अङ्ग्रेजी
1Markandeya said : O descendant of the Bharata race, there was a high class Brahmana, known by the name of Kaushika, who was a student of the Vedas and was rich with the wealth of devotion, himself a great devotee and possessed of virtuous behaviour.
2That foremost of the Brahmanas had finished the study of the Vedas with the Angas and the Upanishadas. On a certain day, he was reciting the Vedas, seated on the root of a tree.
3On that occasion there sat on the top of the tree a female crane, which at the time voided excrement on the body of the Brahmana.
4Thereupon the twice-born one, who was greatly chraged, beholding the female crane, intended to do her an injury. The crane was looked by him, when he became insensible with great rage.
5Having been injured by the Brahmana, the crane fell down upon the ground; and as she fell, the Brahmana, seeing her insensible and lifeless,
6Became oppressed with compassion and lamented for her, saying, 'I have committed a crime forced by passion and anger.'
7Markandeya said : Having uttered these words several times, the educated Brahmana entered a village for alms and foremost of the Bharata race, after having gone round the sacred families in the village.
8He, at last entered a house where he used to come before. There he asked by saying-'Give'. Thereupon he was answered by a female, saying, 'wait'.
9While the matron was cleansing the vessel for giving the alms, then, her husband entered the house all of a sudden. O foremost of the Bharata race, oppressed with great hunger.
10Her husband, O foreinost of the Bharat race, entered the house all on a sudden. The chaste house-wife, seeing her husband and neglecting that Brahmana, gave to her husband water for rinsing the feet and mouth, as also a seat.
11Then the black-eyed matron served her husband with sweet food and drink and stood by his side, as if to attend to all what he would want. O Yudhishthira, that lady, devoted to her husband, daily ate the remnants of her husband's dish.
12That lady, always pursuing the thoughts of her husband, regarded the husband, as a celestial; and either in action, thought or speech, she never considered her husband otherwise.
13Her thoughts all turned towards her husband; and she was always engaged in serving her lord. She was virtuous and was skillful in good behaviours; and also was ever beneficent to her relatives.
14She was always attentive to what was beneficial to her husband and with her controlled passions she daily attended to the service of the gods, the guests, the mother-inlaw, the father-in-law and the servants.
15While thus engaged in the service of her husband, she of beautiful eyes saw the Brahmana, who was still waiting for alms.
16Remembering this she was ashamed. Then, O foremost of the Bharata race, that chaste and famous lady went away to give alms to the Brahmanas.
17The Brahmana said : O the most excellent of women, what was this, that you requested me to wait and that you have not dismissed me?
18Markandeya said : O foremost of individuals, seeing that Brahmana greatly enraged and effulgent in energy, the chaste lady addressed him in friendly expressions.
19The Woman said : O learned one, it behoves you to grant me forgiveness. My husband is my chief god. He was very hunger and fatigued. Finding him thus, I served him.
20Brahmana said: The Brahmanas are not regarded by you to be superior, rather you supposed your lord to be superior to all. Living a domestic life you disrespect the Brahmanas.
21Not to mention the men on earth, even Indra bows down to them. O proud one, do you not know or have you not heard from old men that really the Brahmanas are like fire and even can burn the wheel earth.
22The Woman said: O sage-like Brahmana, O you who are possessed of the wealth of asceticism, do not consider that I am the female crane. Wrathful as you are, what will you do to me by this your wrathful look? Really I never disrespect the Brahmanas, who are like the celestials themselves, possessed of great energy.
23O Brahmanas, O sinless one, you should forgive this fault of mine. I know the energy of the Brahmanas, as also the superior position of those who are possessed of great intelligence.
24By their wrath the ocean was made brackish and undrinkable. (I know also the energy of) the sages, blazing with asceticism. and who are possessed of restrained souls. The fire of their wrath has not been appeased us yet in the woods Dandaka.
25Owing to his disregard of the Brahmanas, the evil-minded Vatapi, the crooked, but great Asura, having advanced to the sage, Agastya, was digested by him.
26Thus the superior energy of the high-souled Brahmanas has been heard. O Brahmana, the high-souled ones possess immense wrath, as also a good deal of forgiveness. O Brahmana, O sinless one, it behoves you to grant me forgiveness in this matter of my transgression.
27O regenerate one, the merit, that is derived from the worship of my husband, is liked by me. Of all the gods, my husband is my highest deity.
28the most excellent of the Brahmanas, I cultivate that special virtue viz., the serving of my husband as the highest god. O Brahmana, you observe what results from the worship of one's husband.
29It is known to me that the female crane was consumed by you with your wrath. But, O best of the Brahmanas, the wrath of persons, that resides in their body, is their mortal enemy.
30The gods know him to be a Brahmana, who forsakes his wrath and spiritual ignorance; and who also speaks the truth here and comforts the preceptor, who having himself injured, never injures others.
31Who again, possesses passions all controlled; and who is holy, virtuous and ever devoted to the studies of the Vedas and who has a control over the wrath and desires. The gods know him to be a Brahmana,
32Who again, acquainted with virtue and possessed of energy, consider man to be equal to him. Who is conversant with all systems of a religion. The gods know him to be Brahmana.
33Who himself studies and teaches others; and who, again, performs sacrifices himself and presides at the sacrifices performed by others, who gives away according to his means. The gods know him to be a Brahmana.
34Who that foremost of the Brahmanas, is a Brahmachari, possessed of liberality and always attends to the studies, who carefully studies (the Vedas). The gods know him to be a Brahmana.
35What is agreeable to the Brahmanas repeats before them. The mind of those, who always walk in the path of truth, never takes pleasure in untruth.
36The virtue of the Brahmana is said to consist in the study of the Vedas, in the repression of all passions and in the simplicity of manners.
37O best of the Brahmanas, the persons, who are versed in morality, consider the subduing of the senses, truth and simplicity of behaviours to be the eternal and highest virtue. Virtue is eternal and difficult of attainment. It is established upon truth. Virtue, again, rests entirely upon Shruti, which is the saying of old men.
38O foremost of the Brahmanas, virtue seems to be varied and fine. You, too, are holy, virtuous and devoted to the study of the Vedas.
39O all-powerful one, in my opinion, you do not know the real essence of virtue. O Brahmana, O regenerate one, if you do not know that highest virtue, go to the city of Mithila and there you ask the virtuous Fowler.
40That fowler lives in Mithila, who is ever ready to serve his father and mother, who is truthful and who has a control over his passions. O foremost of the twice-born ones, He will explain to you the different systems of religion. If you like, you, O blessed one, may go there.
41Whatever. I tell you, tell you, is merely merely an exaggeration; and, therefore, O sinless one, you should excuse me. For to them, who really learns virtue, the women are incapable of being injured.
42The Brahmana said: O beauteous lady, be happy. I am much satisfied with you. My wrath has been appeased. The chiding's uttered by you will prove most beneficial to me. O beautiful one, be happy. I shall go there and perform what is advantageous to me.
43Markandeya said : Thus dismissed by her, Kaushika, the foremost of the twice-born ones, came out; and, chiding himself, returned to his own house.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — हे भरतवंशी! कौशिक नाम से विख्यात एक उच्च कुल के ब्राह्मण थे, जो वेदों के अध्येता और तपोधन थे, स्वयं महान् तपस्वी और सदाचार से सम्पन्न थे।
2उन ब्राह्मणश्रेष्ठ ने अंगों और उपनिषदों सहित वेदों का अध्ययन पूर्ण कर लिया था। एक दिन वे एक वृक्ष की जड़ पर बैठकर वेदों का पाठ कर रहे थे।
3उस अवसर पर उस वृक्ष की चोटी पर एक बगुली बैठी थी, जिसने उस समय ब्राह्मण के शरीर पर बीट कर दी।
4तब अत्यन्त क्रुद्ध हुए उन द्विज ने उस बगुली को देखकर उसका अनिष्ट करने का विचार किया। जब वे महान् क्रोध से संज्ञाशून्य हो गए, तब उन्होंने उस बगुली की ओर दृष्टि डाली।
5ब्राह्मण द्वारा आहत होकर वह बगुली भूमि पर गिर पड़ी; और उसके गिरते ही उसे अचेत और निष्प्राण देखकर ब्राह्मण
6करुणा से अभिभूत हो गए और उसके लिए विलाप करते हुए बोले — "मैंने काम और क्रोध के वश होकर अपराध किया है।"
7मार्कण्डेय ने कहा — ये वचन कई बार कहकर वे विद्वान् ब्राह्मण भिक्षा के लिए एक गाँव में गए; और, हे भरतश्रेष्ठ, गाँव के पवित्र कुलों में घूम चुकने के पश्चात्
8वे अन्ततः एक ऐसे घर में गए जहाँ वे पहले भी आया करते थे। वहाँ उन्होंने "भिक्षां देहि" कहकर याचना की। तब एक स्त्री ने उन्हें उत्तर दिया — "प्रतीक्षा कीजिए।"
9जब वह गृहिणी भिक्षा देने के लिए पात्र माँज रही थी, तभी उसका पति सहसा घर में आ पहुँचा — हे भरतश्रेष्ठ, महान् क्षुधा से पीड़ित।
10हे भरतश्रेष्ठ! उसका पति सहसा घर में आ पहुँचा। उस पतिव्रता गृहिणी ने अपने पति को देखकर और उस ब्राह्मण की उपेक्षा करके अपने पति को चरण तथा मुख धोने का जल और आसन दिया।
11तब उस कृष्णनयना गृहिणी ने अपने पति को मधुर अन्न और पेय परोसा तथा उसके पास खड़ी हो गई, मानो वह जो कुछ चाहे उसकी सब सेवा करने को तत्पर हो। हे युधिष्ठिर! पतिपरायणा वह देवी प्रतिदिन अपने पति की थाली का उच्छिष्ट ही खाती थी।
12वह देवी सदा अपने पति के विचारों का अनुसरण करती हुई पति को देवता मानती थी; और कर्म, मन अथवा वचन — किसी से भी उसने कभी अपने पति को अन्यथा नहीं समझा।
13उसके समस्त विचार अपने पति की ओर उन्मुख थे; और वह सदा अपने स्वामी की सेवा में लगी रहती थी। वह धर्मपरायणा और सदाचार में निपुण थी; और अपने बन्धुओं के प्रति भी सदा हितकारिणी थी।
14वह सदा इस बात के प्रति सजग रहती थी कि उसके पति का क्या हित है; और अपनी वासनाओं को वश में रखकर वह प्रतिदिन देवताओं, अतिथियों, सास, श्वशुर और सेवकों की सेवा में लगी रहती थी।
15इस प्रकार अपने पति की सेवा में लगी हुई उस सुनयना ने उस ब्राह्मण को देखा, जो अब भी भिक्षा की प्रतीक्षा कर रहे थे।
16यह स्मरण करके वह लज्जित हुई। तब, हे भरतश्रेष्ठ, वह पतिव्रता और यशस्विनी देवी ब्राह्मण को भिक्षा देने चली गई।
17ब्राह्मण ने कहा — हे स्त्रियों में श्रेष्ठ! यह क्या हुआ कि तुमने मुझसे प्रतीक्षा करने को कहा और फिर मुझे विदा भी नहीं किया?
18मार्कण्डेय ने कहा — हे पुरुषश्रेष्ठ! उन ब्राह्मण को अत्यन्त क्रुद्ध और तेज से देदीप्यमान देखकर उस पतिव्रता देवी ने मैत्रीपूर्ण वचनों में उनसे कहा।
19स्त्री ने कहा — हे विद्वन्! आपको मुझे क्षमा करनी चाहिए। मेरे पति ही मेरे प्रधान देवता हैं। वे अत्यन्त क्षुधित और थके हुए थे। उन्हें इस दशा में पाकर मैंने उनकी सेवा की।
20ब्राह्मण ने कहा — तुम ब्राह्मणों को श्रेष्ठ नहीं मानतीं, अपितु तुमने अपने स्वामी को ही सबसे श्रेष्ठ समझा। गृहस्थ जीवन बिताते हुए तुम ब्राह्मणों का अनादर करती हो।
21पृथ्वी के मनुष्यों की तो बात ही क्या, स्वयं इन्द्र भी उन्हें प्रणाम करते हैं। हे अभिमानिनी! क्या तुम नहीं जानतीं अथवा वृद्धों से नहीं सुना कि ब्राह्मण वास्तव में अग्नि के समान हैं और सम्पूर्ण पृथ्वी तक को जला सकते हैं?
22स्त्री ने कहा — हे ऋषितुल्य ब्राह्मण! हे तपोधन! मुझे वह बगुली मत समझिए। आप कितने ही क्रुद्ध क्यों न हों, अपनी इस क्रोधभरी दृष्टि से मेरा क्या कर लेंगे? वास्तव में मैं ब्राह्मणों का कभी अनादर नहीं करती, जो स्वयं देवताओं के समान हैं और महान् तेज से युक्त हैं।
23हे ब्राह्मण! हे निष्पाप! आपको मेरा यह दोष क्षमा करना चाहिए। मैं ब्राह्मणों के तेज को जानती हूँ और महाबुद्धिमानों की श्रेष्ठ स्थिति को भी।
24उनके क्रोध से ही समुद्र खारा और अपेय बना दिया गया। (मैं उन ऋषियों के तेज को भी जानती हूँ) जो तप से देदीप्यमान हैं और जिनकी आत्मा संयत है। दण्डक वन में उनके क्रोध की अग्नि अब तक शान्त नहीं हुई है।
25ब्राह्मणों के प्रति अपने अनादर के कारण ही दुर्बुद्धि वातापि, वह कुटिल किन्तु महान् असुर, मुनि अगस्त्य के पास जाकर उनके द्वारा पचा लिया गया।
26इस प्रकार महात्मा ब्राह्मणों का श्रेष्ठ तेज सुना गया है। हे ब्राह्मण! महात्माओं में अपार क्रोध होता है और बहुत-सी क्षमा भी। हे ब्राह्मण! हे निष्पाप! मेरे इस अपराध के विषय में आपको मुझे क्षमा करनी चाहिए।
27हे द्विज! मुझे वह पुण्य प्रिय है जो अपने पति की सेवा से प्राप्त होता है। समस्त देवताओं में मेरे पति ही मेरे सर्वोच्च देवता हैं।
28हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! मैं उसी विशेष धर्म का पालन करती हूँ, अर्थात् अपने पति की सर्वोच्च देवता के रूप में सेवा। हे ब्राह्मण! आप देखिए कि पति की सेवा से क्या फल होता है।
29मुझे ज्ञात है कि आपने अपने क्रोध से उस बगुली को भस्म कर दिया। किन्तु, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मनुष्यों का जो क्रोध उनके शरीर में निवास करता है, वही उनका प्राणघातक शत्रु है।
30देवता उसी को ब्राह्मण जानते हैं, जो अपने क्रोध और आध्यात्मिक अज्ञान को त्याग देता है; और जो यहाँ सत्य बोलता है तथा गुरु को सन्तुष्ट करता है; जो स्वयं आहत होकर भी दूसरों को कभी आहत नहीं करता।
31और जिसकी समस्त वासनाएँ वश में हैं; और जो पवित्र, धर्मात्मा तथा वेदाध्ययन में सदा अनुरक्त है और जिसका क्रोध और कामनाओं पर संयम है — देवता उसी को ब्राह्मण जानते हैं।
32और जो धर्म का ज्ञाता तथा तेज से युक्त होकर सब मनुष्यों को अपने समान मानता है; जो धर्म की समस्त पद्धतियों का ज्ञाता है — देवता उसी को ब्राह्मण जानते हैं।
33जो स्वयं अध्ययन करता है और दूसरों को पढ़ाता है; और जो स्वयं यज्ञ करता है तथा दूसरों के यज्ञों में पौरोहित्य करता है; जो अपनी सामर्थ्य के अनुसार दान देता है — देवता उसी को ब्राह्मण जानते हैं।
34जो ब्राह्मणश्रेष्ठ ब्रह्मचारी है, उदारता से युक्त है और सदा अध्ययन में लगा रहता है, जो सावधानीपूर्वक (वेदों का) अध्ययन करता है — देवता उसी को ब्राह्मण जानते हैं।
35जो ब्राह्मणों को प्रिय है, वही उनके समक्ष कहा जाता है। जो सदा सत्य के मार्ग पर चलते हैं, उनका मन असत्य में कभी आनन्द नहीं लेता।
36ब्राह्मण का धर्म वेदाध्ययन में, समस्त वासनाओं के दमन में और आचरण की सरलता में कहा गया है।
37हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! धर्म के ज्ञाता पुरुष इन्द्रियसंयम, सत्य और आचरण की सरलता को ही सनातन और सर्वोच्च धर्म मानते हैं। धर्म सनातन है और दुर्लभ है। वह सत्य पर प्रतिष्ठित है। और धर्म पूर्णतः श्रुति पर टिका है, जो वृद्धों का वचन है।
38हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! धर्म विविध और सूक्ष्म प्रतीत होता है। आप भी पवित्र, धर्मात्मा और वेदाध्ययन में अनुरक्त हैं।
39हे सर्वशक्तिमान्! मेरे मत में आप धर्म का वास्तविक सार नहीं जानते। हे ब्राह्मण! हे द्विज! यदि आप उस सर्वोच्च धर्म को नहीं जानते, तो मिथिला नगरी को जाइए और वहाँ उस धर्मात्मा व्याध से पूछिए।
40वह व्याध मिथिला में रहता है, जो सदा अपने माता-पिता की सेवा को तत्पर रहता है, जो सत्यवादी है और जिसका अपनी वासनाओं पर संयम है। हे द्विजश्रेष्ठ! वह आपको धर्म की विविध पद्धतियाँ समझाएगा। हे भद्र! यदि आपको रुचे तो आप वहाँ जा सकते हैं।
41जो कुछ मैं आपसे कहती हूँ, वह मात्र अतिशयोक्ति है; और इसलिए, हे निष्पाप, आपको मुझे क्षमा करना चाहिए। क्योंकि जो वास्तव में धर्म सीखते हैं, उनके लिए स्त्रियाँ अवध्य हैं।
42ब्राह्मण ने कहा — हे सुन्दरी! तुम सुखी रहो। मैं तुमसे अत्यन्त सन्तुष्ट हूँ। मेरा क्रोध शान्त हो गया है। तुम्हारे कहे ये उपालम्भ मेरे लिए परम हितकर सिद्ध होंगे। हे सुन्दरी! तुम सुखी रहो। मैं वहाँ जाऊँगा और जो मेरे लिए हितकर है वही करूँगा।
43मार्कण्डेय ने कहा — इस प्रकार उससे विदा पाकर द्विजश्रेष्ठ कौशिक बाहर निकले; और अपने आपको धिक्कारते हुए अपने घर लौट गए।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — हे भरतवंशी! कौशिक नामले विख्यात एक उच्च कुलका ब्राह्मण थिए, जो वेदका अध्येता र तपोधन थिए, आफैँ महान् तपस्वी र सदाचारले सम्पन्न थिए।
2ती ब्राह्मणश्रेष्ठले अङ्ग र उपनिषद्सहित वेदको अध्ययन पूरा गरिसकेका थिए। एक दिन उनी एउटा रूखको फेदमा बसेर वेदको पाठ गरिरहेका थिए।
3त्यस अवसरमा त्यस रूखको टुप्पोमा एउटी बकुल्ली बसेकी थिई, जसले त्यस बेला ब्राह्मणको शरीरमा सिट्ठी गरी।
4तब अत्यन्त क्रुद्ध भएका ती द्विजले त्यस बकुल्लीलाई देखेर त्यसको अनिष्ट गर्ने विचार गरे। जब उनी महान् क्रोधले संज्ञाशून्य भए, तब उनले त्यस बकुल्लीतिर दृष्टि हाले।
5ब्राह्मणद्वारा आहत भई त्यो बकुल्ली भुइँमा खसी; र त्यो खस्नासाथ त्यसलाई अचेत र निष्प्राण देखेर ब्राह्मण
6करुणाले अभिभूत भए र त्यसका लागि विलाप गर्दै भने — "मैले काम र क्रोधको वशमा परी अपराध गरेँ।"
7मार्कण्डेयले भने — यी वचन कैयौँ पटक भनेर ती विद्वान् ब्राह्मण भिक्षाका लागि एउटा गाउँमा गए; र, हे भरतश्रेष्ठ, गाउँका पवित्र कुलहरूमा घुमिसकेपछि
8उनी अन्ततः यस्तो एउटा घरमा गए जहाँ उनी पहिले पनि आउने गर्थे। त्यहाँ उनले "भिक्षां देहि" भनी याचना गरे। तब एउटी स्त्रीले उनलाई उत्तर दिइन् — "पर्खनुहोस्।"
9जब ती गृहिणी भिक्षा दिनका लागि भाँडा माझ्दै थिइन्, त्यही बेला उनको पति अकस्मात् घरमा आइपुगे — हे भरतश्रेष्ठ, महान् भोकले पीडित।
10हे भरतश्रेष्ठ! उनको पति अकस्मात् घरमा आइपुगे। ती पतिव्रता गृहिणीले आफ्ना पतिलाई देखेर र ती ब्राह्मणको उपेक्षा गरेर आफ्ना पतिलाई चरण तथा मुख धुने जल र आसन दिइन्।
11तब ती कृष्णनयनी गृहिणीले आफ्ना पतिलाई मिठो अन्न र पेय पस्किन् तथा उनको छेउमा उभिइन्, मानौँ उनले जे चाहन्छन् त्यो सबै सेवा गर्न तत्पर छिन्। हे युधिष्ठिर! पतिपरायणा ती देवीले प्रत्येक दिन आफ्ना पतिको थालको उच्छिष्ट नै खान्थिन्।
12ती देवी सधैँ आफ्ना पतिका विचारको अनुसरण गर्दै पतिलाई देवता मान्थिन्; र कर्म, मन अथवा वचन — कुनैले पनि उनले कहिल्यै आफ्ना पतिलाई अन्यथा ठानिनन्।
13उनका सम्पूर्ण विचार आफ्ना पतितिर उन्मुख थिए; र उनी सधैँ आफ्ना स्वामीको सेवामा लागिरहन्थिन्। उनी धर्मपरायणा र सदाचारमा निपुण थिइन्; र आफ्ना बन्धुहरूप्रति पनि सधैँ हितकारिणी थिइन्।
14उनी सधैँ यस कुराप्रति सजग रहन्थिन् कि आफ्ना पतिको के हित छ; र आफ्ना वासनालाई वशमा राखेर उनी प्रत्येक दिन देवता, अतिथि, सासू, ससुरा र सेवकहरूको सेवामा लागिरहन्थिन्।
15यसरी आफ्ना पतिको सेवामा लागिरहेकी ती सुनयनाले त्यस ब्राह्मणलाई देखिन्, जो अझै भिक्षाको प्रतीक्षा गरिरहेका थिए।
16यो सम्झेर उनी लज्जित भइन्। तब, हे भरतश्रेष्ठ, ती पतिव्रता र यशस्विनी देवी ब्राह्मणलाई भिक्षा दिन गइन्।
17ब्राह्मणले भने — हे स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ! यो के भयो कि तिमीले मलाई पर्खन भन्यौ र अनि मलाई बिदा पनि गरिनौ?
18मार्कण्डेयले भने — हे पुरुषश्रेष्ठ! ती ब्राह्मणलाई अत्यन्त क्रुद्ध र तेजले देदीप्यमान देखेर ती पतिव्रता देवीले मैत्रीपूर्ण वचनमा उनलाई भनिन्।
19स्त्रीले भनिन् — हे विद्वान्! तपाईंले मलाई क्षमा गर्नुपर्छ। मेरा पति नै मेरा प्रधान देवता हुन्। उनी अत्यन्त भोकाएका र थकित थिए। उनलाई यस अवस्थामा पाएर मैले उनको सेवा गरेँ।
20ब्राह्मणले भने — तिमी ब्राह्मणहरूलाई श्रेष्ठ मान्दिनौ, बरु तिमीले आफ्नो स्वामीलाई नै सबभन्दा श्रेष्ठ ठान्यौ। गृहस्थ जीवन बिताउँदै तिमी ब्राह्मणहरूको अनादर गर्छ्यौ।
21पृथ्वीका मानिसको त कुरै के, स्वयं इन्द्रले पनि तिनलाई प्रणाम गर्छन्। हे अभिमानिनी! के तिमी जान्दिनौ अथवा वृद्धहरूबाट सुनेकी छैनौ कि ब्राह्मण वास्तवमै अग्निजस्तै छन् र सम्पूर्ण पृथ्वीलाई पनि जलाउन सक्छन्?
22स्त्रीले भनिन् — हे ऋषितुल्य ब्राह्मण! हे तपोधन! मलाई त्यो बकुल्ली नठान्नुहोस्। तपाईं जति नै क्रुद्ध किन नहुनुहोस्, आफ्नो यस क्रोधभरी दृष्टिले मेरो के गर्न सक्नुहुन्छ? वास्तवमा म ब्राह्मणहरूको कहिल्यै अनादर गर्दिनँ, जो स्वयं देवताजस्तै छन् र महान् तेजले युक्त छन्।
23हे ब्राह्मण! हे निष्पाप! तपाईंले मेरो यो दोष क्षमा गर्नुपर्छ। म ब्राह्मणहरूको तेज जान्दछु र महाबुद्धिमानहरूको श्रेष्ठ स्थिति पनि।
24तिनको क्रोधले नै समुद्र नुनिलो र अपेय बनाइयो। (म ती ऋषिहरूको तेज पनि जान्दछु) जो तपले देदीप्यमान छन् र जसको आत्मा संयत छ। दण्डक वनमा तिनको क्रोधको अग्नि अहिलेसम्म शान्त भएको छैन।
25ब्राह्मणहरूप्रतिको आफ्नो अनादरकै कारण दुर्बुद्धि वातापि, त्यो कुटिल तर महान् असुर, मुनि अगस्त्यकहाँ गएर उनीद्वारा पचाइयो।
26यसरी महात्मा ब्राह्मणहरूको श्रेष्ठ तेज सुनिएको छ। हे ब्राह्मण! महात्माहरूमा अपार क्रोध हुन्छ र प्रशस्त क्षमा पनि। हे ब्राह्मण! हे निष्पाप! मेरो यस अपराधको विषयमा तपाईंले मलाई क्षमा गर्नुपर्छ।
27हे द्विज! मलाई त्यो पुण्य प्रिय छ जो आफ्ना पतिको सेवाबाट प्राप्त हुन्छ। सम्पूर्ण देवतामध्ये मेरा पति नै मेरा सर्वोच्च देवता हुन्।
28हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! म त्यही विशेष धर्मको पालन गर्छु, अर्थात् आफ्ना पतिको सर्वोच्च देवताका रूपमा सेवा। हे ब्राह्मण! तपाईं हेर्नुहोस् कि पतिको सेवाबाट के फल हुन्छ।
29मलाई थाहा छ कि तपाईंले आफ्नो क्रोधले त्यस बकुल्लीलाई भस्म गर्नुभयो। तर, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मानिसको जुन क्रोध तिनको शरीरमा निवास गर्छ, त्यही तिनको प्राणघातक शत्रु हो।
30देवताहरूले उसैलाई ब्राह्मण जान्दछन्, जसले आफ्नो क्रोध र आध्यात्मिक अज्ञान त्याग्छ; र जसले यहाँ सत्य बोल्छ तथा गुरुलाई सन्तुष्ट पार्छ; जो आफैँ आहत भएर पनि अरूलाई कहिल्यै आहत गर्दैन।
31र जसका सम्पूर्ण वासना वशमा छन्; र जो पवित्र, धर्मात्मा तथा वेदाध्ययनमा सधैँ अनुरक्त छ र जसको क्रोध र कामनामाथि संयम छ — देवताहरूले उसैलाई ब्राह्मण जान्दछन्।
32र जो धर्मको ज्ञाता तथा तेजले युक्त भई सबै मानिसलाई आफूसमान ठान्छ; जो धर्मका सम्पूर्ण पद्धतिको ज्ञाता छ — देवताहरूले उसैलाई ब्राह्मण जान्दछन्।
33जो आफैँ अध्ययन गर्छ र अरूलाई पढाउँछ; र जो आफैँ यज्ञ गर्छ तथा अरूका यज्ञमा पौरोहित्य गर्छ; जसले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार दान दिन्छ — देवताहरूले उसैलाई ब्राह्मण जान्दछन्।
34जो ब्राह्मणश्रेष्ठ ब्रह्मचारी छ, उदारताले युक्त छ र सधैँ अध्ययनमा लागिरहन्छ, जसले सावधानीपूर्वक (वेदको) अध्ययन गर्छ — देवताहरूले उसैलाई ब्राह्मण जान्दछन्।
35जो ब्राह्मणहरूलाई प्रिय छ, त्यही तिनको सामु भनिन्छ। जो सधैँ सत्यको मार्गमा हिँड्छन्, तिनको मनले असत्यमा कहिल्यै आनन्द लिँदैन।
36ब्राह्मणको धर्म वेदाध्ययनमा, सम्पूर्ण वासनाको दमनमा र आचरणको सरलतामा भनिएको छ।
37हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! धर्मका ज्ञाता पुरुषहरूले इन्द्रियसंयम, सत्य र आचरणको सरलतालाई नै सनातन र सर्वोच्च धर्म मान्छन्। धर्म सनातन छ र दुर्लभ छ। त्यो सत्यमा प्रतिष्ठित छ। र धर्म पूर्ण रूपमा श्रुतिमा अडेको छ, जो वृद्धहरूको वचन हो।
38हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! धर्म विविध र सूक्ष्म देखिन्छ। तपाईं पनि पवित्र, धर्मात्मा र वेदाध्ययनमा अनुरक्त हुनुहुन्छ।
39हे सर्वशक्तिमान्! मेरो मतमा तपाईं धर्मको वास्तविक सार जान्नुहुन्न। हे ब्राह्मण! हे द्विज! यदि तपाईं त्यस सर्वोच्च धर्म जान्नुहुन्न भने, मिथिला नगरीमा जानुहोस् र त्यहाँ त्यस धर्मात्मा व्याधलाई सोध्नुहोस्।
40त्यो व्याध मिथिलामा बस्छ, जो सधैँ आफ्ना आमाबुबाको सेवामा तत्पर रहन्छ, जो सत्यवादी छ र जसको आफ्ना वासनामाथि संयम छ। हे द्विजश्रेष्ठ! उसले तपाईंलाई धर्मका विविध पद्धति बुझाउनेछ। हे भद्र! यदि तपाईंलाई रुच्छ भने तपाईं त्यहाँ जान सक्नुहुन्छ।
41जे-जति म तपाईंलाई भन्छु, त्यो मात्र अतिशयोक्ति हो; र त्यसैले, हे निष्पाप, तपाईंले मलाई क्षमा गर्नुपर्छ। किनभने जसले वास्तवमै धर्म सिक्छन्, तिनका लागि स्त्रीहरू अवध्य छन्।
42ब्राह्मणले भने — हे सुन्दरी! तिमी सुखी रहौ। म तिमीसँग अत्यन्त सन्तुष्ट छु। मेरो क्रोध शान्त भयो। तिमीले भनेका यी उपालम्भ मेरा लागि परम हितकर सिद्ध हुनेछन्। हे सुन्दरी! तिमी सुखी रहौ। म त्यहाँ जानेछु र जो मेरा लागि हितकर छ त्यही गर्नेछु।
43मार्कण्डेयले भने — यसरी उनीबाट बिदा पाएर द्विजश्रेष्ठ कौशिक बाहिर निस्के; र आफैँलाई धिक्कार्दै आफ्नो घर फर्के।