अजगर पर्व — भीमको उद्धार
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 181
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः। ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद् गतिरनुत्तमा॥
2सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत। अहिंसानिरतः स्वर्ग गच्छेदिति मतिर्मम॥
3युधिष्ठिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किमतो गुरु दृश्यते। अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम्॥
4सर्प उवाच दानं च सत्यं तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च। एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम्॥
5कस्माच्चिद् दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते। सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद् दानं विशिष्यते॥
6एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते। अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते॥
7एवमेतद् भवेद् राजन् कार्यापेक्षमनन्तरम्। यदभिप्रेतमन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्यहम्॥
8युधिष्ठिर उवाच कथं स्वर्गे गति: सर्प कर्मणां च फलंध्रुवम्। अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्च मे॥
9सर्प उवाच तिगे वै गतयो राजन् परिदृष्टाः स्वकर्मभिः। मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत् त्रिधा॥
10तत्र वै मानुषाल्लोकाद् दानादिभिरतन्द्रितः। अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते॥
11विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्। तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते॥
12कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः। मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते॥
13तिर्यग्योन्याः पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते। गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते॥
14सोऽयमेता गतीस्तात जन्तुश्चरति कार्यवान्। नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते द्विजः॥
15जातो जातश्च बलवद् भुङ्क्ते चात्मा स देहवान्। फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजापालनभावनः॥
16युधिष्ठिर उवाच शब्दे स्पर्श च रूपे च तथैव रसगन्धयोः। तस्याधिष्ठानमव्यचो ब्रूहि सर्प यथातथम्॥
17किं न गृहणाति विषयान् युगपच्च महामते। एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम।॥
18सर्प उवाच यदात्मद्रव्यमायुष्मन् देहसंश्रयणान्वितम्। करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि॥
19ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ। तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे॥
20मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्। विषयायतनस्थो हि भूतात्मा क्षेत्रमास्थितः॥
21तत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते। तस्माद् युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते॥
22स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः। बुद्धिं द्रव्येषु सृजति विविधेषु परावराम्॥
23वुद्धेश्त्तरकाला च वेदना दृश्यते बुधैः। एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः॥
24युधिष्ठिर उवाच मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्। एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते॥
25सर्प उवाच बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते। तदाश्रिता हि संज्ञैषा बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्॥
26बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तूत्पन्नमेव हि। बुद्धेर्गुणविधानेन मनस्तहगुणवद् भवेत्॥
27एतद् विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्यदन्तरम्। त्वमप्यत्राभिसम्बुद्धः कथं वा मन्यते भवान्॥
28युधिष्ठिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव। विदितं वेदितव्यं ते कस्मात् समनुपृच्छसि॥
29सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम्। एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्॥
30सर्प उवाच सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्। वर्तमानः सुखे सर्वो मुह्यतीति मतिर्मम॥
31सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर। पतितः प्रतिसम्बुद्धस्त्वां तु सम्बोधयाम्यहम्॥
32कृतं कार्य महाराज त्वया मम परंतप। क्षीण: शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया सम्भाष्य साधुना।।
33अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा। अभिमानेन मत्तः सन् कंचिन्नान्यमचिन्तयम्॥
34ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः। करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः॥
35चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते। तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम॥
36ब्रह्मर्षीणां सतरं हि उवाह शिबिकां मम। स मामपनयो राजन् भ्रंशयामास वै श्रियः॥
37तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनिः। अगस्तयेन ततोऽस्म्युक्तः सर्पस्त्वं च भवेति ह॥
38ततस्तस्माद् विमानावयात् प्रच्युतश्च्युतलक्षणः। प्रपतन् बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम्। अन्याचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति॥
39सर्प उवाच प्रमादात् सम्प्रमूढस्य भगवन् क्षन्तुमर्हसि। ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः॥
40युधिष्ठिरोधर्मराजः शापात् त्वां मोक्षयिष्यति। अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप॥
41फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि। ततो मे विस्मयो जातस्तद् दृष्ट्वा तपसो बलम्॥
42ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम्। सत्यं दमस्तपो दानाहिंसाधर्मनित्यता।॥
43साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप। अरिष्ट एष भ्राता भीमसेनो महाबलः। स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः॥
44वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः। दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह॥
45युधिष्ठिरोऽपिधर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः। धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्॥
46ते ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्। कथयामास तत् सर्वधर्मराजो युधिष्ठिरः॥
47तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातश्चास्य ते त्रयः। आसन् सुव्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी॥
48ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया। मैवमित्यब्रुवन् भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम्॥
49पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्। हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्वश्च मुदा युताः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said: (O Serpent), in this world, you are so superiority versed in the Vedas and the Vedangas, that I should like you will iell me, by what (sorts of) acts men can obtain heaven.
2The Serpent said : In my opinion, O Bharata, by bestowal of alims on deserving objects, endearing words, truthfulness and unenviousness one can have access to heaven.
3Yudhishthira said: Snake, between benevolence and truthfulness, which is more praiseworthy? And tell me as regards unenviousness and good behaviour which is the more and which is the less important.
4The Snake replied The superiority or inferiority among charity, truthfulness, forbearance from malice and sweet speech is estimated at by the benefit which each of these tends to produce.
5Sometimes truthfulness is considered superior to some charitable acts. And, O king of kings, sometimes charity is deemed more praiseworthy than true speech.
6And similarly, O lord of the earth, O mighty monarch, abstenance from malice is (sometimes) deemed superior to sweet speech and vice versa.
7Thus, O monarch, (their superiority or inferiority) depends on their utility. Now if you have anything more to ask, speak out and I shall solve your doubts.
8(Kindly) tell me O Serpent, how the access of a disembodied being to heaven, how his enjoyment of the rewards and endurance of the punishment consequent on its acts and how its perception through the senses, be conceived. can
9The Snake replied O king, on account of their own (meritorious or evil) acts men are seen to attain one of the three conditions of rebirth as men, heavenly existence or birth among the lower animals.
10By charity, unenviousness, absence of slothfulness and by self-exertion one goes to heaven from this state of men.
11(But) by contrary acts, O king of kings, one is either reborn among men or among lower animals. (Therefore)O child, it is particularly laid in this subject,
12That he who is subject to lust, anger malice and temptations, being degraded from the human state again takes his birth among the lower animals,
13And as is laid down in the Vedas, gets rid of the existence among the lower animals in order to attain the human state again. And cows, cattle and horses and other animals are (even sometimes) seen to attain to divine life.
14O child, such is the transmigration of a creature according to his (good or evil) actions. But he that is wise reposes his soul in the everlasting Spirit.
15The embodied spirit enchained by Fate and enjoying the pleasure or suffering the pain consequent on its acts, takes birth repeatedly. But he that has lost touch of his action is conscious of the destiny of all born creatures.
16Yudhishthira said : Tell me, O Serpent, truly and without hurry how the spirit (parted from the corporeal frame) becomes cognisant of sound, touch, form, smell and taste.
17And, O high-minded being, do you not simultaneously feel the sensations of touch, taste, etc., by means of the senses? O best of Snakes, (kindly) answer all these questions of mine.
18The Snake replied O long-lived being, the thing termed Atman taking refuge in a physical frame and manifesting itself through the organs of sense, enjoys properly the perceptible objects.
19O the best of the Bharatas, know that the senses, the mind and the intellect assisting the soul in its enjoyment of the perceptible objects are called Karanas.
20O my child, the soul moving out of its proper place and assisted by the mind acting through the organs of sense-the recipients of all sensations-gradually perceives all the sensible objects.
21O the most exalted of men the mind of creatures is the cause of all perceptions; and therefore it cannot at one and the same time perceive a plurality of objects,
22The Soul, O the most valiant of mortals stationing itself between the eye brows, sends the high and the low intellect to different objects (of sense).
23O best of kings, knowledge which the yogis drive from the operation of intelligence, manifests the action of the Soul.
24Yudhishthira said : Tell me the (kindly) the prominent characteristics of the mind and the intellect (respectively); (because) the knowledge (of their functions) is said to be the principal requirements of those conversant with the Supreme being
25The Snake answered Through cloudiness of understanding the soul becomes subject to intellect. For this reason, though it (intellect) is known to be subordinate to the son, it guides the latter.
26The intellect is called into existence by acts of perception; (but) the mind exists of itself; and the mind and not the intellect, has the power of causing the sensations of pleasure and pain.
27O my child, these are the points of distinction between the mind and the intellect you are also conversant with this subject. What do you say?
28Yudhishthira said: O the best of those endowed with intelligence, you have a superb intellect. Why (then) do you ask me this question, when you are well acquainted with all that should be known.
29I am at a great loss to understand how you became subject to illusion who performed excellent deeds and obtained an abode in heaven.
30The Serpent said : Even a highly intellectual and wise man is inflated with prosperity. And in my opinion those that are given to luxury lose their sense.
31So, O Yudhishthira, I too, intoxicated with the drink of prosperity, have fallen into this degraded state and then having recovered my reason am addressed you thus.
32O tormentor of foes, O mighty monarch, you have rendered me a good service. And by conversing with your pious self I have been freed from this dreadful curse.
33In days of yore when mounted on a celestials chariot I used to range through the heavens, elated with pride, I thought of nothing else.
34The Brahmarshis, the celestials, the Gandharvas, the Yakshas, the Rakshasas, the Pannagas and all the inhabitants of the three worlds had to pay me taxes.
35Such, O king, was the mysmeric power of my eyes, that all whatever creature I cast my looks, I instantly withdrew all his energy.
36Thousands of Brahmarshis were engaged in drawing my palanquin. And O king, this sin on my part brought about my fall from my exalted position.
37One day when the sage Agastya was drawing my palanquin my feet touched his body. Thereupon Agastya cursed me in anger saying "ruin overtake you; do you turn into a snake."
38Thus deprived of my prosperity I fell down from that conveyance. And in the course of my fall I found myself turned into a snake with my head downwards. (Then) I besought that Brahmana “Kindly free me from this curse.
39O divine sage, graciously pardon me (because) I have been mad through pride. Thereupon, he, moved with pity addressed me while I was falling down, thus
40Yudhishthira, the best of the virtuous will liberate you from this curse. And O Monarch, when this horrible sin of pride (in you).
41Will come to an end, you will enjoy the fruits of your virtue." I was then lost in wonder on beholding the strength of his asceticism.
42And it is for that reason that I have put to you these questions relating to Brahma and the Brahmanas. Truthfulness, self-control, asceticism, benevolence, unenviousness and adherence to virtue,
43O king and not race nor (illustrious) family, are the means by which persons must attain salvation. May your younger brother Bhimasena be all hail; and O mighty monarch, may you be happy. I shall now go to heaven again.
44Vaishampayana said : Having said this, the king Nahusha giving up his snake shape and assuming his celestials body returned to heaven.
45And the virtuous and prosperous Yudhishthira too, accompanied by Bhima and Dhaumya came back to his hermitage.
46Then Yudhishthira, the best of the virtuous, related, in detail, all that had happened, to the assembled Brahmanas.
47Hearing all that, O king, all the Brahmanas, his three brothers and the renowned Draupadi were greatly amazed.
48And those best of the Brahmanas desirous of the welfare of the Pandavas, condemning the rashness of Bhima, told him not to do such an act again.
49The Pandavas too were greatly delighted at seeing the highly powerful Bhima out of danger and continued to dwell there happily.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — (हे सर्प!) इस लोक में आप वेदों और वेदांगों में इतने श्रेष्ठ रूप से निपुण हैं कि मैं चाहता हूँ, आप मुझे बताएँ कि किन (प्रकार के) कर्मों से मनुष्य स्वर्ग प्राप्त कर सकते हैं।
2सर्प ने कहा — हे भरतवंशी! मेरे मत में सुपात्रों को दान देने से, प्रिय वचनों से, सत्य से और अनसूया (ईर्ष्या के अभाव) से मनुष्य स्वर्ग पा सकता है।
3युधिष्ठिर ने कहा — हे सर्प! दान और सत्य में कौन अधिक प्रशंसनीय है? और अनसूया तथा सदाचार के विषय में बताइए कि कौन अधिक और कौन कम महत्त्वपूर्ण है।
4सर्प ने उत्तर दिया — दान, सत्य, द्वेष से विरति और मधुर वचन — इनमें श्रेष्ठता अथवा हीनता का निर्णय उस लाभ से होता है जो इनमें से प्रत्येक उत्पन्न करता है।
5कभी सत्य कुछ दानकर्मों से श्रेष्ठ माना जाता है। और, हे राजाधिराज, कभी दान सत्यभाषण से अधिक प्रशंसनीय समझा जाता है।
6और इसी प्रकार, हे पृथ्वीपते, हे महाराज, द्वेष से विरति (कभी) मधुर वचन से श्रेष्ठ मानी जाती है और कभी इसके विपरीत।
7इस प्रकार, हे राजन्, (उनकी श्रेष्ठता अथवा हीनता) उनकी उपयोगिता पर निर्भर है। अब यदि तुम्हें और कुछ पूछना हो तो कहो, मैं तुम्हारे सन्देह दूर करूँगा।
8(कृपया) मुझे बताइए, हे सर्प, कि देहरहित प्राणी का स्वर्ग में प्रवेश, उसके कर्मों के फलस्वरूप सुखों का भोग और दण्ड का सहन, तथा इन्द्रियों द्वारा उसकी अनुभूति — ये कैसे सम्भव हैं?
9सर्प ने उत्तर दिया — हे राजन्! अपने ही (पुण्य अथवा पाप) कर्मों के कारण मनुष्य तीन में से एक गति प्राप्त करते देखे जाते हैं — मनुष्य के रूप में पुनर्जन्म, स्वर्गीय अस्तित्व अथवा तिर्यक् योनियों में जन्म।
10दान से, अनसूया से, आलस्य के अभाव से और पुरुषार्थ से मनुष्य इस मनुष्ययोनि से स्वर्ग को जाता है।
11(किन्तु) इसके विपरीत कर्मों से, हे राजाधिराज, मनुष्य या तो मनुष्यों में पुनः जन्म लेता है या तिर्यक् योनियों में। (अतः) हे वत्स, इस विषय में विशेष रूप से यह कहा गया है —
12कि जो काम, क्रोध, द्वेष और लोभ के वश में रहता है, वह मनुष्ययोनि से गिरकर पुनः तिर्यक् योनियों में जन्म लेता है।
13और जैसा वेदों में कहा गया है, वह पुनः मनुष्ययोनि प्राप्त करने के लिए तिर्यक् योनि के अस्तित्व से छूट जाता है। और गौएँ, पशु, अश्व तथा अन्य प्राणी (कभी-कभी) दिव्य जीवन प्राप्त करते भी देखे जाते हैं।
14हे वत्स! प्राणी का अपने (शुभ अथवा अशुभ) कर्मों के अनुसार ऐसा ही संक्रमण होता है। किन्तु जो ज्ञानी है, वह अपनी आत्मा को सनातन परमात्मा में स्थापित कर देता है।
15दैव से बँधा हुआ देहधारी जीव अपने कर्मों के फलस्वरूप सुख भोगता या दुःख सहता हुआ बार-बार जन्म लेता है। किन्तु जो अपने कर्म से निर्लिप्त हो चुका है, वह समस्त जन्मे हुए प्राणियों की गति को जानता है।
16युधिष्ठिर ने कहा — हे सर्प! मुझे यथार्थतः और बिना शीघ्रता के बताइए कि (देह से पृथक् हुआ) जीव शब्द, स्पर्श, रूप, गन्ध और रस का ज्ञान कैसे प्राप्त करता है।
17और, हे महात्मन्, क्या आप इन्द्रियों के द्वारा स्पर्श, रस आदि की अनुभूतियाँ एक साथ नहीं करते? हे सर्पश्रेष्ठ, कृपया मेरे इन सब प्रश्नों का उत्तर दीजिए।
18सर्प ने उत्तर दिया — हे चिरायु! आत्मा नामक वस्तु भौतिक शरीर का आश्रय लेकर और इन्द्रियों के द्वारा स्वयं को प्रकट करके विषयों का यथावत् उपभोग करती है।
19हे भरतश्रेष्ठ! जानो कि विषयों के उपभोग में आत्मा की सहायता करने वाली इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि — ये करण कहलाते हैं।
20हे वत्स! आत्मा अपने स्थान से चलकर और मन की सहायता पाकर, समस्त संवेदनाओं की ग्राहक इन्द्रियों के द्वारा क्रियाशील होकर, क्रमशः समस्त विषयों का ज्ञान करती है।
21हे नरश्रेष्ठ! प्राणियों का मन ही समस्त ज्ञान का कारण है; और इसीलिए वह एक ही समय में अनेक विषयों का ज्ञान नहीं कर सकता।
22हे मनुष्यों में परम पराक्रमी! आत्मा भ्रुकुटियों के मध्य स्थित होकर उच्च और निम्न बुद्धि को भिन्न-भिन्न (इन्द्रिय-) विषयों की ओर भेजती है।
23हे राजश्रेष्ठ! योगी जिस ज्ञान को बुद्धि की क्रिया से प्राप्त करते हैं, वही आत्मा के कर्म को प्रकट करता है।
24युधिष्ठिर ने कहा — कृपया मुझे मन और बुद्धि के (क्रमशः) प्रमुख लक्षण बताइए; (क्योंकि) उनके कार्यों का ज्ञान परब्रह्म के ज्ञाताओं की प्रधान आवश्यकता कहा गया है।
25सर्प ने उत्तर दिया — बुद्धि की मलिनता के कारण आत्मा बुद्धि के अधीन हो जाती है। इसी कारण, यद्यपि वह (बुद्धि) आत्मा के अधीन जानी जाती है, फिर भी वह उसका (आत्मा का) संचालन करती है।
26बुद्धि ज्ञान के व्यापारों से अस्तित्व में आती है; (किन्तु) मन स्वयं ही विद्यमान रहता है; और सुख-दुःख की अनुभूतियाँ उत्पन्न करने की शक्ति मन में है, बुद्धि में नहीं।
27हे वत्स! मन और बुद्धि के भेद के ये ही बिन्दु हैं; तुम भी इस विषय के ज्ञाता हो। तुम क्या कहते हो?
28युधिष्ठिर ने कहा — हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ! आपकी बुद्धि उत्कृष्ट है। फिर आप मुझसे यह प्रश्न क्यों करते हैं, जब जो कुछ जानने योग्य है वह सब आप भली-भाँति जानते हैं?
29मैं यह समझने में अत्यन्त असमर्थ हूँ कि आप, जिन्होंने उत्तम कर्म किए और स्वर्ग में निवास प्राप्त किया, मोह के वश कैसे हो गए।
30सर्प ने कहा — अत्यन्त बुद्धिमान् और ज्ञानी पुरुष भी समृद्धि से फूल उठता है। और मेरे मत में जो विलास में लिप्त होते हैं, वे अपनी सुध-बुध खो देते हैं।
31सो, हे युधिष्ठिर, मैं भी समृद्धि के मद से उन्मत्त होकर इस पतित दशा में गिर गया और फिर अपनी बुद्धि पुनः पाकर तुमसे इस प्रकार कह रहा हूँ।
32हे शत्रुतापन! हे महाराज! तुमने मेरा महान् उपकार किया है। और तुम जैसे धर्मात्मा से संवाद करके मैं इस भयंकर शाप से मुक्त हो गया हूँ।
33प्राचीन काल में जब मैं दिव्य रथ पर आरूढ़ होकर आकाश में विचरण करता था, तब अभिमान से फूला हुआ मैं और कुछ सोचता ही न था।
34ब्रह्मर्षियों, देवताओं, गन्धर्वों, यक्षों, राक्षसों, पन्नगों तथा तीनों लोकों के समस्त निवासियों को मुझे कर देना पड़ता था।
35हे राजन्! मेरे नेत्रों की सम्मोहन-शक्ति ऐसी थी कि जिस किसी प्राणी पर मैं दृष्टि डालता, उसका समस्त तेज मैं तत्काल हर लेता।
36सहस्रों ब्रह्मर्षि मेरी पालकी खींचने में लगे रहते थे। और, हे राजन्, मेरे इसी पाप ने मुझे मेरे उस उच्च पद से गिरा दिया।
37एक दिन जब मुनि अगस्त्य मेरी पालकी खींच रहे थे, तब मेरा चरण उनके शरीर से छू गया। इस पर अगस्त्य ने क्रोध में मुझे शाप देते हुए कहा — "तेरा नाश हो; तू सर्प हो जा।"
38इस प्रकार अपनी समृद्धि से वंचित होकर मैं उस यान से गिर पड़ा। और गिरते-गिरते मैंने अपने को सिर नीचे किए सर्प बना पाया। (तब) मैंने उन ब्राह्मण से प्रार्थना की — "कृपया मुझे इस शाप से मुक्त कीजिए।
39हे दिव्य मुनि! कृपापूर्वक मुझे क्षमा कीजिए, (क्योंकि) मैं अभिमान से उन्मत्त हो गया था।" इस पर उन्होंने दया से द्रवित होकर, जब मैं गिर रहा था, मुझसे इस प्रकार कहा —
40"धर्मात्माओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर तुम्हें इस शाप से मुक्त करेंगे। और, हे राजन्, जब (तुम्हारा) अभिमान का यह घोर पाप
41समाप्त हो जाएगा, तब तुम अपने पुण्य का फल भोगोगे।" उनके तपोबल को देखकर मैं तब विस्मय में डूब गया।
42और इसी कारण मैंने तुमसे ब्रह्म और ब्राह्मणों से सम्बन्धित ये प्रश्न किए। सत्य, आत्मसंयम, तप, परोपकार, अनसूया और धर्म में निष्ठा —
43हे राजन्, यही वे साधन हैं जिनसे मनुष्य मोक्ष प्राप्त करते हैं — न कि जाति अथवा (उच्च) कुल। तुम्हारे छोटे भाई भीमसेन का कल्याण हो; और, हे महाराज, तुम सुखी रहो। अब मैं पुनः स्वर्ग को जाऊँगा।
44वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर राजा नहुष अपना सर्परूप त्यागकर और अपना दिव्य शरीर धारण करके स्वर्ग को लौट गए।
45और धर्मात्मा तथा यशस्वी युधिष्ठिर भी भीम और धौम्य के साथ अपने आश्रम को लौट आए।
46तब धर्मात्माओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर ने एकत्र हुए ब्राह्मणों को जो कुछ घटित हुआ था, वह सब विस्तार से कह सुनाया।
47वह सब सुनकर, हे राजन्, समस्त ब्राह्मण, उनके तीनों भाई और यशस्विनी द्रौपदी अत्यन्त विस्मित हुए।
48और पाण्डवों का कल्याण चाहने वाले उन ब्राह्मणश्रेष्ठों ने भीम की उतावली की निन्दा करते हुए उनसे कहा कि वे फिर ऐसा कर्म न करें।
49पाण्डव भी अत्यन्त बलवान् भीम को संकट से मुक्त देखकर परम प्रसन्न हुए और वहाँ सुखपूर्वक रहते रहे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — (हे सर्प!) यस लोकमा तपाईं वेद र वेदाङ्गमा यति श्रेष्ठ रूपले निपुण हुनुहुन्छ कि म चाहन्छु, तपाईंले मलाई बताउनुहोस् कि कुन (प्रकारका) कर्मले मानिसले स्वर्ग प्राप्त गर्न सक्छन्।
2सर्पले भने — हे भरतवंशी! मेरो मतमा सुपात्रलाई दान दिनाले, प्रिय वचनले, सत्यले र अनसूया (ईर्ष्याको अभाव)ले मानिसले स्वर्ग पाउन सक्छ।
3युधिष्ठिरले भने — हे सर्प! दान र सत्यमध्ये कुन बढी प्रशंसनीय छ? र अनसूया तथा सदाचारको विषयमा बताउनुहोस् कि कुन बढी र कुन कम महत्त्वपूर्ण छ।
4सर्पले उत्तर दिए — दान, सत्य, द्वेषबाट विरति र मधुर वचन — यीमध्ये श्रेष्ठता वा हीनताको निर्णय त्यस लाभले हुन्छ जो यीमध्ये प्रत्येकले उत्पन्न गर्छ।
5कहिले सत्य केही दानकर्मभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छ। र, हे राजाधिराज, कहिले दान सत्यभाषणभन्दा बढी प्रशंसनीय ठानिन्छ।
6र यसै गरी, हे पृथ्वीपति, हे महाराज, द्वेषबाट विरतिलाई (कहिले) मधुर वचनभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छ र कहिले यसको विपरीत।
7यसरी, हे राजन्, (तिनको श्रेष्ठता वा हीनता) तिनको उपयोगितामा निर्भर छ। अब यदि तिमीलाई अरू केही सोध्नु छ भने भन, म तिम्रा शङ्का हटाउनेछु।
8(कृपया) मलाई भन्नुहोस्, हे सर्प, कि देहरहित प्राणीको स्वर्गमा प्रवेश, उसका कर्मको फलस्वरूप सुखको भोग र दण्डको सहन, तथा इन्द्रियद्वारा उसको अनुभूति — यी कसरी सम्भव छन्?
9सर्पले उत्तर दिए — हे राजन्! आफ्नै (पुण्य वा पाप) कर्मका कारण मानिसहरू तीनमध्ये एक गति प्राप्त गरेको देखिन्छ — मानिसका रूपमा पुनर्जन्म, स्वर्गीय अस्तित्व अथवा तिर्यक् योनिमा जन्म।
10दानले, अनसूयाले, अल्छीपनको अभावले र पुरुषार्थले मानिस यस मनुष्ययोनिबाट स्वर्गमा जान्छ।
11(तर) यसको विपरीत कर्मले, हे राजाधिराज, मानिस या त मानिसमै पुनः जन्म लिन्छ या तिर्यक् योनिमा। (त्यसैले) हे वत्स, यस विषयमा विशेष रूपले यो भनिएको छ —
12कि जो काम, क्रोध, द्वेष र लोभको वशमा रहन्छ, ऊ मनुष्ययोनिबाट खसेर पुनः तिर्यक् योनिमा जन्म लिन्छ।
13र जस्तो वेदमा भनिएको छ, ऊ पुनः मनुष्ययोनि प्राप्त गर्न तिर्यक् योनिको अस्तित्वबाट मुक्त हुन्छ। र गाई, पशु, घोडा तथा अन्य प्राणीले (कहिलेकाहीँ) दिव्य जीवन प्राप्त गरेको पनि देखिन्छ।
14हे वत्स! प्राणीको आफ्ना (शुभ वा अशुभ) कर्मअनुसार यस्तै सङ्क्रमण हुन्छ। तर जो ज्ञानी छ, उसले आफ्नो आत्मालाई सनातन परमात्मामा स्थापित गर्छ।
15दैवले बाँधिएको देहधारी जीव आफ्ना कर्मको फलस्वरूप सुख भोग्दै वा दुःख सहँदै पटक-पटक जन्म लिन्छ। तर जो आफ्नो कर्मबाट निर्लिप्त भइसकेको छ, उसले सम्पूर्ण जन्मेका प्राणीको गति जान्दछ।
16युधिष्ठिरले भने — हे सर्प! मलाई यथार्थ रूपमा र हतार नगरी बताउनुहोस् कि (देहबाट अलग भएको) जीवले शब्द, स्पर्श, रूप, गन्ध र रसको ज्ञान कसरी प्राप्त गर्छ।
17र, हे महात्मा, के तपाईं इन्द्रियद्वारा स्पर्श, रस आदिका अनुभूति एकैसाथ गर्नुहुन्न? हे सर्पश्रेष्ठ, कृपया मेरा यी सबै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
18सर्पले उत्तर दिए — हे चिरायु! आत्मा नाम गरेको वस्तुले भौतिक शरीरको आश्रय लिएर र इन्द्रियद्वारा आफूलाई प्रकट गरेर विषयहरूको यथावत् उपभोग गर्छ।
19हे भरतश्रेष्ठ! जान कि विषयको उपभोगमा आत्माको सहायता गर्ने इन्द्रिय, मन र बुद्धि — यी करण कहलिन्छन्।
20हे वत्स! आत्मा आफ्नो स्थानबाट हिँडेर र मनको सहायता पाएर, सम्पूर्ण संवेदनाका ग्राहक इन्द्रियद्वारा क्रियाशील भई, क्रमशः सम्पूर्ण विषयको ज्ञान गर्छ।
21हे नरश्रेष्ठ! प्राणीहरूको मन नै सम्पूर्ण ज्ञानको कारण हो; र त्यसैले त्यसले एउटै समयमा अनेक विषयको ज्ञान गर्न सक्दैन।
22हे मानिसमा परम पराक्रमी! आत्मा आँखीभौँको बीचमा स्थित भई उच्च र निम्न बुद्धिलाई फरक-फरक (इन्द्रिय-) विषयतिर पठाउँछ।
23हे राजश्रेष्ठ! योगीहरूले जुन ज्ञान बुद्धिको क्रियाबाट प्राप्त गर्छन्, त्यसैले आत्माको कर्म प्रकट गर्छ।
24युधिष्ठिरले भने — कृपया मलाई मन र बुद्धिका (क्रमशः) प्रमुख लक्षण बताउनुहोस्; (किनभने) तिनका कार्यको ज्ञान परब्रह्मका ज्ञाताहरूको प्रधान आवश्यकता भनिएको छ।
25सर्पले उत्तर दिए — बुद्धिको मलिनताका कारण आत्मा बुद्धिको अधीनमा पर्छ। यसै कारण, यद्यपि त्यो (बुद्धि) आत्माको अधीनमा जानिन्छ, तैपनि त्यसले उसको (आत्माको) सञ्चालन गर्छ।
26बुद्धि ज्ञानका व्यापारबाट अस्तित्वमा आउँछ; (तर) मन आफैँ विद्यमान रहन्छ; र सुख-दुःखका अनुभूति उत्पन्न गर्ने शक्ति मनमा छ, बुद्धिमा होइन।
27हे वत्स! मन र बुद्धिको भेदका यिनै बुँदा हुन्; तिमी पनि यस विषयका ज्ञाता छौ। तिमी के भन्छौ?
28युधिष्ठिरले भने — हे बुद्धिमानहरूमा श्रेष्ठ! तपाईंको बुद्धि उत्कृष्ट छ। अनि तपाईं मलाई यो प्रश्न किन गर्नुहुन्छ, जब जे-जति जान्नयोग्य छ त्यो सबै तपाईं राम्ररी जान्नुहुन्छ?
29म यो बुझ्न अत्यन्त असमर्थ छु कि तपाईं, जसले उत्तम कर्म गर्नुभयो र स्वर्गमा निवास प्राप्त गर्नुभयो, मोहको वशमा कसरी पर्नुभयो।
30सर्पले भने — अत्यन्त बुद्धिमान् र ज्ञानी पुरुष पनि समृद्धिले फुल्छ। र मेरो मतमा जो विलासमा लिप्त हुन्छन्, तिनले आफ्नो सुधबुध गुमाउँछन्।
31त्यसैले, हे युधिष्ठिर, म पनि समृद्धिको मदले उन्मत्त भई यस पतित अवस्थामा खसेँ र अनि आफ्नो बुद्धि पुनः पाएर तिमीलाई यसरी भन्दै छु।
32हे शत्रुतापन! हे महाराज! तिमीले मेरो महान् उपकार गर्यौ। र तिमीजस्ता धर्मात्मासँग संवाद गरेर म यस भयङ्कर श्रापबाट मुक्त भएँ।
33प्राचीन कालमा जब म दिव्य रथमा आरूढ भई आकाशमा विचरण गर्थेँ, तब अभिमानले फुलेको म अरू केही सोच्दै सोच्दिनथेँ।
34ब्रह्मर्षिहरू, देवताहरू, गन्धर्वहरू, यक्षहरू, राक्षसहरू, पन्नगहरू तथा तीनै लोकका सम्पूर्ण निवासीले मलाई कर तिर्नुपर्थ्यो।
35हे राजन्! मेरा नेत्रको सम्मोहन-शक्ति यस्तो थियो कि जुनसुकै प्राणीमाथि म दृष्टि हाल्थेँ, उसको सम्पूर्ण तेज म तत्कालै हरण गर्थेँ।
36हजारौँ ब्रह्मर्षि मेरो पालकी तान्नमा लागिरहन्थे। र, हे राजन्, मेरो यसै पापले मलाई मेरो त्यस उच्च पदबाट खसाल्यो।
37एक दिन जब मुनि अगस्त्य मेरो पालकी तान्दै थिए, तब मेरो चरण उनको शरीरमा छोयो। यसमा अगस्त्यले क्रोधमा मलाई श्राप दिँदै भने — "तेरो नाश होस्; तँ सर्प बन्।"
38यसरी आफ्नो समृद्धिबाट वञ्चित भई म त्यस यानबाट खसेँ। र खस्दाखस्दै मैले आफूलाई टाउको तल पारेर सर्प बनेको पाएँ। (तब) मैले ती ब्राह्मणसँग प्रार्थना गरेँ — "कृपया मलाई यस श्रापबाट मुक्त गर्नुहोस्।
39हे दिव्य मुनि! कृपापूर्वक मलाई क्षमा गर्नुहोस्, (किनभने) म अभिमानले उन्मत्त भएको थिएँ।" यसमा उनले दयाले द्रवित भई, जब म खस्दै थिएँ, मलाई यसरी भने —
40"धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिरले तिमीलाई यस श्रापबाट मुक्त गर्नेछन्। र, हे राजन्, जब (तिम्रो) अभिमानको यो घोर पाप
41समाप्त हुनेछ, तब तिमीले आफ्नो पुण्यको फल भोग्नेछौ।" उनको तपोबल देखेर म तब विस्मयमा डुबेँ।
42र यसै कारण मैले तिमीसँग ब्रह्म र ब्राह्मणसम्बन्धी यी प्रश्न गरेँ। सत्य, आत्मसंयम, तप, परोपकार, अनसूया र धर्ममा निष्ठा —
43हे राजन्, यिनै ती साधन हुन् जसबाट मानिसले मोक्ष प्राप्त गर्छन् — जाति अथवा (उच्च) कुल होइन। तिम्रा कान्छा भाइ भीमसेनको कल्याण होस्; र, हे महाराज, तिमी सुखी रहौ। अब म पुनः स्वर्गमा जानेछु।
44वैशम्पायनले भने — यसो भनेर राजा नहुष आफ्नो सर्परूप त्यागी र आफ्नो दिव्य शरीर धारण गरी स्वर्गमा फर्के।
45र धर्मात्मा तथा यशस्वी युधिष्ठिर पनि भीम र धौम्यसँग आफ्नो आश्रममा फर्के।
46तब धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिरले भेला भएका ब्राह्मणहरूलाई जे-जति घटेको थियो, ती सबै विस्तारपूर्वक सुनाए।
47त्यो सबै सुनेर, हे राजन्, सम्पूर्ण ब्राह्मण, उनका तीनै भाइ र यशस्विनी द्रौपदी अत्यन्त विस्मित भए।
48र पाण्डवहरूको कल्याण चाहने ती ब्राह्मणश्रेष्ठहरूले भीमको हतारको निन्दा गर्दै उनलाई भने कि उनले फेरि यस्तो कर्म नगरून्।
49पाण्डवहरू पनि अत्यन्त बलवान् भीमलाई सङ्कटबाट मुक्त देखेर परम प्रसन्न भए र त्यहाँ सुखपूर्वक बसिरहे।