अध्याय 17

सौभको विनाश

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
krishna yama
श्लोक 1
संस्कृत

वासुदेव उवाच एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान् भरतर्षभ। दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमाथाय काञ्चनम्॥ उच्छ्रित्य मकरं केतुं व्यात्ताननमिवान्तकम्। उत्पतद्भिरिवाकाशं तैर्हयैरन्वयात् परान्॥ विक्षिपन् नादयंश्चापिधनुः श्रेष्ठं महाबलः। तूणखड्गधरः शूरो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्॥ स विद्युच्छुरितं चापं विहरन् वै तलात् तलम्। मोहयामास दैतेयान् सर्वान् सौभनिवासिनः॥

अङ्ग्रेजी

Krishna said: O best of the Bharata race, having thus spoken to the Yadavas, the son of Rukmini (Pradyumna) ascended on his golden car yoked with horses clad in armour. On it (the car) stood a standard, bearing, the figure of a gaping-inouthed Makara.It was as fearful as Yama himself. He rushed upon the his steeds who were rather flying than running over the ground. The hero, equipped with quiver and sword and with his fingers incased in leather, stringed with great strength the bow which possessed the splendour of bow which possessed the splendour of lightning. Transferring it from hand to hand as if in contempt of the enemy, he spread confusion émong the Danavas and the other warriors, the inhabitants of Saubha.

हिन्दी

कृष्ण ने कहा — हे भरतवंशश्रेष्ठ, यादवों से इस प्रकार कहकर रुक्मिणी के पुत्र (प्रद्युम्न) अपने उस सुवर्णमय रथ पर आरूढ़ हुए जिसमें कवचधारी अश्व जुते हुए थे। उस (रथ) पर एक ध्वजा खड़ी थी जिस पर फैले हुए मुखवाले मकर का चिह्न था। वह साक्षात् यम के समान भयंकर थी। वे अपने उन अश्वों को लेकर शत्रु पर टूट पड़े जो भूमि पर दौड़ते नहीं, मानो उड़ते थे। तूणीर और खड्ग से सज्जित तथा अंगुलियों में चर्मत्राण पहने हुए उन वीर ने विद्युत् के समान तेजवाले धनुष पर बड़े बल से प्रत्यंचा चढ़ायी। शत्रु का तिरस्कार करते हुए मानो उसे एक हाथ से दूसरे हाथ में बदलते हुए उन्होंने दानवों तथा सौभ के निवासी अन्य योद्धाओं में हाहाकार मचा दिया।

नेपाली

कृष्णले भने — हे भरतवंशश्रेष्ठ, यादवहरूलाई यसरी भनेर रुक्मिणीका पुत्र (प्रद्युम्न) आफ्नो त्यस सुवर्णमय रथमा आरूढ भए जसमा कवचधारी अश्व जोतिएका थिए। त्यस (रथ)मा एउटा ध्वजा उभिएको थियो जसमा फैलिएको मुख भएको मकरको चिह्न थियो। त्यो साक्षात् यमजस्तै भयंकर थियो। उनी आफ्ना ती अश्व लिएर शत्रुमाथि खनिए जो भूमिमा दौडँदैनन्, मानौँ उड्थे। तूणीर र खड्गले सज्जित तथा औँलामा चर्मत्राण लगाएका ती वीरले विद्युत्जस्तै तेज भएको धनुमा ठूलो बलले प्रत्यञ्चा चढाए। शत्रुको तिरस्कार गर्दै मानौँ त्यसलाई एउटा हातबाट अर्को हातमा सार्दै उनले दानवहरू तथा सौभका निवासी अन्य योद्धाहरूमा हाहाकार मच्चाइदिए।

श्लोक 2
संस्कृत

तस्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत्। नान्तरं ददृशे कश्चिन्निघ्नत: शात्रवान् रणे॥

अङ्ग्रेजी

As he went on killing the Danavas in battle and as he sat in contempt of the foe (on his car), none could mark the slightest interval between the successive arrows (shot by him.)

हिन्दी

जब वे युद्ध में दानवों का संहार करते जा रहे थे और (अपने रथ पर) शत्रु का तिरस्कार करते हुए बैठे थे, तब कोई भी (उनके द्वारा छोड़े गये) एक बाण और दूसरे बाण के बीच तनिक-सा भी अन्तर लक्षित न कर सका।

नेपाली

जब उनी युद्धमा दानवहरूको संहार गर्दै थिए र (आफ्नो रथमा) शत्रुको तिरस्कार गर्दै बसेका थिए, तब कसैले पनि (उनले छाडेका) एउटा बाण र अर्को बाणबीच अलिकति पनि अन्तर देख्न सकेन।

श्लोक 3
संस्कृत

मुखस्य वर्णो न विकल्पतेऽस्य चेलुश्च गात्राणि न चापि तस्य। सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतोऽस्य शुश्राव लोकोऽद्भुतवीर्यमवयम्॥

अङ्ग्रेजी

The color of his face did not change and his limbs did not tremble. People only heard his lion-like roars which indicated his wonderful valour.

हिन्दी

उनके मुख का वर्ण नहीं बदला और उनके अंग नहीं काँपे। लोगों ने केवल उनकी सिंह के समान गर्जनाएँ सुनीं, जो उनके अद्भुत पराक्रम की सूचक थीं।

नेपाली

उनको मुखको वर्ण बदलिएन र उनका अङ्ग काँपेनन्। मानिसहरूले केवल उनको सिंहजस्तै गर्जन सुने, जुन उनको अद्भुत पराक्रमको सूचक थियो।

श्लोक 4
संस्कृत

जलेचरः काञ्चयष्टिसंस्थो व्यात्ताननः सर्वतिमिप्रमाथी। वित्रासयन् राजति वाहमुख्ये शाल्वस्य सेनाप्रमुखध्वजावयः॥

अङ्ग्रेजी

The aquatic creature (Makara), that devourer of all fishes, which was on the golden flag-staff of that best of cars with wide-opened mouth, struck terror into the hearts of all the warriors of (king) Shalva.

हिन्दी

उस श्रेष्ठ रथ के सुवर्णमय ध्वजदण्ड पर स्थित वह जलचर (मकर) — समस्त मत्स्यों का वह भक्षक — अपना मुख फैलाये हुए (राजा) शाल्व के समस्त योद्धाओं के हृदय में आतंक भर रहा था।

नेपाली

त्यस श्रेष्ठ रथको सुवर्णमय ध्वजदण्डमा रहेको त्यो जलचर (मकर) — सम्पूर्ण माछाको त्यो भक्षक — आफ्नो मुख फैलाएर (राजा) शाल्वका सम्पूर्ण योद्धाको हृदयमा आतंक भरिरहेको थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

ततस्तूर्णं विनिष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्षणः। शाल्वमेवाभिदुद्राव विधित्सुः कलहं नृप॥

अङ्ग्रेजी

O king, that chastiser of foes, Pradyumna, rushed there with speed against Shalva himself who was so desirous of fighting with him.

हिन्दी

हे राजन्, वे शत्रुदमन प्रद्युम्न स्वयं शाल्व पर, जो उनसे युद्ध करने को अत्यन्त उत्सुक था, वेग से टूट पड़े।

नेपाली

हे राजन्, ती शत्रुदमन प्रद्युम्न स्वयं शाल्वमाथि, जो उनीसँग युद्ध गर्न अत्यन्त उत्सुक थियो, वेगले खनिए।

श्लोक 6
संस्कृत

अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महारणे। नामर्षयत संक्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलोद्वह॥

अङ्ग्रेजी

O perpetua or of the Kuru race, challenged by the heroic Pradyumna in that great battle, the angry Shalva could not bear it.

हिन्दी

हे कुरुवंश के प्रवर्धक, उस महायुद्ध में वीर प्रद्युम्न के द्वारा ललकारे जाने पर क्रुद्ध शाल्व उसे सह न सका।

नेपाली

हे कुरुवंशका प्रवर्धक, त्यस महायुद्धमा वीर प्रद्युम्नद्वारा ललकारिएपछि क्रुद्ध शाल्वले त्यो सहन सकेन।

श्लोक 7
संस्कृत

स रोषमदमत्तो वै कामगादवरुह्य च। प्रद्युम्नं योधयामास शाल्वः परपुरंजयः॥

अङ्ग्रेजी

Resolved to fight with Pradyumna and maddened with anger, that conqueror of hostile city, Shalva, then descended from his beautiful car of unchecked speed.

हिन्दी

प्रद्युम्न से युद्ध करने का निश्चय करके और क्रोध से उन्मत्त होकर वह शत्रुनगरीविजयी शाल्व तब अपने अवाध वेगवाले सुन्दर रथ से उतर पड़ा।

नेपाली

प्रद्युम्नसँग युद्ध गर्ने निश्चय गरेर र क्रोधले उन्मत्त भई त्यो शत्रुनगरीविजयी शाल्व तब आफ्नो अवाध वेग भएको सुन्दर रथबाट ओर्लियो।

indra
श्लोक 8
संस्कृत

तयोः सुतुमुलं युद्धं शाल्ववृष्णिप्रवीरयोः। समेता ददृशुर्लोका बलिवासवयोरिव॥

अङ्ग्रेजी

All the people (as spectators) locked at that battle between Shalva and that foremost of the Vrishni heroes (Pradyumna) which was like the battle between Vasava (Indra) and Bali.

हिन्दी

समस्त लोगों ने (दर्शक बनकर) शाल्व और वृष्णिवीरों में श्रेष्ठ उन (प्रद्युम्न) के बीच का वह युद्ध देखा, जो वासव (इन्द्र) और बलि के युद्ध के समान था।

नेपाली

सम्पूर्ण मानिसहरूले (दर्शक बनेर) शाल्व र वृष्णिवीरहरूमा श्रेष्ठ ती (प्रद्युम्न)बीचको त्यो युद्ध हेरे, जो वासव (इन्द्र) र बलिको युद्धजस्तै थियो।

श्लोक 9
संस्कृत

तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः। सपताकः सध्वजश्च सानुकर्षः स तूणवान्॥ स तं रथवरं श्रीमान् समारुह्य किल प्रभो। मुमोच बाणान् कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबलः॥

अङ्ग्रेजी

O hero, O lord, O descendant of Kuru, ascending on his beautiful, illusive and best of all chariots, decked with gold and furnished with flags and flag-staffs and (equipped) with quivers, the illustrious and the mighty Shalva began to discharge his arrows at Pradyumna.

हिन्दी

हे वीर, हे स्वामी, हे कुरुवंशी, सुवर्ण से मढ़े, ध्वजाओं और ध्वजदण्डों से युक्त तथा तूणीरों से सज्जित अपने उस सुन्दर, मायामय और सर्वश्रेष्ठ रथ पर चढ़कर वह यशस्वी और बलवान् शाल्व प्रद्युम्न पर बाण छोड़ने लगा।

नेपाली

हे वीर, हे स्वामी, हे कुरुवंशी, सुनले मोरिएको, ध्वजा र ध्वजदण्डले युक्त तथा तूणीरले सज्जित आफ्नो त्यस सुन्दर, मायामय र सर्वश्रेष्ठ रथमा चढेर त्यो यशस्वी र बलवान् शाल्व प्रद्युम्नमाथि बाण छाड्न थाल्यो।

श्लोक 10
संस्कृत

ततो बाणमयं वर्ष व्यसृजत् तरसा रणे। प्रद्युम्नो भुजवेगेन शाल्वं सम्मोहयन्निव॥

अङ्ग्रेजी

Thereupon Pradyumna also overwhelmed Shalva in the battle by a thick shower of arrows shot by the strength of his arms.

हिन्दी

तदनन्तर प्रद्युम्न ने भी अपनी भुजाओं के बल से छोड़े गये बाणों की घनी वर्षा से युद्ध में शाल्व को आच्छादित कर दिया।

नेपाली

त्यसपछि प्रद्युम्नले पनि आफ्ना पाखुराको बलले छाडिएका बाणहरूको घना वर्षाले युद्धमा शाल्वलाई ढाकिदिए।

श्लोक 11
संस्कृत

स तैरभिहतः संख्ये नामर्षयत सौभराट्। शरान् दीप्ताग्निसंकाशान् मुमोच तनये मम॥

अङ्ग्रेजी

The king of Saubha thus attacked did not endure it. He discharged, at my son, arrows that were like blazing fire.

हिन्दी

इस प्रकार आक्रान्त होकर सौभराज उसे सह न सका। उसने मेरे पुत्र पर प्रज्वलित अग्नि के समान बाण छोड़े।

नेपाली

यसरी आक्रान्त भई सौभराजले त्यो सहन सकेन। उसले मेरा पुत्रमाथि प्रज्वलित अग्निजस्ता बाण छाड्यो।

श्लोक 12
संस्कृत

तमापतन्तं बाणौघं स चिच्छेद महाबलः। ततश्चान्याञ्छरान् दीप्तान् प्रचिक्षेप सुते मम॥

अङ्ग्रेजी

That great warrior (my son) drove off that shower of arrows. Seeing this, he (Shalva) rained on my son other weapons of blazing splendour.

हिन्दी

उन महायोद्धा (मेरे पुत्र) ने बाणों की उस वर्षा को हटा दिया। यह देखकर उसने (शाल्व ने) मेरे पुत्र पर प्रज्वलित तेजवाले अन्य अस्त्रों की वर्षा की।

नेपाली

ती महायोद्धा (मेरा पुत्र)ले बाणको त्यो वर्षा हटाइदिए। यो देखेर उसले (शाल्वले) मेरा पुत्रमाथि प्रज्वलित तेज भएका अन्य अस्त्रको वर्षा गर्‍यो।

श्लोक 13
संस्कृत

स शाल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दनः। मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे॥

अङ्ग्रेजी

O king of kings, having been thus pierced, the son of Rukmani without loss of time discharged an arrow which was capable of reaching the vitals of a foe.

हिन्दी

हे राजाधिराज, इस प्रकार बिंधे जाने पर रुक्मिणी के पुत्र ने बिना विलम्ब किये ऐसा बाण छोड़ा जो शत्रु के मर्मस्थल तक पहुँचने में समर्थ था।

नेपाली

हे राजाधिराज, यसरी घोचिएपछि रुक्मिणीका पुत्रले विलम्ब नगरी यस्तो बाण छाडे जो शत्रुको मर्मस्थलसम्म पुग्न समर्थ थियो।

श्लोक 14
संस्कृत

तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणो मत्सुतेरितः। विव्याध हृदयं पत्री स मुमोह पपात च॥

अङ्ग्रेजी

That winged arrow, discharged by my son, pierced his (Shalva's) armour and entered into his heart; whereupon he fell down in a swoon.

हिन्दी

मेरे पुत्र के छोड़े हुए उस पंखयुक्त बाण ने उसका (शाल्व का) कवच भेदकर उसके हृदय में प्रवेश किया; जिससे वह मूर्च्छित होकर गिर पड़ा।

नेपाली

मेरा पुत्रले छाडेको त्यस पखेटा भएको बाणले उसको (शाल्वको) कवच छेडेर उसको हृदयमा प्रवेश गर्‍यो; जसबाट ऊ मूर्च्छित भई ढल्यो।

श्लोक 15
संस्कृत

तस्मिन् निपतिते वीरे शाल्वराजे विचेतसि। सम्प्राद्रवन् दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुंधराम्॥

अङ्ग्रेजी

When the heroic king Shalva fell down senseless, all the chief Danavas rending the earth beneath their feet fled away.

हिन्दी

जब वह वीर राजा शाल्व अचेत होकर गिर पड़ा, तब समस्त प्रमुख दानव अपने पैरों से पृथ्वी को फाड़ते हुए भाग खड़े हुए।

नेपाली

जब त्यो वीर राजा शाल्व अचेत भई ढल्यो, तब सम्पूर्ण प्रमुख दानवहरू आफ्ना खुट्टाले पृथ्वी चिर्दै भागे।

श्लोक 16
संस्कृत

हाहाकृतमभूत् सैन्यं शाल्वस्य पृथिवीपते। नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृपे॥

अङ्ग्रेजी

O ruler of earth, seeing their king, the lord of Saubha drop down senseless (on the ground), the soldiers of Shalva sent up exclamations of "Oh," and "Alas."

हिन्दी

हे पृथ्वीपति, अपने राजा सौभपति को (भूमि पर) अचेत गिरा देखकर शाल्व के सैनिकों के मुख से "हाय" और "अरे" — ऐसे उद्गार निकल पड़े।

नेपाली

हे पृथ्वीपति, आफ्ना राजा सौभपतिलाई (भुइँमा) अचेत ढलेको देखेर शाल्वका सैनिकहरूको मुखबाट "हाय" र "अहो" — यस्ता उद्गार निस्किए।

श्लोक 17
संस्कृत

तत उत्थाय कौरव्य प्रतिलभ्य च चेतनाम्। मुमोच बाणान् सहसा प्रद्युम्नाय महाबलः॥

अङ्ग्रेजी

O descendant of Kuru, (soon) regaining his consciousness, that greatly powerful hero (Shalva) suddenly discharged arrows at Pradyumna.

हिन्दी

हे कुरुवंशी, (शीघ्र ही) चेतना पाकर उस महाबली वीर (शाल्व) ने अकस्मात् प्रद्युम्न पर बाण छोड़े।

नेपाली

हे कुरुवंशी, (चाँडै) चेतना पाएर त्यो महाबली वीर (शाल्व)ले अकस्मात् प्रद्युम्नमाथि बाण छाड्यो।

श्लोक 18
संस्कृत

तैः स विद्धो महाबाहुः प्रद्युम्नः समरे स्थितः। जत्रुदेशे भृशं वीरो व्यवासीदद् रथे तदा॥

अङ्ग्रेजी

Thereupon the heroic and the mighty-armed Pradyumna, having been thus severely wounded about his throat by his adversary ink the battle, was enfeebled on his car.

हिन्दी

तदनन्तर उस युद्ध में अपने प्रतिद्वन्द्वी के द्वारा कण्ठ के पास इस प्रकार गम्भीर रूप से घायल होकर वे वीर और महाबाहु प्रद्युम्न अपने रथ पर शिथिल हो गये।

नेपाली

त्यसपछि त्यस युद्धमा आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीद्वारा घाँटीनेर यसरी गम्भीर रूपमा घाइते भई ती वीर र महाबाहु प्रद्युम्न आफ्नो रथमा शिथिल भए।

श्लोक 19
संस्कृत

तं स विद्ध्वा महाराज शाल्वो रुक्मिणिनन्दनम्। ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन् महीम्॥

अङ्ग्रेजी

O great king, thus wounding the son of Rukmani, Shalva roared like a lion and filled the entire earth with his roars.

हिन्दी

हे महाराज, इस प्रकार रुक्मिणी के पुत्र को घायल करके शाल्व सिंह के समान गरजा और उसने सारी पृथ्वी को अपनी गर्जना से भर दिया।

नेपाली

हे महाराज, यसरी रुक्मिणीका पुत्रलाई घाइते पारेर शाल्व सिंहजस्तै गर्ज्यो र उसले सारा पृथ्वीलाई आफ्नो गर्जनले भरिदियो।

श्लोक 20
संस्कृत

ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत। मुमोच बाणांस्त्वरितः पुनरन्यान् दुरासदान्॥

अङ्ग्रेजी

O descendant of Bharata, thereupon when my son became senseless, he (Shalva) without losing a moment again discharged at him other weapons, all difficult to withstand.

हिन्दी

हे भरतवंशी, तदनन्तर जब मेरे पुत्र अचेत हो गये, तब उसने (शाल्व ने) एक क्षण भी गँवाये बिना उन पर अन्य ऐसे अस्त्र छोड़े जिन सबको सहना कठिन था।

नेपाली

हे भरतवंशी, त्यसपछि जब मेरा पुत्र अचेत भए, तब उसले (शाल्वले) एक क्षण पनि नगुमाई उनीमाथि अन्य यस्ता अस्त्र छाड्यो जुन सबै सहन कठिन थियो।

श्लोक 21
संस्कृत

स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहितः। निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नोऽभूद् रणाजिरे॥

अङ्ग्रेजी

O best of Kurus, thus pierced with numberless arrows and deprived of his consciousness, Pradyumna fell (on his car) motionless in the field of battle.

हिन्दी

हे कुरुश्रेष्ठ, इस प्रकार असंख्य बाणों से बिंधकर और चेतना खोकर प्रद्युम्न रणभूमि में (अपने रथ पर) निश्चेष्ट होकर गिर पड़े।

नेपाली

हे कुरुश्रेष्ठ, यसरी असंख्य बाणले घोचिएर र चेतना गुमाएर प्रद्युम्न रणभूमिमा (आफ्नो रथमा) निश्चेष्ट भई ढले।