भी मैं अपने बाण भेजता।
8हे भरतवंशी, इस प्रकार असुरों ने दसों दिशाओं से, ऊपर से और आर-पार से गर्जनाएँ कीं। किन्तु वे सब मेरे द्वारा मारे गये।
9हे वीर, मेरी दृष्टि को भ्रमित करके और प्राग्ज्योतिष की ओर जाकर, सर्वत्र इच्छानुसार जाने में समर्थ वह सौभ फिर प्रकट हो गया।
10तदनन्तर विनाश के वे साधन, भयंकर रूपवाले दानव, अकस्मात् मुझे शिलाओं की महान् वर्षा से ढँकने लगे।
11हे राजाधिराज, उसने बार-बार शिलाओं की वर्षा से मेरा वध करने का प्रयत्न किया; और मैं उन शिलाओं से ढका हुआ बाँबी के समान दिखाई देने लगा।
12हे राजन्, अपने अश्वों, सारथि तथा ध्वजदण्ड सहित (रथ) उन शिलाओं से ढक जाने के कारण मैं दृष्टि से बिलकुल ओझल हो गया।
13तदनन्तर मेरी सेना में जो वृष्णिवंश के श्रेष्ठ वीर थे, वे आतंक से ग्रस्त हो गये और अकस्मात् चारों दिशाओं में भागने लगे।
14हे राजन्, मुझे उस अवस्था में देखकर स्वर्ग, आकाश और पृथ्वी — सब "हाय" और "अरे" की पुकारों से भर गये।
15हे राजन्, तब मेरे मित्र शोक और सन्ताप से पीड़ित होकर दुःखी हृदय से रोने और विलाप करने लगे।
16हे वीर, हे अक्षय, जैसे मेरे लोगों के हृदय शोक से भर गये, वैसे ही शत्रुओं के हृदय हर्ष से भर गये। यह सब मैंने शत्रु को पराजित करने के पश्चात् सुना।
17तब इन्द्र के प्रिय (अस्त्र) वज्र को धारण करके, जो शिलाओं को चूर्ण करने में (सदा) समर्थ है, मैंने शिलाओं के उस समस्त समूह का विनाश कर दिया।
18हे महाराज, शिलाओं के भार से पीड़ित और मृत्यु के निकट पहुँचे हुए मेरे अश्व काँपते हुए खड़े रह गये।
19मुझे देखकर मेरे समस्त मित्र वैसे ही हर्षित हुए जैसे मेघों को छिन्न-भिन्न करके आकाश में उगते सूर्य को देखकर मनुष्य हर्षित होते हैं।
20शिलाओं के भार से पीड़ित और मृत्यु के निकट पहुँचे हुए मेरे अश्वों को देखकर मेरे सारथि ने अवसर के अनुकूल वचनों में मुझसे कहा —
21"हे वृष्णिवंशी, देखिए, वहाँ सौभपति शाल्व खड़ा है। उसकी उपेक्षा मत कीजिए। प्रयत्न कीजिए।
22हे महाबाहु केशव, शाल्व के प्रति समस्त मृदुता और उदारता त्याग दीजिए। उसका वध कीजिए, उसे (और) जीवित मत रहने दीजिए।
23हे वीर, हे शत्रुसंहारक, शत्रु का वध पूरे प्रयत्न से करना चाहिए। दुर्बल शत्रु की भी बलवान् पुरुष को उपेक्षा नहीं करनी चाहिए —
24चाहे वह उसके चरणों में ही क्यों न पड़ा हो; फिर उसकी तो बात ही क्या जो युद्ध में डटकर खड़ा होने का साहस करता है। हे स्वामी, पूरा प्रयत्न कीजिए और उसे जीतिए। हे वृष्णिवंशश्रेष्ठ, हे वीर, और विलम्ब मत कीजिए। वह मृदु उपायों से मारा जानेवाला नहीं है। मेरे मत में जिसने द्वारका को उजाड़ा और जो अब आपसे युद्ध कर रहा है, वह कभी मित्र नहीं हो सकता।" हे कुन्तीपुत्र, अपने सारथि के ऐसे वचन सुनकर और यह जानकर कि उसने जो कहा वह सत्य है, मैं शाल्व का वध करने और उसके (रथ) सौभ का विनाश करने के संकल्प से फिर युद्ध में जुट गया।
25हे वीर, दारुक से "एक क्षण ठहरो" — यह कहकर मैंने तब उस दानवसंहारक युद्ध में अपनी प्रत्यंचा पर अपना प्रिय आग्नेय अस्त्र चढ़ाया, जो दिव्य मूल का था, जो प्रज्वलित तेजवाला, अप्रतिहत वेगवाला, महातेजस्वी और प्रचण्ड शक्ति से युक्त था, जो कभी व्यर्थ नहीं जा सकता था और जो प्रत्येक वस्तु को भेदने में समर्थ था।
26"सौभ का, उसमें स्थित समस्त शत्रुओं सहित, विनाश कर दो" — यह कहकर और उसे मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके मैंने क्रोधपूर्वक अपनी भुजाओं के बल से वह महाशक्तिशाली चक्र फेंका, जो समस्त यक्षों, राक्षसों, दानवों और अपवित्र कुलों में उत्पन्न राजाओं को भस्म कर डालता है, जो छुरे के समान तीक्ष्णधार है, जो साक्षात् यम के समान निष्कलंक है, जो अनुपम है और जो समस्त शत्रुओं का संहार करता है।
27आकाश में उठकर वह सुदर्शन (चक्र) युगान्त के अत्यन्त तेजस्वी सूर्य के समान दिखाई देने लगा।
28जिसकी शोभा नष्ट हो चुकी थी, उस सौभ नगरी के समीप पहुँचकर वह उसके आर-पार वैसे ही निकल गया जैसे आरा किसी ऊँचे वृक्ष को चीर देता है।
29सुदर्शन के वेग से दो टुकड़ों में कटकर सौभ उस त्रिपुर नगरी के समान गिर पड़ा जो महादेव (शिव) के अस्त्र से हिला दी गयी थी।
30जब सौभ गिर पड़ा, तब वह चक्र (लौटकर) मेरे हाथ में आ गया। उसे उठाकर मैंने "शाल्व के पास जा" — यह कहते हुए उसे एक बार फिर महान् वेग से फेंका।
31तदनन्तर उसने अकस्मात् शाल्व को दो टुकड़ों में काट डाला, जो उस महायुद्ध में एक विशाल गदा फेंकने ही को था। अपने तेज से उसने शीघ्र ही उस शत्रु (शाल्व) को जलाकर भस्म कर दिया।
32जब वह वीर योद्धा मेरे द्वारा मारा गया, तब हतोत्साह दानव "हाय" और "अरे" पुकारते हुए चारों दिशाओं में भाग गये।
33तदनन्तर सौभ नगरी के सामने अपना रथ ले जाकर मैंने प्रसन्नतापूर्वक अपना शंख बजाया और अपने मित्रों के हृदय आनन्दित किये।
34मेरु (पर्वत) के शिखर के समान ऊँची अपनी उस नगरी को, जिसके प्रासाद और तोरण पूर्णतः ध्वस्त हो चुके थे और जो सारी (अग्नि में) जल रही थी, देखकर समस्त दानव भयभीत होकर भाग गये।
35इस प्रकार शाल्व का वध करके और सौभ का विनाश करके मैं आनर्तों के पास लौटा और अपने मित्रों को आनन्दित किया।
36हे राजन्, हे शत्रुवीरसंहारक, यही वह कारण है जिससे मैं हस्तिनापुर नहीं आ सका। यदि मैं आया होता तो दुर्योधन जीवित न रहता और वह द्यूतक्रीडा भी न होती। आज मैं क्या कर सकता हूँ? बाँध टूट जाने पर जल को रोकना कठिन है।"
37वैशम्पायन ने कहा — कुरुओं से इस प्रकार कहकर वे सुन्दर मधुसूदन, वे नरश्रेष्ठ, वे महाबाहु वीर पाण्डवों का अभिवादन करके जाने को उद्यत हुए।
38उन महाबाहु वीर का धर्मराज युधिष्ठिर ने बदले में अभिवादन किया। और महाबाहु भीम ने भी उनका मस्तक सूँघा।
39अर्जुन ने उनका आलिंगन किया; और दोनों जुड़वाँ (नकुल और सहदेव) ने पूरे आदर के साथ उनका अभिवादन किया। धौम्य ने उनका विधिपूर्वक सत्कार किया और द्रौपदी ने अश्रुपूर्ण नेत्रों से उनकी पूजा की।
40सुभद्रा और अभिमन्यु को अपने सुवर्णमय रथ पर चढ़ाकर, पाण्डवों के द्वारा विधिपूर्वक पूजित होकर, कृष्ण स्वयं भी उस पर आरूढ़ हुए।
41युधिष्ठिर को सान्त्वना देकर कृष्ण अपने उस रथ पर द्वारका के लिए चल पड़े, जो सूर्य के समान तेजस्वी था और जिसमें (उनके अश्व) शैव्य और सुग्रीव जुते हुए थे।
42जब दशार्हवंश के वे वीर चले गये, तब पृषत के पुत्र धृष्टद्युम्न द्रौपदी के पुत्रों को अपने साथ लेकर अपनी नगरी के लिए प्रस्थान कर गये।
43पाण्डवों से भेंट करने के पश्चात् चेदिराज धृष्टकेतु भी अपनी बहिन (करेणुमती, नकुल की पत्नी) को साथ लेकर अपनी सुन्दर नगरी शुक्तिमती के लिए चल पड़े।
44हे भरतवंशी, कैकेय लोग भी कुन्ती के अपरिमित तेजस्वी पुत्र (युधिष्ठिर) की अनुमति लेकर और समस्त पाण्डवों को श्रद्धापूर्वक प्रणाम करके चले गये।
45यद्यपि ब्राह्मणों, वैश्यों तथा उनके राज्य के (अन्य) निवासियों से बार-बार लौट जाने की प्रार्थना की गयी, तथापि उन्होंने पाण्डवों का साथ नहीं छोड़ा।
46हे राजाधिराज, हे भरतवंशश्रेष्ठ, काम्यक वन में उन महात्माओं (पाण्डवों) को घेरे हुए जनसमूह असाधारण था।
47उन महात्मा ब्राह्मणों का सम्मान करते हुए युधिष्ठिर ने यथासमय अपने लोगों को आज्ञा दी, "रथ तैयार करो।"
नेपाली
1कृष्णले भने — हे भरतवंशश्रेष्ठ, तब आफ्नो सुन्दर धनु उठाएर मैले (रथ) सौभमा रहेका देवशत्रुहरूको शिर आफ्ना बाणले काट्न थालेँ।
2मैले शार्ङ्ग (धनु)बाट सर्पहरूको आकार भएका अनेक उत्तम बाण छाड्न थालेँ, जसमध्ये प्रत्येक महान् उचाइसम्म जान समर्थ थियो र प्रत्येक महान् तेजले सम्पन्न थियो।
3हे कुरुवंशका प्रवर्धक, तब म सौभलाई देख्न सकिनँ, किनभने (दानवले देखाएको) मायाका कारण त्यो अन्तर्धान भइसकेको थियो। म विस्मित भएँ।
4हे भरतवंशी, हे महाराज, जब म त्यस (सौभ)को प्रतीक्षा गरिरहेको थिएँ, तब भयंकर मुख र केश भएका असुरहरूको समूहले महान् गर्जन गर्यो।
5त्यस महायुद्धमा तब मैले तिनीहरूको विनाश गर्ने उद्देश्यले आफ्नो प्रत्यञ्चामा त्यो अस्त्र चढाएँ जो केवल शत्रुहरूको स्वर सुनेरै तिनीहरूलाई छेड्न समर्थ थियो। त्यसपछि तिनीहरूको गर्जन बन्द भयो।
6तर जुन दानवहरूले त्यो गर्जन गरेका थिए, तिनीहरू सबै मेरा ती बाणले मारिए, जो सूर्यजस्तै प्रज्वलित थिए र जो केवल (शत्रुको) स्वर सुनेरै त्यसमाथि प्रहार गर्न समर्थ थिए।
7हे महाराज, जब एउटा ठाउँमा (दानवहरूको) गर्जन बन्द हुन्थ्यो, तब त्यो अर्को ठाउँमा उठ्थ्यो। त्यहाँ पनि म आफ्ना बाण पठाउँथेँ।
8हे भरतवंशी, यसरी असुरहरूले दसै दिशाबाट, माथिबाट र आरपारबाट गर्जन गरे। तर तिनीहरू सबै मबाट मारिए।
9हे वीर, मेरो दृष्टि भ्रमित पारेर र प्राग्ज्योतिषतर्फ गएर, सर्वत्र इच्छाअनुसार जान समर्थ त्यो सौभ फेरि प्रकट भयो।
10त्यसपछि विनाशका ती साधन, भयंकर रूप भएका दानवहरूले, अकस्मात् मलाई शिलाहरूको महान् वर्षाले ढाक्न थाले।
11हे राजाधिराज, उसले बारम्बार शिलाहरूको वर्षाले मेरो वध गर्ने प्रयत्न गर्यो; र म ती शिलाले ढाकिएर धमिराको थुम्कोजस्तै देखिन थालेँ।
12हे राजन्, आफ्ना अश्व, सारथि तथा ध्वजदण्डसहित (रथ) ती शिलाले ढाकिएका कारण म दृष्टिबाट बिलकुल ओझेल परेँ।
13त्यसपछि मेरो सेनामा जो वृष्णिवंशका श्रेष्ठ वीर थिए, तिनीहरू आतंकले ग्रस्त भए र अकस्मात् चारै दिशामा भाग्न थाले।
14हे राजन्, मलाई त्यस अवस्थामा देखेर स्वर्ग, आकाश र पृथ्वी — सबै "हाय" र "अहो"का पुकारले भरिए।
15हे राजन्, तब मेरा मित्रहरू शोक र सन्तापले पीडित भई दुःखी हृदयले रुन र विलाप गर्न थाले।
16हे वीर, हे अक्षय, जसरी मेरा मानिसहरूका हृदय शोकले भरिए, त्यसरी नै शत्रुहरूका हृदय हर्षले भरिए। यो सबै मैले शत्रुलाई पराजित गरेपछि सुनेँ।
17तब इन्द्रको प्रिय (अस्त्र) वज्र धारण गरेर, जो शिलाहरूलाई चूर्ण पार्न (सदा) समर्थ छ, मैले शिलाहरूको त्यो सम्पूर्ण समूहको विनाश गरिदिएँ।
18हे महाराज, शिलाहरूको भारले पीडित र मृत्युको नजिक पुगेका मेरा अश्व काँप्दै उभिइरहे।
19मलाई देखेर मेरा सम्पूर्ण मित्र त्यसै हर्षित भए जसरी मेघहरूलाई छिन्नभिन्न पारेर आकाशमा उदाउँदो सूर्य देखेर मानिसहरू हर्षित हुन्छन्।
20शिलाहरूको भारले पीडित र मृत्युको नजिक पुगेका मेरा अश्वहरू देखेर मेरा सारथिले अवसरअनुकूल वचनमा मलाई भने —
21"हे वृष्णिवंशी, हेर्नुहोस्, त्यहाँ सौभपति शाल्व उभिएको छ। उसको उपेक्षा नगर्नुहोस्। प्रयत्न गर्नुहोस्।
22हे महाबाहु केशव, शाल्वप्रति सम्पूर्ण मृदुता र उदारता त्याग्नुहोस्। उसको वध गर्नुहोस्, उसलाई (अझ) जीवित रहन नदिनुहोस्।
23हे वीर, हे शत्रुसंहारक, शत्रुको वध पूरा प्रयत्नले गर्नुपर्छ। दुर्बल शत्रुको पनि बलवान् पुरुषले उपेक्षा गर्नु हुँदैन —
24चाहे ऊ उसका चरणमै किन नढलेको होस्; अनि त्यसको त कुरै छाडौँ जसले युद्धमा डटेर उभिने साहस गर्छ। हे स्वामी, पूरा प्रयत्न गर्नुहोस् र उसलाई जित्नुहोस्। हे वृष्णिवंशश्रेष्ठ, हे वीर, अझ विलम्ब नगर्नुहोस्। ऊ मृदु उपायले मारिने होइन। मेरो मतमा जसले द्वारकालाई उजाड्यो र जो अब तपाईंसँग युद्ध गर्दैछ, ऊ कहिल्यै मित्र हुन सक्दैन।" हे कुन्तीपुत्र, आफ्ना सारथिका यस्ता वचन सुनेर र यो जानेर कि उनले जे भने त्यो सत्य हो, म शाल्वको वध गर्ने र उसको (रथ) सौभको विनाश गर्ने संकल्पले फेरि युद्धमा जुटेँ।
25हे वीर, दारुकलाई "एक क्षण पर्ख" — यसो भनेर मैले तब त्यस दानवसंहारक युद्धमा आफ्नो प्रत्यञ्चामा आफ्नो प्रिय आग्नेय अस्त्र चढाएँ, जो दिव्य मूलको थियो, जो प्रज्वलित तेज भएको, अप्रतिहत वेग भएको, महातेजस्वी र प्रचण्ड शक्तिले युक्त थियो, जो कहिल्यै व्यर्थ जान सक्दैनथ्यो र जो प्रत्येक वस्तुलाई छेड्न समर्थ थियो।
26"सौभको, त्यसमा रहेका सम्पूर्ण शत्रुसहित, विनाश गरिदेऊ" — यसो भनेर र त्यसलाई मन्त्रले अभिमन्त्रित गरेर मैले क्रोधपूर्वक आफ्ना पाखुराको बलले त्यो महाशक्तिशाली चक्र फ्याँकेँ, जसले सम्पूर्ण यक्ष, राक्षस, दानव र अपवित्र कुलमा जन्मेका राजाहरूलाई भस्म पारिदिन्छ, जो चक्कुजस्तै तीक्ष्णधार छ, जो साक्षात् यमजस्तै निष्कलङ्क छ, जो अनुपम छ र जसले सम्पूर्ण शत्रुको संहार गर्छ।
27आकाशमा उठेर त्यो सुदर्शन (चक्र) युगान्तको अत्यन्त तेजस्वी सूर्यजस्तै देखिन थाल्यो।
28जसको शोभा नष्ट भइसकेको थियो, त्यस सौभ नगरीको नजिक पुगेर त्यो त्यसको आरपार त्यसै गरी निस्कियो जसरी करौँतीले कुनै अग्लो रूख चिर्छ।
29सुदर्शनको वेगले दुई टुक्रामा काटिएर सौभ त्यो त्रिपुर नगरीजस्तै ढल्यो जुन महादेव (शिव)को अस्त्रले हल्लाइएको थियो।
30जब सौभ ढल्यो, तब त्यो चक्र (फर्केर) मेरो हातमा आयो। त्यसलाई उठाएर मैले "शाल्वकहाँ जा" — यसो भन्दै त्यसलाई एक पटक फेरि महान् वेगले फ्याँकेँ।
31त्यसपछि त्यसले अकस्मात् शाल्वलाई दुई टुक्रामा काटिदियो, जो त्यस महायुद्धमा एउटा विशाल गदा फ्याँक्नै लागेको थियो। आफ्नो तेजले त्यसले चाँडै त्यस शत्रु (शाल्व)लाई जलाएर भस्म पारिदियो।
32जब त्यो वीर योद्धा मबाट मारियो, तब हतोत्साह दानवहरू "हाय" र "अहो" कराउँदै चारै दिशामा भागे।
33त्यसपछि सौभ नगरीको सामु आफ्नो रथ लगेर मैले प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो शङ्ख बजाएँ र आफ्ना मित्रहरूका हृदय आनन्दित पारेँ।
34मेरु (पर्वत)को शिखरजस्तै अग्लो आफ्नो त्यस नगरीलाई, जसका प्रासाद र तोरण पूर्णतः ध्वस्त भइसकेका थिए र जो सारा (अग्निमा) जलिरहेको थियो, देखेर सम्पूर्ण दानव भयभीत भई भागे।
35यसरी शाल्वको वध गरेर र सौभको विनाश गरेर म आनर्तहरूकहाँ फर्केँ र आफ्ना मित्रहरूलाई आनन्दित पारेँ।
36हे राजन्, हे शत्रुवीरसंहारक, यही त्यो कारण हो जसले म हस्तिनापुर आउन सकिनँ। यदि म आएको भए दुर्योधन जीवित रहने थिएन र त्यो द्यूतक्रीडा पनि हुने थिएन। आज म के गर्न सक्छु? बाँध फुटेपछि पानी रोक्नु कठिन हुन्छ।"
37वैशम्पायनले भने — कुरुहरूलाई यसरी भनेर ती सुन्दर मधुसूदन, ती नरश्रेष्ठ, ती महाबाहु वीर पाण्डवहरूको अभिवादन गरेर जान उद्यत भए।
38ती महाबाहु वीरको धर्मराज युधिष्ठिरले बदलामा अभिवादन गरे। र महाबाहु भीमले पनि उनको शिर सुँघे।
39अर्जुनले उनलाई अङ्गालो हाले; र दुवै जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव)ले पूरा आदरसहित उनको अभिवादन गरे। धौम्यले उनको विधिपूर्वक सत्कार गरे र द्रौपदीले आँसुभरिएका आँखाले उनको पूजा गरिन्।
40सुभद्रा र अभिमन्युलाई आफ्नो सुवर्णमय रथमा चढाएर, पाण्डवहरूद्वारा विधिपूर्वक पूजित भई, कृष्ण स्वयं पनि त्यसमा आरूढ भए।
41युधिष्ठिरलाई सान्त्वना दिएर कृष्ण आफ्नो त्यस रथमा द्वारकाका लागि हिँडे, जो सूर्यजस्तै तेजस्वी थियो र जसमा (उनका अश्व) शैव्य र सुग्रीव जोतिएका थिए।
42जब दशार्हवंशका ती वीर गए, तब पृषतका पुत्र धृष्टद्युम्न द्रौपदीका पुत्रहरूलाई आफूसँग लिएर आफ्नो नगरीका लागि प्रस्थान गरे।
43पाण्डवहरूसँग भेट गरेपछि चेदिराज धृष्टकेतु पनि आफ्नी बहिनी (करेणुमती, नकुलकी पत्नी)लाई साथ लिएर आफ्नो सुन्दर नगरी शुक्तिमतीका लागि हिँडे।
44हे भरतवंशी, कैकेयहरू पनि कुन्तीका अपरिमित तेजस्वी पुत्र (युधिष्ठिर)को अनुमति लिएर र सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई श्रद्धापूर्वक प्रणाम गरेर गए।
45यद्यपि ब्राह्मण, वैश्य तथा उनको राज्यका (अन्य) निवासीहरूलाई बारम्बार फर्कन अनुरोध गरियो, तैपनि तिनीहरूले पाण्डवहरूको साथ छाडेनन्।
46हे राजाधिराज, हे भरतवंशश्रेष्ठ, काम्यक वनमा ती महात्माहरू (पाण्डवहरू)लाई घेरेको जनसमूह असाधारण थियो।
47ती महात्मा ब्राह्मणहरूको सम्मान गर्दै युधिष्ठिरले यथासमय आफ्ना मानिसहरूलाई आज्ञा दिए, "रथ तयार गर।"