व्याध र ब्राह्मणको संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 213
संस्कृत
1ब्राह्मण उवाच पार्थिव धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्। अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः।।।।
2मार्कण्डेय उवाच प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर। व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने।॥
3व्याध उवाच मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्। प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते॥
4भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्। श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मयोनिमुपास्महे॥
5स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। महान् बुद्धिरहङ्कारो भूतानां विषयश्च सः॥
6एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते। पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः॥
7बस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन् मूत्रं पूरीषं वाप्यपान: परिवर्तते॥
8प्रयत्ने कर्मणि बले स एष त्रिषु वर्तते। उदानमिति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः॥
9संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते॥
10धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः। रसान् धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन् परिधावति॥
11प्राणानां संनिपातात् तु संनिपातः प्रजायते। ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्॥
12समानोदानयोर्मध्ये प्राणापानौ समाहितौ। समर्थितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः॥
13अस्यापि पायुपयन्तस्तथा स्याद् गुदसंज्ञितः। स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्॥ अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते। स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्॥ पक्काशयस्त्वधो नाभ्यामूर्ध्वमामाशयः स्थितः। नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः॥
14प्रवृत्ता हृदयात् सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। वहन्त्यन्नरसान् नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः॥
15योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत् परम्। जितक्लमाः समा धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः। एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु॥
16एकादशविकारात्मा कलासम्भारसम्भृतः। मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्॥ तस्मिन् यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः। आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम्॥ देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नबिन्दुरिव पुष्करे। क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम्॥ जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस्तथा। जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकम्॥
17अचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्। ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राक्लपयद् यो भुवनानि सप्त॥
18एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा सम्प्रकाशते। दृश्यते त्वङ्घयया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः॥
19चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम्। प्रसन्नात्माऽऽत्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते॥
20लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्। निवाते वा यथा दीपो दीप्येत् कुशलदीपितः॥
21पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः। लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि॥ प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति। दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते॥
22सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः एतत् पवित्रं लोकानां तपो वै संक्रमो मतः॥
23नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेद् धर्म रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः॥
24आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परम बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं व्रतपरं व्रतम्॥
25सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्। यद् भूतहितमत्यन्तं तद् वै सत्यं परं मतम्॥
26यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा। त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्॥
27यतो न गुरुरप्येनं श्रावयेदुपपादयेत्। तं विद्याद् ब्रह्मणो योगं वियोग योगसंज्ञितम्॥
28न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायगणतश्चरेत्। नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्॥
29आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्। एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्॥
30परिग्रहं परित्यज्य भवेद् बुद्ध्या यतव्रतः। अशोकं स्थानमाश्रित्य निश्चलं प्रेत्य चेह च॥
31तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना॥
32गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्। एतत् तद् ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्॥ परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः। ब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसङ्गेन च गच्छति॥
33यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम। एतत् ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
अङ्ग्रेजी
1The Brahmana said: How is it that the (vital) fire in combination with the earthly elements (matter) becomes the corporeal (living creatures)? And how does the (vital) air (the breath) according to the nature of its seat excites to action (the corporeal living creatures)?
2Markandeya said : O Yudhishthira, this question being put to the fowler by the Brahmana, the fowler thus replied to that high-souled Brahmana.
3The Fowler said: The vital spirit manifesting itself it seat the consciousness causes the action of the corporeal frame. The soul being present in both of these acts.
4The past, the present and the future are inseparably associated with the soul. It is the highest of the possessions of all creatures. It is the essence of Supreme Spirit and we adore it.
5It is the animating principle of all creatures, it is the eternal Purusha. It is great, it is the intelligence and it is the Ego, it is the seat of all elements.
6Thus while seated here (in the corporeal form), it is sustained in all its external or internal relations by the subtle eternal air called Prana and afterwards each creature goes its own way by the action of another subtle air called Samana.
7This (Samana) transforming itself to Apana air and supported by the head of the stomach carries the refuge matter of the body, such as urine to the kidneys and intestines.
8It is present in the three elements of actions, exertion and power and then in that state is called Udana by men learned in the physical science.
9When it manifests itself by its presence at all the junction points of the system, it is known by the name of Vyana.
10The internal heat is diffused over all the tissues of our system and supported by these kinds of air, it transforms our food and the tissues and the humours of our system.
11By the coalition of Prana and other airs, a reaction ensues and the heat generated thereby is known as the internal heat of the human system which causes digestion of food.
12The Prana and the Apana airs are interposed within the Samana and the Udana airs. The heat generated by their coalition causes the growth of the body.
13That portion of its seat extending to as far as the rectum, is called Apana and from that, arteries arise in the five airs Prana. Prana acted on by the heat, strikes against the extremity of Apana region and then recoiling, it reacts on the heat. Above the navel is the region of undigest food and below it, the region of digestion. Prana and all other airs of the system are seated in the navel.
14The arteries issuing from the heart run upwards and downwards and also in oblique directions, they carry the best essence of our food and are acted upon by the ten Prana airs.
15This is the way, by which go to the highest state, the Yogis who have overcome all difficulties who are patient and self-controlled and who have their souls seated in their brains. The Prana and Apana are thus present in all creatures.
16Know that the soul is embodied in the corporeal disguise, in the eleven alloteopus conditions (of the animal system) and that though eternal, its normal state is apparently modified by its accompaniments even like the fire purified in its pan, eternal yet with its course altered by its surroundings; and that the divine thing which is kindred with the body is related to the latter in the same way as a drop of water to sleek surface of a lotus leaf on which it rolls; know that Sattva Raja and Tama are the attributes of all life. Life is the attribute of spirit and spirit again is the attribute of the Supreme Soul.
17Inert and insensible matter is the seat of the living principle which is active in itself and induces activity in others. That by which the seven worlds are incited to action is called the most high by men of high spiritual insight.
18Thus in all these elements the eternal spirit does not show itself, but is perceived by the learned in spiritual science by reason of their high and keen perception.
19A pure-minded man, by purifying his heart, is able to destroy the good and evil effects of his actions and obtains eternal bliss by the enlightenment of his inner spirit.
20This state of peace and purification of heart is likened to the state of a person who, in a cheerful state of mind, sleeps soundly or to the brilliance of a lamp trimmed by a skillful hand.
21Such a pure-minded man living on frugal diet perceives the supreme spirit reflected in his own mind and by practising concentration of mind in the evening and early in the morning sees the Supreme Spirit which has no attributes, in the light of his heart, shining like a dazzling lamp and thus he obtains salvation.
22Avarice and anger must be subdued by all means, for this constitutes the most sacred virtue that people can practice. It is considered to be the means by which men cross over to the other side of this sea of misery and pair.
23A man must preserve his virtue, being overcome by anger, his righteousness by pride, his learning by vanity and his soul by illusion.
24Leniency is the best of virtues and forbearance is the best of the powers; the knowledge of the spirit is the best of all knowledge and truthfulness is the best of religious vows.
25To tell the truth is good and the knowledge of truth also is good, but what conduces to the greatest good of all creatures is known as the highest truth.
26He whose actions are performed not with the object of securing any reward or blessing, who has sacrificed all to the requirements of his renunciation is a real Sanyasi and is really wise.
27Communion with Brahma cannot be taught to us even by our spiritual preceptor; he can only give us a clue to the mystery; renunciation of things of the material world is called Yoga.
28We must not do harm to any creature and must live in amity with all. In this our present existence we must not avenge ourselves on any creature.
29Self-abnegation, peace of mind, renunciation of hope and equanimity, these are the ways by which spiritual enlightenment can always be secured. The knowledge of self is the best of all knowledge.
30It this world as well as in the next, renouncing all worldly desires and assuming a stolid indifference, in which all suffering is at rest, people should fulfill their religious duties with the aid of their intelligence.
31The Rishi who desires to obtain salvation which is very difficult to obtain, must always perform austerities, must be forbearing, selfcontrolled and must give up that longing fondness which binds him to the things of the earth.
32The attributes that are perceptible in us become non-attributes in Him. He is not bound by anything. He is perceptible only by the expansion and development of our spiritual vision. As soon as the illusion of ignorance is dispelled, this supreme and unalloyed bliss is obtained. By foregoing the objects of both pleasure and pain and by renouncing the feeling which binds him to the things of the earth, one attains to Brahma.
33O excellent Brahmana, I have told you in brief all that I have heard. What else do you desire to hear.
हिन्दी
1ब्राह्मण ने कहा — ऐसा कैसे होता है कि (प्राणरूपी) अग्नि पार्थिव तत्त्वों (पदार्थ) के संयोग से देहधारी (जीव) बन जाती है? और (प्राणरूपी) वायु अपने स्थान के स्वभाव के अनुसार (देहधारी जीवों को) कर्म में किस प्रकार प्रेरित करती है?
2मार्कण्डेय ने कहा — हे युधिष्ठिर, ब्राह्मण द्वारा व्याध से यह प्रश्न किए जाने पर व्याध ने उस महात्मा ब्राह्मण को इस प्रकार उत्तर दिया।
3व्याध ने कहा — प्राण अपने स्थान चेतना में प्रकट होकर देह के व्यापार को उत्पन्न करता है। इन दोनों ही कर्मों में आत्मा उपस्थित रहती है।
4भूत, वर्तमान और भविष्य — ये आत्मा से अभिन्न रूप से जुड़े हैं। वह समस्त प्राणियों की सम्पत्तियों में सर्वोच्च है। वह परमात्मा का सार है और हम उसकी उपासना करते हैं।
5वही समस्त प्राणियों का प्राणदायक तत्त्व है, वही सनातन पुरुष है। वही महत्तत्त्व है, वही बुद्धि है और वही अहंकार है; वही समस्त भूतों का आश्रय है।
6इस प्रकार यहाँ (देह के रूप में) स्थित रहते हुए वह प्राण नामक सूक्ष्म और सनातन वायु से अपने समस्त बाह्य और आन्तरिक सम्बन्धों में धारण किया जाता है और तदनन्तर समान नामक दूसरी सूक्ष्म वायु के व्यापार से प्रत्येक प्राणी अपने-अपने मार्ग पर चलता है।
7यही (समान) अपान वायु के रूप में परिणत होकर तथा उदर के ऊपरी भाग के सहारे शरीर के मलपदार्थों को, जैसे मूत्र को, वृक्कों और आँतों तक ले जाती है।
8वह कर्म, प्रयत्न और शक्ति — इन तीनों तत्त्वों में विद्यमान रहती है और तब उस अवस्था में उसे शरीरविज्ञान के ज्ञाता उदान कहते हैं।
9जब वह शरीर की समस्त सन्धियों में अपनी उपस्थिति से प्रकट होती है, तब वह व्यान नाम से जानी जाती है।
10आन्तरिक ऊष्मा हमारे शरीर की समस्त धातुओं में फैली रहती है और इन प्रकार की वायुओं से आधार पाकर वह हमारे भोजन तथा हमारे शरीर की धातुओं और रसों को रूपान्तरित करती है।
11प्राण और अन्य वायुओं के संयोग से एक प्रतिक्रिया होती है और उससे उत्पन्न ऊष्मा ही मनुष्य-शरीर की आन्तरिक ऊष्मा कहलाती है, जो भोजन का पाचन करती है।
12प्राण और अपान वायु समान और उदान वायुओं के भीतर स्थित हैं। उनके संयोग से उत्पन्न ऊष्मा शरीर की वृद्धि करती है।
13उसके स्थान का जो भाग गुदा तक फैला है, वह अपान कहलाता है और उसी से पाँचों प्राणवायुओं में नाड़ियाँ उत्पन्न होती हैं। ऊष्मा से प्रेरित प्राण अपान के प्रदेश के अन्तिम छोर से टकराता है और फिर लौटकर ऊष्मा पर प्रतिक्रिया करता है। नाभि के ऊपर अपचे हुए अन्न का प्रदेश है और उसके नीचे पाचन का प्रदेश। प्राण तथा शरीर की समस्त वायुएँ नाभि में ही स्थित हैं।
14हृदय से निकलने वाली नाड़ियाँ ऊपर, नीचे तथा तिरछी दिशाओं में भी जाती हैं; वे हमारे भोजन का श्रेष्ठ सार ले जाती हैं और दसों प्राणवायुओं से संचालित होती हैं।
15यही वह मार्ग है जिससे वे योगी परम अवस्था को प्राप्त होते हैं जिन्होंने समस्त कठिनाइयों पर विजय पा ली है, जो धैर्यवान् और जितेन्द्रिय हैं और जिनकी आत्मा उनके मस्तिष्क में स्थित है। इस प्रकार प्राण और अपान समस्त प्राणियों में विद्यमान हैं।
16जान लीजिए कि आत्मा देह के आवरण में तथा (प्राणी-शरीर की) ग्यारह अवस्थाओं में स्थित है और यह भी कि नित्य होते हुए भी उसकी स्वाभाविक अवस्था अपनी उपाधियों से बाह्यतः परिवर्तित प्रतीत होती है — ठीक वैसे ही जैसे अपने पात्र में शुद्ध की गई अग्नि नित्य होते हुए भी अपने परिवेश से अपना मार्ग बदल लेती है; और यह भी कि शरीर से सम्बद्ध वह दिव्य तत्त्व शरीर से उसी प्रकार सम्बन्ध रखता है जिस प्रकार कमलपत्र की चिकनी सतह पर लुढ़कती हुई जल की बूँद उससे सम्बन्ध रखती है; जान लीजिए कि सत्त्व, रज और तम समस्त जीवन के गुण हैं। जीवन आत्मा का गुण है और आत्मा फिर परमात्मा का गुण है।
17जड़ और अचेतन पदार्थ उस जीवतत्त्व का आश्रय है, जो स्वयं क्रियाशील है और दूसरों में भी क्रिया उत्पन्न करता है। जिससे सातों लोक कर्म में प्रेरित होते हैं, उसे उच्च आध्यात्मिक दृष्टि वाले पुरुष परम कहते हैं।
18इस प्रकार इन समस्त तत्त्वों में सनातन आत्मा स्वयं को प्रकट नहीं करती, किन्तु आध्यात्मिक विद्या के ज्ञाता अपनी उच्च और तीक्ष्ण अनुभूति के कारण उसे जान लेते हैं।
19शुद्ध चित्त वाला मनुष्य अपने हृदय को पवित्र करके अपने कर्मों के शुभ और अशुभ फलों का नाश करने में समर्थ होता है और अपनी अन्तरात्मा के प्रकाश से सनातन आनन्द प्राप्त करता है।
20हृदय की इस शान्ति और शुद्धि की अवस्था की तुलना उस व्यक्ति की अवस्था से की जाती है जो प्रसन्न चित्त से गहरी नींद सोता है, अथवा कुशल हाथों से सँवारे गए दीपक की प्रभा से।
21ऐसा शुद्ध चित्त वाला मनुष्य अल्प आहार पर जीवन बिताते हुए अपने ही मन में प्रतिबिम्बित परमात्मा को देखता है और सायं तथा प्रातःकाल चित्त की एकाग्रता का अभ्यास करके अपने हृदय के प्रकाश में उस निर्गुण परमात्मा को देदीप्यमान दीपक के समान चमकते हुए देखता है और इस प्रकार वह मोक्ष प्राप्त करता है।
22लोभ और क्रोध को सब उपायों से जीतना चाहिए, क्योंकि यही वह परम पवित्र धर्म है जिसका लोग आचरण कर सकते हैं। इसे ही वह साधन माना जाता है जिससे मनुष्य इस दुःख और पीड़ा के सागर के दूसरे तट पर पहुँचते हैं।
23मनुष्य को अपने धर्म की रक्षा क्रोध से करनी चाहिए, अपने सदाचार की अहंकार से, अपनी विद्या की गर्व से और अपनी आत्मा की मोह से।
24मृदुता समस्त गुणों में श्रेष्ठ है और क्षमा समस्त शक्तियों में श्रेष्ठ है; आत्मज्ञान समस्त ज्ञानों में श्रेष्ठ है और सत्य समस्त धार्मिक व्रतों में श्रेष्ठ है।
25सत्य बोलना अच्छा है और सत्य का ज्ञान भी अच्छा है, किन्तु जो समस्त प्राणियों के सबसे बड़े हित में हो, वही परम सत्य कहलाता है।
26जिसके कर्म किसी फल अथवा आशीर्वाद की प्राप्ति के उद्देश्य से नहीं किए जाते, जिसने अपने त्याग की माँग के लिए सब कुछ अर्पित कर दिया है, वही वास्तविक संन्यासी है और वही वास्तव में ज्ञानी है।
27ब्रह्म के साथ एकत्व हमें हमारे गुरु भी नहीं सिखा सकते; वे हमें उस रहस्य का केवल संकेत ही दे सकते हैं; भौतिक जगत् की वस्तुओं का त्याग ही योग कहलाता है।
28हमें किसी प्राणी की हानि नहीं करनी चाहिए और सबके साथ मैत्री से रहना चाहिए। अपने इस वर्तमान जीवन में हमें किसी प्राणी से बदला नहीं लेना चाहिए।
29आत्मनिग्रह, मन की शान्ति, आशा का त्याग और समता — ये वे उपाय हैं जिनसे आध्यात्मिक ज्ञान सदा प्राप्त किया जा सकता है। आत्मज्ञान समस्त ज्ञानों में श्रेष्ठ है।
30इस लोक में तथा परलोक में भी समस्त सांसारिक कामनाओं का त्याग करके और वह अविचल उदासीनता धारण करके, जिसमें समस्त दुःख शान्त हो जाते हैं, लोगों को अपनी बुद्धि की सहायता से अपने धार्मिक कर्तव्यों का पालन करना चाहिए।
31जो ऋषि अत्यन्त दुर्लभ मोक्ष प्राप्त करना चाहता है, उसे सदा तप करना चाहिए, क्षमाशील और जितेन्द्रिय होना चाहिए तथा उस आसक्तिपूर्ण मोह का त्याग करना चाहिए जो उसे पृथ्वी की वस्तुओं से बाँधता है।
32जो गुण हममें प्रत्यक्ष दिखाई देते हैं, वे उनमें अगुण हो जाते हैं। वे किसी वस्तु से बँधे हुए नहीं हैं। वे केवल हमारी आध्यात्मिक दृष्टि के विस्तार और विकास से ही प्रत्यक्ष होते हैं। जैसे ही अज्ञान का मोह दूर होता है, यह परम और अमिश्रित आनन्द प्राप्त हो जाता है। सुख और दुःख — दोनों के विषयों को छोड़कर तथा उस भाव का त्याग करके जो उसे पृथ्वी की वस्तुओं से बाँधता है, मनुष्य ब्रह्म को प्राप्त होता है।
33हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मैंने जो कुछ सुना है, वह सब मैंने आपसे संक्षेप में कह दिया। अब आप और क्या सुनना चाहते हैं?
नेपाली
1ब्राह्मणले भने — यस्तो कसरी हुन्छ कि (प्राणरूपी) अग्नि पार्थिव तत्त्व (पदार्थ)को संयोगले देहधारी (जीव) बन्छ? र (प्राणरूपी) वायुले आफ्नो स्थानको स्वभावअनुसार (देहधारी जीवहरूलाई) कर्ममा कसरी प्रेरित गर्छ?
2मार्कण्डेयले भने — हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणले व्याधसँग यो प्रश्न सोधेपछि व्याधले त्यस महात्मा ब्राह्मणलाई यसरी उत्तर दिए।
3व्याधले भने — प्राणले आफ्नो स्थान चेतनामा प्रकट भई देहको व्यापार उत्पन्न गर्छ। यी दुवै कर्ममा आत्मा उपस्थित रहन्छ।
4भूत, वर्तमान र भविष्य — यी आत्मासँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन्। त्यो सम्पूर्ण प्राणीका सम्पत्तिमा सर्वोच्च छ। त्यो परमात्माको सार हो र हामी त्यसको उपासना गर्छौं।
5त्यही सम्पूर्ण प्राणीको प्राणदायक तत्त्व हो, त्यही सनातन पुरुष हो। त्यही महत्तत्त्व हो, त्यही बुद्धि हो र त्यही अहंकार हो; त्यही सम्पूर्ण भूतको आश्रय हो।
6यसरी यहाँ (देहका रूपमा) रहँदै त्यो प्राण नामक सूक्ष्म र सनातन वायुले आफ्ना सम्पूर्ण बाह्य र आन्तरिक सम्बन्धमा धारण गरिन्छ र त्यसपछि समान नामक अर्को सूक्ष्म वायुको व्यापारले प्रत्येक प्राणी आ-आफ्नो मार्गमा हिँड्छ।
7यही (समान) अपान वायुका रूपमा परिणत भई तथा उदरको माथिल्लो भागको सहारा लिएर शरीरका मलपदार्थलाई, जस्तै मूत्रलाई, मृगौला र आन्द्रासम्म पुर्याउँछ।
8त्यो कर्म, प्रयत्न र शक्ति — यी तीनै तत्त्वमा विद्यमान रहन्छ र तब त्यस अवस्थामा त्यसलाई शरीरविज्ञानका ज्ञाताहरूले उदान भन्छन्।
9जब त्यो शरीरका सम्पूर्ण सन्धिमा आफ्नो उपस्थितिले प्रकट हुन्छ, तब त्यो व्यान नामले चिनिन्छ।
10आन्तरिक तापले हाम्रो शरीरका सम्पूर्ण धातुमा फैलिएको हुन्छ र यी प्रकारका वायुबाट आधार पाएर त्यसले हाम्रो भोजन तथा हाम्रो शरीरका धातु र रसलाई रूपान्तरित गर्छ।
11प्राण र अन्य वायुको संयोगले एउटा प्रतिक्रिया हुन्छ र त्यसबाट उत्पन्न ताप नै मानिस-शरीरको आन्तरिक ताप कहलाउँछ, जसले भोजनको पाचन गर्छ।
12प्राण र अपान वायु समान र उदान वायुभित्र रहेका छन्। तिनको संयोगबाट उत्पन्न तापले शरीरको वृद्धि गर्छ।
13त्यसको स्थानको जुन भाग गुदासम्म फैलिएको छ, त्यो अपान कहलाउँछ र त्यसैबाट पाँचै प्राणवायुमा नाडीहरू उत्पन्न हुन्छन्। तापले प्रेरित प्राण अपानको प्रदेशको अन्तिम छेउमा ठोक्किन्छ र फेरि फर्केर तापमाथि प्रतिक्रिया गर्छ। नाभिमाथि नपाचिएको अन्नको प्रदेश छ र त्यसमुनि पाचनको प्रदेश। प्राण तथा शरीरका सम्पूर्ण वायु नाभिमै रहेका छन्।
14हृदयबाट निस्कने नाडीहरू माथि, तल तथा तेर्सो दिशामा पनि जान्छन्; तिनले हाम्रो भोजनको श्रेष्ठ सार लैजान्छन् र दसै प्राणवायुले सञ्चालित हुन्छन्।
15यही त्यो मार्ग हो जसबाट ती योगीहरू परम अवस्थामा पुग्छन् जसले सम्पूर्ण कठिनाइमाथि विजय पाइसकेका छन्, जो धैर्यवान् र जितेन्द्रिय छन् र जसको आत्मा तिनको मस्तिष्कमा रहेको छ। यसरी प्राण र अपान सम्पूर्ण प्राणीमा विद्यमान छन्।
16जान्नुहोस् कि आत्मा देहको आवरणमा तथा (प्राणी-शरीरका) एघार अवस्थामा रहेको छ र यो पनि कि नित्य भए पनि त्यसको स्वाभाविक अवस्था आफ्ना उपाधिले बाह्य रूपमा परिवर्तित प्रतीत हुन्छ — ठीक त्यसै गरी जसरी आफ्नो पात्रमा शुद्ध पारिएको अग्नि नित्य भए पनि आफ्नो परिवेशले आफ्नो मार्ग बदल्छ; र यो पनि कि शरीरसँग सम्बद्ध त्यो दिव्य तत्त्वको शरीरसँग त्यस्तै सम्बन्ध छ जस्तो कमलपातको चिल्लो सतहमा गुड्दै गरेको जलको थोपाको हुन्छ; जान्नुहोस् कि सत्त्व, रज र तम सम्पूर्ण जीवनका गुण हुन्। जीवन आत्माको गुण हो र आत्मा फेरि परमात्माको गुण हो।
17जड र अचेतन पदार्थ त्यस जीवतत्त्वको आश्रय हो, जो स्वयं क्रियाशील छ र अरूमा पनि क्रिया उत्पन्न गर्छ। जसबाट सातै लोक कर्ममा प्रेरित हुन्छन्, त्यसलाई उच्च आध्यात्मिक दृष्टि भएका पुरुषहरूले परम भन्छन्।
18यसरी यी सम्पूर्ण तत्त्वमा सनातन आत्माले आफूलाई प्रकट गर्दैन, तर आध्यात्मिक विद्याका ज्ञाताहरूले आफ्नो उच्च र तीक्ष्ण अनुभूतिका कारण त्यसलाई जान्दछन्।
19शुद्ध चित्त भएको मानिसले आफ्नो हृदय पवित्र पारेर आफ्ना कर्मका शुभ र अशुभ फलको नाश गर्न समर्थ हुन्छ र आफ्नो अन्तरात्माको प्रकाशले सनातन आनन्द प्राप्त गर्छ।
20हृदयको यो शान्ति र शुद्धिको अवस्थाको तुलना त्यस व्यक्तिको अवस्थासँग गरिन्छ जो प्रसन्न चित्तले गहिरो निद्रामा सुत्छ, अथवा कुशल हातले मिलाइएको बत्तीको प्रभासँग।
21त्यस्तो शुद्ध चित्त भएको मानिसले अल्प आहारमा जीवन बिताउँदै आफ्नै मनमा प्रतिबिम्बित परमात्मालाई देख्छ र साँझ तथा बिहान चित्तको एकाग्रताको अभ्यास गरेर आफ्नो हृदयको प्रकाशमा त्यस निर्गुण परमात्मालाई देदीप्यमान बत्तीझैँ चम्किरहेको देख्छ र यसरी उसले मोक्ष प्राप्त गर्छ।
22लोभ र क्रोधलाई सबै उपायले जित्नुपर्छ, किनभने यही त्यो परम पवित्र धर्म हो जसको मानिसहरूले आचरण गर्न सक्छन्। यसैलाई त्यो साधन मानिन्छ जसबाट मानिसहरू यस दुःख र पीडाको सागरको अर्को किनारमा पुग्छन्।
23मानिसले आफ्नो धर्मको रक्षा क्रोधबाट गर्नुपर्छ, आफ्नो सदाचारको अहंकारबाट, आफ्नो विद्याको घमण्डबाट र आफ्नो आत्माको मोहबाट।
24मृदुता सम्पूर्ण गुणमा श्रेष्ठ छ र क्षमा सम्पूर्ण शक्तिमा श्रेष्ठ छ; आत्मज्ञान सम्पूर्ण ज्ञानमा श्रेष्ठ छ र सत्य सम्पूर्ण धार्मिक व्रतमा श्रेष्ठ छ।
25सत्य बोल्नु राम्रो हो र सत्यको ज्ञान पनि राम्रो हो, तर जुन सम्पूर्ण प्राणीको सबभन्दा ठूलो हितमा होस्, त्यही परम सत्य कहलाउँछ।
26जसका कर्म कुनै फल अथवा आशीर्वादको प्राप्तिको उद्देश्यले गरिँदैनन्, जसले आफ्नो त्यागको मागका लागि सबै कुरा अर्पण गरिदिएको छ, त्यही वास्तविक संन्यासी हो र त्यही वास्तवमा ज्ञानी हो।
27ब्रह्मसँगको एकत्व हामीलाई हाम्रा गुरुले पनि सिकाउन सक्दैनन्; तिनले हामीलाई त्यस रहस्यको केवल सङ्केत मात्र दिन सक्छन्; भौतिक जगत्का वस्तुको त्याग नै योग कहलाउँछ।
28हामीले कुनै प्राणीको हानि गर्नुहुँदैन र सबैसँग मैत्रीपूर्वक बस्नुपर्छ। आफ्नो यस वर्तमान जीवनमा हामीले कुनै प्राणीसँग बदला लिनुहुँदैन।
29आत्मनिग्रह, मनको शान्ति, आशाको त्याग र समता — यी ती उपाय हुन् जसबाट आध्यात्मिक ज्ञान सदा प्राप्त गर्न सकिन्छ। आत्मज्ञान सम्पूर्ण ज्ञानमा श्रेष्ठ छ।
30यस लोकमा तथा परलोकमा पनि सम्पूर्ण सांसारिक कामनाको त्याग गरेर र त्यो अविचल उदासीनता धारण गरेर, जसमा सम्पूर्ण दुःख शान्त हुन्छन्, मानिसहरूले आफ्नो बुद्धिको सहायताले आफ्ना धार्मिक कर्तव्यको पालन गर्नुपर्छ।
31जुन ऋषिले अत्यन्त दुर्लभ मोक्ष प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले सदा तप गर्नुपर्छ, क्षमाशील र जितेन्द्रिय हुनुपर्छ तथा त्यो आसक्तिपूर्ण मोहको त्याग गर्नुपर्छ जसले उसलाई पृथ्वीका वस्तुसँग बाँध्छ।
32जुन गुण हामीमा प्रत्यक्ष देखिन्छन्, ती उहाँमा अगुण हुन्छन्। उहाँ कुनै वस्तुले बाँधिनुभएको छैन। उहाँ केवल हाम्रो आध्यात्मिक दृष्टिको विस्तार र विकासबाटै प्रत्यक्ष हुनुहुन्छ। अज्ञानको मोह हट्नेबित्तिकै यो परम र अमिश्रित आनन्द प्राप्त हुन्छ। सुख र दुःख — दुवैका विषय छोडेर तथा त्यो भावको त्याग गरेर जसले उसलाई पृथ्वीका वस्तुसँग बाँध्छ, मानिस ब्रह्ममा पुग्छ।
33हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मैले जे-जति सुनेको छु, त्यो सबै मैले तपाईंलाई संक्षेपमा भनिदिएँ। अब तपाईं अरू के सुन्न चाहनुहुन्छ?