यक्षयुद्ध पर्व — कुबेरको दर्शन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 161
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमानां गिरेर्गुहाम्। अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि॥ धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा। भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन्॥
2द्रौपदीमार्षिणाय सम्प्रधार्य महारथाः। सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा।॥
3ततः सम्प्राप्य शैलाचं वीक्षमाणा महारथाः। ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमाः॥
4स्फुरतश्च महाकायान् गतसत्त्वांश्च राक्षसान्। महाबलान् महासत्त्वान् भीमसेनेन पातितान्॥
5शुशुभे स महाबाहुर्गदाखड्गधनुधरः। निहत्य समरे सर्वान् दानवान् मघवानिव॥
6ततस्ते भ्रातरं दृष्ट्वा परिष्वज्य महारथाः। तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्॥
7तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभता लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव॥
8कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान्। भ्राता भ्रातरमासीनमब्रवीत् पृथिवीपतिः॥
9युधिष्ठिर उवाच साहसाद् यदि वा मोहाद् भीम पापमिदं कृतम्। नैतत् ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषा वधः॥
10राजद्विष्टं न कर्तव्यमितिधर्मविदो विदुः। त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम्॥
11अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः। कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दतेधुवम्। पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्॥
12वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा सधर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम्। अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥ विरराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन्। ततस्ते हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः॥
13सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति। ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम्॥
14भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः। न्यस्तशस्त्रायुधाः क्लान्तः शोणिताक्ततनुच्छदाः॥
15प्रकीर्णमूर्धजा राजन् यक्षाधिपतिमब्रुवन्। गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः॥ राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः। प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेणधनेश्वर।॥ एकेन सहिताः सङ्घये रणे क्रोधवशा गणाः।। प्रवरा राक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च नराधिप॥ शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः। लब्धशेषा वयं मुक्ता मणिमांस्ते सखा हतः॥
16मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम्। स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः॥
17कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद् वचः। द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वाधनेश्वरः॥
18चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत्। अथाभ्रघनसंकाशं गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रितम्॥ रथं संयोजयामासुर्गन्धर्हममालिभिः। तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः॥
19तेजोबलगुणोपेता नानारत्नविभूषिताः। शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः॥
20द्वेषयामासुरन्योन्यं हृषितैर्विजयावहैः। स तामस्थाय भगवान् राजराजो महारथम्॥ प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः। तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वे यक्षाधनाधिपम्॥ रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः। सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतावराः॥
21ते जवेन महावेगाः प्लवमाना विहायसा। गन्धमादनमाजग्मुः प्रकर्षन्त इवाम्बरम्॥
22तत् केसरिमहाजालंधनाधिपतिपालितम्। कुबेरं च महात्मानं यक्षरक्षोगणावृतम्॥ ददृशुर्हष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम्। कुबेरस्तु महासत्त्वान् पाण्डोः पुत्रान् महारथान्॥ आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान् दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत् तदा। देवकार्यं चिकीर्षन् स हृदयेन तुतोष ह॥
23ते पक्षिण इवापेतुर्गिरिशृङ्ग महाजवाः। तस्थुस्तेषां समभ्याशेधनेश्वरपुरःसराः॥
24ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान् प्रति भारत। समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारमवस्थिताः॥
25पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्यधनदं प्रभुम्। नकुलः सहदेवश्चधर्मपुत्रश्चधर्मवित्॥ अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः। तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्यधनेश्वरम्॥
26स ह्यासनवरं श्रीमत् पुष्पकं विश्वकर्मणा। विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठतधनाधिपः॥
27तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः। उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः॥ शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः। परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम्॥
28काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद् भीमसेनः स्रजं शुभाम्। पाशखड्गधनुष्पाणिरुदैक्षतधनाधिपम्॥
29भीमसेनस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः। आसीत् तस्यामवस्थायां कुबेरमपि पश्यतः॥
30आददानं शितान् बाणान् यो काममवस्थितम्। दृष्ट्वा भीमंधर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः॥
31विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम्। निर्भयश्चापि शैलाचे वस त्वं भ्रातृभिः सह॥
32न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव। कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्त्व।॥
33व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यदिदं कृतम्। दृष्टश्चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम्॥
34न भीमसेने कोपो मे प्रीतोऽस्मि भरतरर्षभ। कर्मणः भीमसेनस्य मम तुष्टिरभूत् पुरा॥
35वैशम्पयान उवाच एवमुक्त्वा तु राजानं भीमसेनमभाषत। नैतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम॥
36यदिदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवानसि। मामनादृत्य देवांश्च विनाशं यक्षरक्षसाम्॥ स्वबाहुबलमाश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस्त्वयि। शापादद्य विनिर्मुक्तो घोरदस्मि वृकोदर॥
37अहं पूर्वमगस्त्येन कुद्धेन परमर्षिणा। शप्तोऽपराधे कस्मिंश्चित् तस्यैषा निष्कृतिः कृता॥
38दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन। न तवात्रापराधोऽस्ति कथंचिदपि पाण्डव॥
39युधिष्ठिर उवाच कथं शप्तोऽसि भगवन्नगस्त्येन महात्मना। श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तवैतच्छापकारणम्॥
40इदं चाश्चर्यभूतं मे यत् क्रोधात् तस्यधीमतः। तदैव त्वं न निर्दग्धः सबल: सपदानुगः॥
41धनेश्वर उवाच देवतानामभू-मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर। वृतस्तत्राहमगमं महापद्मशतैस्त्रिभिः॥ यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम्। अध्वन्यहमथापश्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्॥ उग्रं तपस्तप्यमानं यमुनातीरमाश्रितम्। नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम्॥
42तमूर्ध्वबाहुं दृष्टैव सूर्यस्याभिमुखे स्थितम्। तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनमिवैधितम्॥ राक्षसाधिपतिः श्रीमान् मणिमानाम मे सखा। मौदज्ञानभावाच्च दर्पान्मोहाच्च पार्थिव॥
43न्यष्ठीवदाकाशगतो महर्षेस्तस्य मूर्धनि। स कोपान्मामुवाचेदं दिशः सर्वा दहन्निव॥
44मामवज्ञाय दुष्टात्मा यस्मादेव सखा तव। धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्तेधनेश्वर॥
45तस्मात् सहैभिः सैन्यैस्ते वधं प्राप्स्यति मानुषात्। त्वं चाप्येभिर्हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्येह दुर्मतिः। तमेव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसे॥
46सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम्। न शापं प्राप्यते घोरं तत् तवाज्ञां करिष्यति॥
47एष शापो मय प्राप्तः प्राक् तस्मादृषिसत्तमात्। स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः॥
अङ्ग्रेजी
1Hearing the caves of the mountains resound with various sounds and not seeing Bhimasena, Ajatshatru (Yudhishthira), the son of Kunti and both the sons of Madri and Dhaumya and Krishna together with all the friends (of the Pandavas) became sick at heart.
2Thereupon leaving Draupadi under the care of Arstisena and furnished with weapons, those heroes and mighty car-warriors ascended the mountain.
3Then those mighty car-warriors and great bowmen and tormentors of foes having reached the summit of the mountain and casting their looks around saw Bhimasena.
4And those huge Rakshasas of vast strength and courage slaughtered by Bhimasena, many of whom were (still) moving and many lay dead.
5And he (Bhima) of mighty arms, armed with mace, sword and bow looked like Maghavana (Indra) having slain all the Danavas in battle.
6Then having seen their brother and having embraced him and having attained to excellent state, those mighty car-warriors the Parthas-sat down (there).
7That summit with those four great bowmen (seated on it) appeared as grandly beautiful as the heaven (itself) with those foremost of the celestials, the highly fortunate Lokapalas.
8(And) the lord of the Earth, (Yudhishthira), having beheld the abode of Kubera and those Rakshasas killed (by Bhima), addressed his brother (Bhima) who was seated, thus
9"O Bhima, whether you have committed this sinful act through rashness or ignorance, it is as unworthy of you as falsehood of the ascetics.
10Righteous men affirm that acts giving offence to the king ought not to be done; but, O Bhimasena, you have committed an act which will offend even the gods.
11O Partha, he, who despising profit and virtue gives himself up to vice, is sure to pay the penalty of his sinful acts. If you look to my welfare, do not commit such (sinful) acts again."
12Yudhishthira the virtuous highly energetic and firm-minded son of Kunti, versed in the particulars of the science of profit having addressed his brother (Bhima) thus, kept quiet and began to ponder upon the matter. On the other hand the survivors of the Rakshasas slain by Bhimasena,
13Proceeded together towards the abode of Kubera. And they of great fleetness having hastily reached the abode of Kubera,
14Began to utter loud wails of distress afflicted with the fear of Bhimasena. Casting off their weapons and wearied with their armour besmeared with blood,
15And with dishevelled hair, O king, (they) addressed the lord of the Yakshas thus, "O lord, all your foremost Rakshasas who fought with maces, swords, clubs, glances and barbed darts, have all been slaughtered. O lord of wealth, a single man crushing the mountain with great velocity have alone killed in battle all the Rakshasas of the Krodhavara clan and also the best of the Rakshasas and the Yakshas (who) lie senseless with life extinct; we only have been spared; your friend Maniman too has been killed.
16All this has been done by one man. Do what you think proper now." Hearing all this, the king of all the Yakshas in great anger,
17And with eyes reddened with ire, exclaimed "what.” And the Lord of wealth hearing of Bhima's second offence,
18Waxed wrath and then the king of the Yakshas said, "Yoke (the horses to the car)." Thereupon, (the attendants of Kubera) yoked to the car horses, wearing golden garlands, having the colour of dark clouds and high as a mountain summit. And those excellent horses of his, with clear eyes and endued with every noble quality.
19And possessed of energy and strength and decorated with various gems and having grand appearance, being yoked to the car, looked as if desirous of speeding like the wind,
20And began to send forth neighs at each other indicative of victory. (And) that resplendent and divine king of kings, ascending the mighty car and being eulogised by the celestials and the Gandharvas, set out. A thousand principal Yakshas, of reddened eyes, golden lustre and huge structure, possessed of vast strength and equipped with weapons and girding on their swords, followed the noble-minded lord of wealth and king of all the Yakshas.
21(And) they (the horses) of great swiftness ranging through the firmament with great speed reached the Gandhamadanas as if drawing forward the sky.
22The Pandavas then, with their hair standing on the end and with delight beheld that mighty array of horses maintained by the lord of wealth and also the noble-minded and graceful Kubera himself surrounded by the Yakshas and the Rakshasas. Kubera too, seeing those mighty car-warriors, the sons of Pandu, gifted with great strength and equipped with bows and swords, became pleased; and desirous of performing the task of the celestials was glad at heart.
23They (the followers of Kubera) (then) alighted like birds on the summit of the mountain with great swiftness and with the lord of wealth at their head remained before them (the Pandavas).
24Then, O Bharata, the Yakshas and Rakshasas seeing that he (Kubera) was well pleased with the Pandavas stood there with indifferent.
25Then those mighty car-warriors, the highsouled Pandavas-Nakula, Sahadeva and the virtuous son of Dharma-having saluted that lord, the giver of wealth and having considered themselves as guilty, stood surrounding the lord of the wealth with joined hands.
26That illustrious one (Kubera) was seated on that excellent seat the Pushpaka painted with various colours.
27Thousands of Rakshasas and Yakshas of great fleetness and huge structure and having ears resembling javelins and hundreds of Gandharvas and Apsaras sat surrounding that one who seated the gods (sit surrounding the performer of hundred sacrifices (Indra).
28Wearing an auspicious golden garland round his head and holding in his hands noose, sword and bow, Bhimasena began to look at the lord of wealth.
29Bhimasena did not experience any depression of mind (either) on account of his being wounded by the Rakshasas (or) seeing Kubera in that state.
30was as He that is carried on the shoulders of men seeing Bhima in a warlike attitudes and armed with sharpened arrows, addressed the son of Dharma thus,
31O Partha, all the creatures are aware that you are actively intent on the welfare of the whole creation. (Therefore) dwell on the summit of this mountain without fear.
32Nor, O Pandava, you ought to be angry with Bhimasena. They (the Rakshasas and Yakshas) were killed before by Destiny, your younger brother being merely the instrument.
33Nor you ought to be ashamed at his act of rashness. The destruction of the Yakshas and the Rakshasas had been fore ordained by the celestials.
34O the most exalted of the Bharatas, I am rather pleased than angry with Bhimasena-nay this act of Bhimasena has made me supremely happy.
35Vaishampayana said : Having said to the king thus, (Kubera) spoke to Bhimasena, “O child, O the best of the Kurus, I do not (at all) mind it.
36O Bhima, if disregarding the gods and relying on your own strength of arms you have committed this act of rashness-the destruction of the Yakshas and the Rakshasas-for the sake of Draupadi, I am the more pleased with you for that. O Vrikodara, I have been this day delivered from a terrible curse.
37Formerly I was cursed by the great sage Agastya in anger for some offence. You have freed me from it by this act (of yours).
38O son of Pandava, my disgrace was foreordained. O Pandava, no blame, therefore, in any way, can be attributed to you,
39Yudhishthira said : O lord, what were you cursed by the nobleminded Agastya for? O God, I am desirous of hearing the cause of that imprecation.
40It seems wonder to me that you were not at that very moment consumed by the anger of that wise Agastya together with all your forces and attendants.
41The Lord of wealth said : O lord of men, once I was proceeding to Kushavati, where a Synod of the gods was being held, surrounded by three hundred Mahapadma terrible-looking Yakshas carrying various weapons. On my way, I beheld the most exalted of the sages Agastya practising rigid austerities on the banks of the Yamuna teeming with various birds and adorned with blossoming plants.
42Beholding that mass of lustre, blazing and bright as fire, with upraised arms facing the sun, my illustrious friend Maniman, the lord of the Rakshasas, who was ranging through the firmament, O lord of the earth, through stupidity, foolishness arrogance and ignorance.
43Spat on the head of that great sage. He (Agastya) as if burning all the cardinal points with his anger,
44Said this 'O Lord of wealth, since your friend, this evil-minded one, despising me, has insulted me in your very presence,
45He will, on that account, meet with his end together with his forces at the hands of a man. O evil-minded one, you too shall be sorely grieved at the death of your forces and shall be absolved from your sin on seeing that man.
46(But) this terrible curse shall not touch those powerful sons and grandsons of your forces, that will remain obedient to your commands.
47O king, I, who formerly received this imprecation from that most exalted of the Rishis, have been absolved from it by your brother Bhima.
हिन्दी
1पर्वत की गुफाओं को नाना प्रकार के शब्दों से गूँजते हुए सुनकर और भीमसेन को न देखकर कुन्तीपुत्र अजातशत्रु (युधिष्ठिर), माद्री के दोनों पुत्र, धौम्य और कृष्णा (द्रौपदी) तथा (पाण्डवों के) समस्त मित्र मन ही मन व्याकुल हो उठे।
2तदनन्तर द्रौपदी को आर्ष्टिषेण की देखरेख में छोड़कर वे वीर और महारथी शस्त्रों से सुसज्जित होकर पर्वत पर चढ़े।
3तब वे महारथी, महाधनुर्धर और शत्रुओं को सन्ताप देने वाले पर्वत के शिखर पर पहुँचकर चारों ओर दृष्टि डालते हुए भीमसेन को देख पाए।
4और (उन्होंने देखे) भीमसेन द्वारा मारे गए विशाल बल और साहस वाले वे विशालकाय राक्षस, जिनमें से बहुत से (अब भी) हिल-डुल रहे थे और बहुत से मरे पड़े थे।
5और गदा, खड्ग तथा धनुष धारण किए वे महाबाहु (भीम) ऐसे प्रतीत होते थे मानो युद्ध में समस्त दानवों का वध कर चुके मघवान् (इन्द्र) हों।
6तब अपने भाई को देखकर और उसे गले लगाकर तथा उत्तम अवस्था प्राप्त करके वे महारथी पार्थ (वहीं) बैठ गए।
7उन चार महाधनुर्धरों (के बैठने) से वह शिखर वैसा ही भव्य और सुन्दर प्रतीत हुआ जैसा देवताओं में श्रेष्ठ, परम भाग्यशाली लोकपालों से (सुशोभित) स्वर्ग (स्वयं)।
8(और) पृथ्वीपति (युधिष्ठिर) ने कुबेर का निवास तथा (भीम द्वारा) मारे गए उन राक्षसों को देखकर बैठे हुए अपने भाई (भीम) से इस प्रकार कहा —
9"हे भीम, तुमने यह पापपूर्ण कर्म चाहे उतावलेपन से किया हो या अज्ञान से, यह तुम्हारे लिए उतना ही अयोग्य है जितना तपस्वियों के लिए असत्य।
10धर्मात्मा पुरुष कहते हैं कि राजा को अप्रसन्न करने वाले कर्म नहीं करने चाहिए; किन्तु हे भीमसेन, तुमने ऐसा कर्म किया है जो देवताओं तक को अप्रसन्न करेगा।
11हे पार्थ, जो अर्थ और धर्म की अवहेलना करके स्वयं को पाप के अधीन कर देता है, वह अपने पापकर्मों का दण्ड अवश्य भोगता है। यदि तुम मेरा कल्याण चाहते हो, तो फिर ऐसे (पापपूर्ण) कर्म मत करना।"
12अर्थशास्त्र के विवरणों में निपुण, परम तेजस्वी और दृढ़चित्त कुन्तीपुत्र धर्मात्मा युधिष्ठिर अपने भाई (भीम) से इस प्रकार कहकर मौन हो गए और उस विषय पर विचार करने लगे। दूसरी ओर, भीमसेन द्वारा मारे गए राक्षसों में जो बच रहे थे, वे —
13एक साथ कुबेर के निवास की ओर चल पड़े। और अत्यन्त वेगवान् वे शीघ्र ही कुबेर के निवास पर पहुँचकर —
14भीमसेन के भय से पीड़ित होकर ऊँचे स्वर में विलाप करने लगे। अपने शस्त्र फेंककर, रक्त से लथपथ अपने कवचों से थके हुए —
15और बिखरे बालों वाले, हे राजन्, (उन्होंने) यक्षों के स्वामी से इस प्रकार कहा — "हे स्वामी, आपके वे समस्त श्रेष्ठ राक्षस, जो गदा, खड्ग, मुद्गर, दृष्टि और कँटीले भालों से लड़ते थे, सब मारे गए। हे धनपति, महान् वेग से पर्वत को चूर-चूर करते हुए एक ही मनुष्य ने अकेले युद्ध में क्रोधवश कुल के समस्त राक्षसों को तथा श्रेष्ठ राक्षसों और यक्षों को भी मार डाला, (जो) प्राण निकल जाने पर संज्ञाहीन पड़े हैं; केवल हम ही बचे हैं; आपके मित्र मणिमान् भी मारे गए।
16यह सब एक ही मनुष्य ने किया है। अब आपको जो उचित लगे सो कीजिए।" यह सब सुनकर समस्त यक्षों के राजा महान् क्रोध में —
17और क्रोध से लाल आँखों वाले होकर चिल्ला उठे, "क्या!" और भीम के दूसरे अपराध की बात सुनकर धनपति —
18क्रोध से भर उठे और तब यक्षों के राजा ने कहा, "(रथ में घोड़े) जोतो।" तदनन्तर (कुबेर के सेवकों ने) रथ में स्वर्ण की मालाएँ पहने, श्याम मेघों के वर्ण वाले और पर्वत-शिखर के समान ऊँचे घोड़े जोते। और उनके वे उत्तम घोड़े, जो स्वच्छ नेत्रों वाले और प्रत्येक श्रेष्ठ गुण से युक्त थे —
19और तेज तथा बल से सम्पन्न और नाना रत्नों से अलंकृत तथा भव्य रूप वाले थे, रथ में जुतकर ऐसे प्रतीत हुए मानो वायु के समान वेग से दौड़ने को उत्सुक हों —
20और विजयसूचक हिनहिनाहट एक-दूसरे की ओर करने लगे। (और) राजाओं के वे तेजस्वी और दिव्य राजा उस महान् रथ पर आरूढ़ होकर, देवताओं और गन्धर्वों से स्तुत होते हुए, प्रस्थान कर गए। लाल आँखों वाले, स्वर्ण के समान कान्ति वाले और विशालकाय, विशाल बल से सम्पन्न, शस्त्रों से सुसज्जित और कमर में तलवार बाँधे एक सहस्र प्रमुख यक्ष उन उदारचेता धनपति और समस्त यक्षों के राजा के पीछे चले।
21(और) महान् वेग वाले वे (घोड़े) आकाश में तीव्र गति से विचरण करते हुए गन्धमादन पर जा पहुँचे, मानो आकाश को ही आगे खींच रहे हों।
22तब पाण्डवों ने रोमांचित होकर और हर्ष के साथ धनपति द्वारा पालित उस विशाल अश्वसमूह को तथा यक्षों और राक्षसों से घिरे उदारचेता और मनोहर कुबेर को भी देखा। कुबेर ने भी उन महारथी पाण्डुपुत्रों को, जो महान् बल से सम्पन्न तथा धनुष और खड्गों से सुसज्जित थे, देखकर प्रसन्नता अनुभव की; और देवताओं का कार्य सिद्ध करने की इच्छा से मन में हर्षित हुए।
23वे (कुबेर के अनुचर) महान् वेग से पक्षियों के समान पर्वत के शिखर पर उतरे और धनपति को आगे रखकर उनके (पाण्डवों के) सम्मुख खड़े हो गए।
24तब, हे भरत, यक्ष और राक्षस यह देखकर कि वे (कुबेर) पाण्डवों से भलीभाँति प्रसन्न हैं, वहाँ उदासीन होकर खड़े रहे।
25तब उन महारथी महात्मा पाण्डवों — नकुल, सहदेव और धर्मपुत्र धर्मात्मा (युधिष्ठिर) — ने उन स्वामी धनदाता को प्रणाम करके और स्वयं को अपराधी मानकर हाथ जोड़े हुए धनपति को घेरकर खड़े रहे।
26वे यशस्वी (कुबेर) नाना रंगों से चित्रित उस उत्तम आसन पुष्पक पर विराजमान थे।
27महान् वेग और विशाल शरीर वाले तथा भालों के समान कानों वाले सहस्रों राक्षस और यक्ष तथा सैकड़ों गन्धर्व और अप्सराएँ उन (धनपति) को घेरकर बैठीं, जैसे देवगण शतक्रतु (इन्द्र) को घेरकर बैठते हैं।
28सिर पर मंगलमय स्वर्णमाला धारण किए और हाथों में पाश, खड्ग तथा धनुष लिए भीमसेन धनपति की ओर देखने लगे।
29न तो राक्षसों द्वारा घायल किए जाने से और न उस अवस्था में कुबेर को देखकर ही भीमसेन ने मन में किसी प्रकार की हीनता अनुभव की।
30वे (कुबेर), जो मनुष्यों के कन्धों पर वहन किए जाते हैं, भीम को युद्ध की मुद्रा में और तीक्ष्ण बाणों से सुसज्जित देखकर धर्मपुत्र से इस प्रकार बोले —
31"हे पार्थ, समस्त प्राणी जानते हैं कि तुम समग्र सृष्टि के कल्याण में तत्परतापूर्वक लगे रहते हो। (अतः) इस पर्वत के शिखर पर निर्भय होकर निवास करो।
32हे पाण्डव, न ही तुम्हें भीमसेन पर क्रोध करना चाहिए। वे (राक्षस और यक्ष) तो पहले ही विधाता द्वारा मारे जा चुके थे, तुम्हारा छोटा भाई तो केवल निमित्तमात्र था।
33न ही तुम्हें उसके उतावलेपन के कर्म पर लज्जित होना चाहिए। यक्षों और राक्षसों का विनाश देवताओं द्वारा पहले से ही निश्चित किया जा चुका था।
34हे भरतश्रेष्ठ, मैं भीमसेन पर क्रुद्ध होने के बजाय प्रसन्न ही हूँ — बल्कि भीमसेन के इस कर्म ने मुझे परम सुखी कर दिया है।"
35वैशम्पायन ने कहा — राजा से इस प्रकार कहकर (कुबेर) भीमसेन से बोले, "हे वत्स, हे कुरुश्रेष्ठ, मैं इसका (तनिक भी) बुरा नहीं मानता।
36हे भीम, यदि देवताओं की अवहेलना करके और अपनी भुजाओं के बल पर भरोसा करके तुमने द्रौपदी के लिए यह उतावलेपन का कर्म — यक्षों और राक्षसों का विनाश — किया है, तो मैं इसके लिए तुम पर और भी अधिक प्रसन्न हूँ। हे वृकोदर, आज मैं एक भयंकर शाप से मुक्त हुआ हूँ।
37पूर्वकाल में किसी अपराध के कारण महर्षि अगस्त्य ने क्रोध में आकर मुझे शाप दिया था। तुमने अपने इस कर्म से मुझे उससे मुक्त कर दिया।
38हे पाण्डुपुत्र, मेरा अपमान पहले से ही निश्चित था। अतः हे पाण्डव, किसी भी प्रकार तुम पर कोई दोष नहीं लगाया जा सकता।"
39युधिष्ठिर ने कहा — हे स्वामी, उदारचेता अगस्त्य ने आपको किस कारण शाप दिया था? हे देव, मैं उस शाप का कारण सुनने का इच्छुक हूँ।
40मुझे यह आश्चर्य लगता है कि आप उसी क्षण अपनी समस्त सेनाओं और अनुचरों सहित उन बुद्धिमान् अगस्त्य के क्रोध से भस्म नहीं हो गए।
41धनपति ने कहा — हे नरेश, एक बार मैं कुशवती जा रहा था, जहाँ देवताओं की सभा हो रही थी; नाना शस्त्र धारण किए तीन सौ महापद्म भयंकर रूप वाले यक्षों से मैं घिरा हुआ था। मार्ग में मैंने ऋषियों में परम श्रेष्ठ अगस्त्य को यमुना के तट पर, जो नाना प्रकार के पक्षियों से भरा और फूले हुए पौधों से सुशोभित था, कठोर तप करते देखा।
42अग्नि के समान प्रज्वलित और उज्ज्वल उस तेजःपुञ्ज को, जो भुजाएँ ऊपर उठाए सूर्य के सम्मुख (खड़ा) था, देखकर आकाश में विचरण करते मेरे यशस्वी मित्र राक्षसराज मणिमान् ने, हे पृथ्वीपति, मूढ़ता, मूर्खता, अहंकार और अज्ञान के वश —
43उन महर्षि के मस्तक पर थूक दिया। वे (अगस्त्य) मानो अपने क्रोध से समस्त दिशाओं को जलाते हुए —
44यह कहा — "हे धनपति, चूँकि तुम्हारे इस दुष्टबुद्धि मित्र ने मेरा तिरस्कार करके तुम्हारे ही सम्मुख मेरा अपमान किया है,
45इसलिए वह अपनी सेनाओं सहित एक मनुष्य के हाथों अपने अन्त को प्राप्त होगा। हे दुष्टबुद्धि, तुम भी अपनी सेनाओं के विनाश से अत्यन्त शोकाकुल होओगे और उस मनुष्य को देखकर ही अपने पाप से मुक्त होओगे।
46(किन्तु) यह भयंकर शाप तुम्हारी सेनाओं के उन बलशाली पुत्रों और पौत्रों को नहीं छुएगा, जो तुम्हारी आज्ञाओं के अधीन रहेंगे।"
47हे राजन्, मैंने, जिसने पूर्वकाल में ऋषियों में परम श्रेष्ठ उनसे यह शाप प्राप्त किया था, तुम्हारे भाई भीम के द्वारा उससे मुक्ति पाई है।
नेपाली
1पर्वतका गुफाहरू नाना प्रकारका शब्दले गुन्जिएको सुनेर र भीमसेनलाई नदेखेर कुन्तीपुत्र अजातशत्रु (युधिष्ठिर), माद्रीका दुवै पुत्र, धौम्य र कृष्णा (द्रौपदी) तथा (पाण्डवहरूका) सम्पूर्ण मित्र मनमनै व्याकुल भए।
2त्यसपछि द्रौपदीलाई आर्ष्टिषेणको हेरचाहमा छाडेर ती वीर र महारथीहरू शस्त्रले सुसज्जित भई पर्वतमा चढे।
3तब ती महारथी, महाधनुर्धर र शत्रुलाई सन्ताप दिने वीरहरूले पर्वतको शिखरमा पुगेर चारैतिर दृष्टि दिँदै भीमसेनलाई देखे।
4र (उनीहरूले देखे) भीमसेनद्वारा मारिएका विशाल बल र साहस भएका ती विशालकाय राक्षसहरू, जसमध्ये धेरै (अझै) चलमलाइरहेका थिए र धेरै मरेर लडिरहेका थिए।
5र गदा, खड्ग तथा धनु धारण गरेका ती महाबाहु (भीम) यस्तो देखिन्थे मानौँ युद्धमा सम्पूर्ण दानवको वध गरिसकेका मघवान् (इन्द्र) हुन्।
6तब आफ्नो भाइलाई देखेर र उसलाई अङ्गालो हालेर तथा उत्तम अवस्था प्राप्त गरेर ती महारथी पार्थहरू (त्यहीँ) बसे।
7ती चार महाधनुर्धर (बसेका) ले त्यो शिखर त्यस्तै भव्य र सुन्दर देखियो जस्तो देवतामा श्रेष्ठ, परम भाग्यशाली लोकपालहरूले (सुशोभित) स्वर्ग (स्वयम्)।
8(र) पृथ्वीपति (युधिष्ठिर) ले कुबेरको निवास तथा (भीमद्वारा) मारिएका ती राक्षसहरूलाई देखेर बसिरहेका आफ्ना भाइ (भीम) लाई यसरी भने —
9"हे भीम, तिमीले यो पापपूर्ण कर्म चाहे हतारले गरेका होऊ वा अज्ञानले, यो तिम्रा लागि त्यत्तिकै अयोग्य छ जति तपस्वीहरूका लागि असत्य।
10धर्मात्मा पुरुषहरू भन्दछन् कि राजालाई अप्रसन्न पार्ने कर्म गर्नुहुँदैन; तर हे भीमसेन, तिमीले यस्तो कर्म गरेका छौ जसले देवतालाई समेत अप्रसन्न पार्नेछ।
11हे पार्थ, जसले अर्थ र धर्मको अवहेलना गरेर आफूलाई पापको अधीनमा सुम्पिन्छ, उसले आफ्ना पापकर्मको दण्ड अवश्य भोग्छ। यदि तिमी मेरो कल्याण चाहन्छौ भने, फेरि यस्ता (पापपूर्ण) कर्म नगर्नू।"
12अर्थशास्त्रका विवरणमा निपुण, परम तेजस्वी र दृढचित्त कुन्तीपुत्र धर्मात्मा युधिष्ठिर आफ्ना भाइ (भीम) लाई यसरी भनेर मौन भए र त्यस विषयमा विचार गर्न थाले। अर्कोतिर, भीमसेनद्वारा मारिएका राक्षसहरूमध्ये जो बाँकी रहेका थिए, तिनीहरू —
13एकसाथ कुबेरको निवासतिर हिँडे। र अत्यन्त वेगवान् तिनीहरू चाँडै नै कुबेरको निवासमा पुगेर —
14भीमसेनको भयले पीडित भई ठूलो स्वरमा विलाप गर्न थाले। आफ्ना शस्त्र फ्याँकेर, रगतले लतपतिएका आफ्ना कवचले थाकेका —
15र छरिएका कपाल भएका, हे राजन्, (तिनीहरूले) यक्षहरूका स्वामीलाई यसरी भने — "हे स्वामी, तपाईंका ती सम्पूर्ण श्रेष्ठ राक्षस, जो गदा, खड्ग, मुद्गर, दृष्टि र काँडेदार भालाले लड्थे, सबै मारिए। हे धनपति, महान् वेगले पर्वतलाई चूरचूर पार्दै एउटै मानिसले एक्लै युद्धमा क्रोधवश कुलका सम्पूर्ण राक्षस तथा श्रेष्ठ राक्षस र यक्षहरूलाई पनि मारिदियो, (जो) प्राण गएपछि संज्ञाहीन भई लडिरहेका छन्; केवल हामी मात्र बाँच्यौँ; तपाईंका मित्र मणिमान् पनि मारिए।
16यो सबै एउटै मानिसले गरेको हो। अब तपाईंलाई जे उचित लाग्छ त्यही गर्नुहोस्।" यो सबै सुनेर सम्पूर्ण यक्षका राजा महान् क्रोधमा —
17र क्रोधले राता आँखा भई कराए, "के!" र भीमको दोस्रो अपराधको कुरा सुनेर धनपति —
18क्रोधले भरिए र तब यक्षहरूका राजाले भने, "(रथमा घोडा) जोत।" त्यसपछि (कुबेरका सेवकहरूले) रथमा सुनका माला लगाएका, श्याम मेघको वर्ण भएका र पर्वत-शिखरजस्तै अग्ला घोडा जोते। र उनका ती उत्तम घोडा, जो स्वच्छ नेत्र भएका र प्रत्येक श्रेष्ठ गुणले युक्त थिए —
19र तेज तथा बलले सम्पन्न र नाना रत्नले अलङ्कृत तथा भव्य रूप भएका थिए, रथमा जोतिएपछि यस्ता देखिए मानौँ वायुसरह वेगले दौडन आतुर छन् —
20र विजयसूचक हिनहिनाहट एकअर्कातिर गर्न थाले। (र) राजाहरूका ती तेजस्वी र दिव्य राजा त्यस महान् रथमा आरूढ भई, देवता र गन्धर्वहरूबाट स्तुति गरिँदै, प्रस्थान गरे। राता आँखा भएका, सुनजस्तै कान्ति भएका र विशालकाय, विशाल बलले सम्पन्न, शस्त्रले सुसज्जित र कम्मरमा तरबार बाँधेका एक हजार प्रमुख यक्ष ती उदारचेता धनपति र सम्पूर्ण यक्षका राजाको पछि लागे।
21(र) महान् वेग भएका ती (घोडाहरू) आकाशमा तीव्र गतिले विचरण गर्दै गन्धमादनमा पुगे, मानौँ आकाशलाई नै अगाडि तानिरहेका छन्।
22तब पाण्डवहरूले रोमाञ्चित भई र हर्षसाथ धनपतिद्वारा पालित त्यस विशाल अश्वसमूहलाई तथा यक्ष र राक्षसहरूले घेरिएका उदारचेता र मनोहर कुबेरलाई पनि देखे। कुबेरले पनि ती महारथी पाण्डुपुत्रहरूलाई, जो महान् बलले सम्पन्न तथा धनु र खड्गले सुसज्जित थिए, देखेर प्रसन्नता अनुभव गरे; र देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्ने इच्छाले मनमा हर्षित भए।
23तिनीहरू (कुबेरका अनुचर) महान् वेगले पक्षीहरूजस्तै पर्वतको शिखरमा ओर्ले र धनपतिलाई अगाडि राखेर तिनीहरू (पाण्डवहरू) को सामु उभिए।
24तब, हे भरत, यक्ष र राक्षसहरूले यो देखेर कि उनी (कुबेर) पाण्डवहरूसँग राम्ररी प्रसन्न छन्, त्यहाँ उदासीन भई उभिइरहे।
25तब ती महारथी महात्मा पाण्डवहरू — नकुल, सहदेव र धर्मपुत्र धर्मात्मा (युधिष्ठिर) — ले ती स्वामी धनदातालाई प्रणाम गरेर र आफूलाई अपराधी ठानेर हात जोडेर धनपतिलाई घेरी उभिए।
26ती यशस्वी (कुबेर) नाना रङले चित्रित त्यस उत्तम आसन पुष्पकमा विराजमान थिए।
27महान् वेग र विशाल शरीर भएका तथा भालाजस्ता कान भएका हजारौँ राक्षस र यक्ष तथा सयौँ गन्धर्व र अप्सराहरू उनलाई (धनपतिलाई) घेरेर बसे, जसरी देवगणहरू शतक्रतु (इन्द्र) लाई घेरेर बस्दछन्।
28शिरमा मङ्गलमय सुनको माला धारण गरेर र हातमा पाश, खड्ग तथा धनु लिएर भीमसेन धनपतितिर हेर्न थाले।
29न त राक्षसहरूद्वारा घाइते पारिएकाले र न त्यस अवस्थामा कुबेरलाई देखेरै भीमसेनले मनमा कुनै प्रकारको हीनता अनुभव गरे।
30ती (कुबेर), जो मानिसहरूका काँधमा बोकिन्छन्, भीमलाई युद्धको मुद्रामा र तीखा बाणले सुसज्जित देखेर धर्मपुत्रलाई यसरी भने —
31"हे पार्थ, सम्पूर्ण प्राणीले जान्दछन् कि तिमी समग्र सृष्टिको कल्याणमा तत्परतापूर्वक लागिरहन्छौ। (त्यसैले) यस पर्वतको शिखरमा निर्भय भई निवास गर।
32हे पाण्डव, न त तिमीले भीमसेनसँग क्रोध गर्नुपर्छ। तिनीहरू (राक्षस र यक्ष) त पहिले नै विधाताद्वारा मारिइसकेका थिए, तिम्रो कान्छो भाइ त केवल निमित्तमात्र थियो।
33न त तिमीले उसको हतारको कर्ममा लज्जित हुनुपर्छ। यक्ष र राक्षसहरूको विनाश देवताहरूद्वारा पहिले नै निश्चित गरिइसकेको थियो।
34हे भरतश्रेष्ठ, म भीमसेनसँग क्रुद्ध हुनुभन्दा प्रसन्न नै छु — बरु भीमसेनको यस कर्मले मलाई परम सुखी तुल्याएको छ।"
35वैशम्पायनले भने — राजालाई यसरी भनेर (कुबेर) भीमसेनलाई भने, "हे वत्स, हे कुरुश्रेष्ठ, म यसको (अलिकति पनि) नराम्रो मान्दिनँ।
36हे भीम, यदि देवताहरूको अवहेलना गरेर र आफ्ना पाखुराको बलमा भरोसा गरेर तिमीले द्रौपदीका लागि यो हतारको कर्म — यक्ष र राक्षसहरूको विनाश — गरेका हौ भने, म यसका लागि तिमीसँग अझ बढी प्रसन्न छु। हे वृकोदर, आज म एउटा भयङ्कर शापबाट मुक्त भएँ।
37पूर्वकालमा कुनै अपराधका कारण महर्षि अगस्त्यले क्रोधमा आई मलाई शाप दिएका थिए। तिमीले आफ्नो यस कर्मले मलाई त्यसबाट मुक्त गरिदियौ।
38हे पाण्डुपुत्र, मेरो अपमान पहिले नै निश्चित थियो। त्यसैले हे पाण्डव, कुनै पनि प्रकारले तिमीमाथि कुनै दोष लगाउन सकिँदैन।"
39युधिष्ठिरले भने — हे स्वामी, उदारचेता अगस्त्यले तपाईंलाई कुन कारणले शाप दिएका थिए? हे देव, म त्यस शापको कारण सुन्न इच्छुक छु।
40मलाई यो आश्चर्य लाग्छ कि तपाईं त्यही क्षण आफ्ना सम्पूर्ण सेना र अनुचरसहित ती बुद्धिमान् अगस्त्यको क्रोधले भस्म भएनौ।
41धनपतिले भने — हे नरेश, एक पटक म कुशवती जाँदै थिएँ, जहाँ देवताहरूको सभा भइरहेको थियो; नाना शस्त्र धारण गरेका तीन सय महापद्म भयङ्कर रूप भएका यक्षहरूले म घेरिएको थिएँ। बाटोमा मैले ऋषिहरूमा परम श्रेष्ठ अगस्त्यलाई यमुनाको किनारमा, जो नाना प्रकारका पक्षीले भरिएको र फुलेका बिरुवाले सुशोभित थियो, कठोर तप गरिरहेको देखेँ।
42अग्निजस्तै प्रज्वलित र उज्ज्वल त्यस तेजःपुञ्जलाई, जो पाखुरा माथि उठाएर सूर्यको सामु (उभिएका) थिए, देखेर आकाशमा विचरण गरिरहेका मेरा यशस्वी मित्र राक्षसराज मणिमान्ले, हे पृथ्वीपति, मूढता, मूर्खता, अहङ्कार र अज्ञानको वशमा परी —
43ती महर्षिको शिरमा थुकिदियो। उनले (अगस्त्यले) मानौँ आफ्नो क्रोधले सम्पूर्ण दिशालाई जलाउँदै —
44यसो भने — "हे धनपति, किनकि तिम्रो यस दुष्टबुद्धि मित्रले मेरो तिरस्कार गरेर तिम्रै सामु मेरो अपमान गरेको छ,
45त्यसैले ऊ आफ्ना सेनासहित एउटा मानिसको हातबाट आफ्नो अन्त्यमा पुग्नेछ। हे दुष्टबुद्धि, तिमी पनि आफ्ना सेनाहरूको विनाशले अत्यन्त शोकाकुल हुनेछौ र त्यस मानिसलाई देखेरै आफ्नो पापबाट मुक्त हुनेछौ।
46(तर) यो भयङ्कर शापले तिम्रा सेनाहरूका ती बलशाली पुत्र र नातिहरूलाई छुनेछैन, जो तिम्रा आज्ञाको अधीनमा रहनेछन्।"
47हे राजन्, मैले, जसले पूर्वकालमा ऋषिहरूमा परम श्रेष्ठ उनीबाट यो शाप प्राप्त गरेको थिएँ, तिम्रो भाइ भीमद्वारा त्यसबाट मुक्ति पाएको छु।