तीर्थयात्रा पर्व — भीम र हनुमान्को संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 150
संस्कृत
1भीमसेन उवाच पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन। यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना॥
2वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्व प्लवगंमः। तद् रूपं दर्शयामास यद् वै सागरलङ्घने।॥
3भ्रातुः प्रियमभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः। देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः॥
4सदुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः। गिरेश्वोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानरः॥
5समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः। ताम्रक्षणस्तीक्ष्णंष्ट्रो भृकुटीकुटिलाननः॥ दीर्घलाङ्गलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः। तद् रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः॥
6विसिष्मिये तदा भीमो जहषे च पुनः पुनः। तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम्॥ प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत्। आवभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्निव॥
7एतावदिह शक्तस्त्वं द्रष्टुं रूपं ममानघ। वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसि स्थितम्। भीमशत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा॥
8वैशम्पायन उवाच तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसंनिभम्। दृष्ट्वा हनूमतो वर्म सम्भ्रान्तः पवनात्मजः॥
9प्रत्युवाच ततो भीम: सम्प्रहृष्टतनूरुहः। कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्॥
10दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो। संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना॥
11न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम्। अप्रमेयमनाघृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्॥
12विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान् मनसोऽद्य वै। यद् रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात्॥
13त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम्। स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमञ्जसा॥
14न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते। तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि॥
15वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान् प्लवगोत्तमः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा॥
16हनूमानुवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः॥
17मया तु निहते तस्मिन् रावणे लोककण्टके। कीर्तिनश्येद् राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्॥
18तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम्। आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्चाख्यापिता नृषु॥
19तद् गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः। अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः॥
20एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते। द्रक्ष्यसेधनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः॥
21न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम्। दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः॥
22बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ। दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या दुर्वन्ति भारत।॥
23मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्म परिपालय। स्वधर्मस्थः परंधर्मं बुध्यस्व गमयस्व च॥
24न हिधमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च। धर्मार्थो वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि॥
25अधर्मो यत्रधर्माख्योधर्मश्चाधर्मसंज्ञितः। स विज्ञेयो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः॥
26आचारसम्भवोधर्मोधर्मे वेदाः प्रतिष्ठिताः। वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः॥
27वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः। बृहस्पत्युशन: प्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः॥
28पण्याकरवणिज्याभिः कृष्यागोजाविपोषणैः। विद्ययाधार्यते सर्वधरतौर्द्विजातिभिः॥ त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्। ताभिः सम्यक् प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते॥ सा चेद्धर्मकृता न स्यात् त्रयीधर्ममृते भुवि। दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्॥ वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः। सुप्रवृत्तैस्त्रिभिद्येतैर्धर्मं सूयन्ति वै प्रजाः॥
29द्विजातीनामृतंधर्मो ह्येश्चैवैकलक्षणः। यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः॥
30याजनाध्यापनं विप्रेधर्मश्चैव प्रतिग्रहः। पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्॥
31शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते। भैक्ष्यहोमव्रतैींनास्तथैव गुरुवासिताः॥
32क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तवधर्मोऽत्र रक्षणम्। स्वधर्म प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः॥
33वृद्धैः सम्मन्त्र्य सद्धिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः। आस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते॥ निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते। तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादा: सुव्यवस्थिताः॥
34तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च। नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा॥
35राज्ञामुपायश्चाश्च बुद्धिमत्रपराक्रमाः। निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम्॥ साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपक्षणेन च। साधनीयानि कर्माणि समासव्यासयोगतः॥
36मन्त्रमूला नया: भरतर्षभ। सुमन्त्रितेन या सिद्धिस्तां द्विजैः सह मन्त्रयेत्॥
37स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनापि वा। सर्वे चाराश्च न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम्॥
38मन्त्रयेत् सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्। स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत्॥
39धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्। स्त्रीषु क्लीबान् नियुञ्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्ममु॥
40स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा। बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्॥ बुद्ध्या स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुष्वनुग्रहम्। निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्॥
41निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते। तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता॥
42एष तेऽभिहितः पार्थ घोरोधर्मो दुरन्वयः। तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय॥
43तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम्। दानातिथ्यक्रियाधमैर्यान्ति वैश्याच सद्गतिम्॥ क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः।
44सम्यक् प्रणीतदण्डा हि कामद्वेषविवर्जिताः। अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम्॥
अङ्ग्रेजी
1Bhima said: I shall never go without seeing your former form. If you are pleased with me, show me your own form.
2Vaishampayana said : Having been thus addressed by Bhima, the monkey chief showed him the forin in which he jumped across the sea.
3Desiring to gratify his brother, he (Hanuman) assumed a gigantic body which both in length and breadth grew exceedingly huge.
4That greatly effulgent monkey stood there covering the whole of the plantain forest, full of trees and rising to the height, reached by the Vindhya (mountain).
5Having attained to a lofty and gigantic body which looked like another mountain, (a body) furnished with coppery eyes and sharp teeth and a face marked by frowns, he lay covering all sides, lashing his long tail. That descendant of Kuru (Bhima), seeing his brother's that gigantic form.
6Was greatly astonished and the down of his body again and again stood on end. Seeing him as blazing as the sun or the golden mountain or the blazing sky, Bhima closed his eyes. Then Hanuman smilingly thus spoke to Bhima.
7"O Bhima, O sinless one, you are capable of seeing my form up to this extent. I can go on swelling my body as long as I wish. Amidst foes, my size increases exceedingly by its own energy.
8Vaishampayana said : Seeing that dreadful and wonderful body of Hanuman like the Vindhya mountain, the son of Pavana (Bhima) grew bewildered.
9His down standing on end, the high-souled Bhima with joined hands spoke thus to Hanuman who was standing (in that form).
10"O lord, O greatly mighty one. I have seen the vast dimensions of your body. Now decrease it with your own prowess.
11I am unable to look at you who look like the rising sun, who is immeasurable and irrepressible and who resemble the Mainaka mountain.
12O hero, this is my great wonder to day that when you were at the side of Rama, he had to fight personally with Ravana.
13Depending on your own strength of arms, you were capable of instantly destroying Lanka, with its warriors, heroes, elephants and chariots.
14O son of Vayu, there is nothing that is incapable of being achieved by you. Ravana together with his followers was no match for you in battle, though he fought you single handed.
15Vaishampayana said: Having been thus addressed by Bhima, that chief of monkeys, Hanuman replied in affectionate words and in solemn accents.
16Hanuman said: O mighty armed descendant of Bharata. O Bhimasena, it is as you say. That wretch of a Rakshasa (Ravana) was no match for me.
17But if I had killed Ravana, that thorn of the worlds, the glory of Raghu's son (Rama) would have been obscured, for this I left him alone.
18By killing that lord of the Rakashasas together with his followers and bringing back Sita to his own city, that hero established his fame among men.
19O greatly wise one being intent on the welfare of your brothers and being protected by Vayu, go along a fortunate and blessed way.
20O foremost of Kurus, this way will lead you to Saugandhika (forest). You will see the gardens of Kubera, guarded by the Yakshasas and Rakshasas.
21Do not pluck there any flowers by the force of your personal might, for the celestials deserve respect and regard from mortals,
22O best of the Bharata race, O descendant of Bharata, men gratify the celestials by offerings, homas, sacrifices, reverential salutations, recitations of Mantras and veneration.
23O child, therefore do not act rashly, do not deviate from the duties of your order. Adhering to your own Dharma, know and follow the highest morality.
24Without knowing one's own duties and without waiting upon the old, even men who are like Brihaspati can never understand what Dharma and Artha (really are).
25One should ascertain with discrimination those cases in which vice goes under the name of virtue and in which men, having no intelligence, become perplexed.
26Four religious observances proceed from virtue, the Vedas are established in virtue and from the Vedas sacrifices came into existence. By sacrifices the celestials are established.
27The celestials are maintained by the sacrifices prescribed by the Vedas and the ordinances. But men maintain themselves by following ordinances of ordinances of Brihaspati and Ushanas,
28And also by those avocations by which the world is maintained, such as serving for wages, receiving taxes, merchandise, agriculture and tending of cattle and sheep. The (study of the) three Vedas, agriculture, trade and government constitute, as it is ordained by the wise, the professions of the twice-born ones; each order maintains itself by following the professions prescribed for it. When these callings are properly pursued, the world is maintained with ease. If however men do not righteously lead their lives, the world becomes lawless for want of Vedic merit and government. And if people do not follow their respective vocations, they perish. But by regularly following their professions, they acquire virtue.
29The religion of the twice-born consists of the knowledge of the soul. The colour of that order is universally the The performances of sacrifices, study and the bestowal of gifts, these are the three wellknown general duties.
30Performing sacrifices (on behalf of others), teaching and acceptance of gifts are the (three) duties of the Brahmana. The duty of the Kshatriya is to rule and that of Vaishya is to tend (cattle).
31It is said that the duty of the Shudra is to serve the twice-born ones. The (Shudra) cannot beg alms, perform Homas and observe vows. They are to live in their master's house. same..
32O son of Kunti, your duty is that of a Kshatriya, namely to protect (men). Therefore controlling your passions, perform your own duties in an humble spirit.
33That king only is fit to govern who takes counsel of wise men, who is helped by honest, intelligent and learned ministers. But a sinful king always meets with defeat. When the king duly prescribes and properly confers favours, then only the order of the world is preserved.
34Therefore the nature of the hostile country, its fortified places, the allies of the enemy, their prosperity and adversity, must be ascertained by spies.
35Spies are the most important helps to a king; tact, diplomacy, prowess, chastisement, favour and cleverness lead to success. Success should also be attained through the following, either in their combination or in separation, namely conciliation, gifts, sowing dissension's, chastisement and slight.
36O best of the Bharata race, politics has for its roots diplomacy. Diplomacy again is the main qualification of a spy. Well judged policy brings in success; therefore in the political matters, counsels of Brahmanas should be taken.
37In matters of secrecy, a woman, a fool, a boy, a covetous man, a mean-minded person and he in whom signs of insanity are marked must not be consulted.
38Wise men should only be consulted and affairs should be transacted only through able officer. Diplomacy must be carried on through friendly persons. Fools must always be avoided.
39In religious matters pious men, in the matters of gain learned men, in guarding woman eunuchs and in all crooked affairs crooked men should be employed.
40Propriety and impropriety of the resolution of the enemy, as also their strength and weakness should be ascertain through one's own spies as well as the spies of the enemies. Favour should be shown to honest persons that have prudently sought protection. But lawless and disobedient persons should always be punished.
41When a king justly punishes and shows favour, dignity of the law is then well maintained and all people live in good order.
42O son of Pritha, I have thus explained to you all the kingly duties so difficult to comprehend. Perform with equanimity the duty as prescribed for your order.
43The Brahmanas go to heaven by ascetic merits, by controlling their senses and by performing sacrifices. The Vaishyas obtain the blessed state by gifts, hospitality and religious acts. The Kshatriyas go to heaven by protecting and punishing men.
44Being not influenced by lust, malice, avarice and anger, if kings justly and properly punish (their subjects), they then go to the place where virtuous men go.
हिन्दी
1भीम ने कहा — आपका वह पूर्वरूप देखे बिना मैं कदापि नहीं जाऊँगा। यदि आप मुझ पर प्रसन्न हैं तो मुझे अपना वह रूप दिखाइए।
2वैशम्पायन ने कहा — भीम के इस प्रकार कहने पर उस वानरराज ने उसे वही रूप दिखाया, जिसमें उन्होंने समुद्र को लाँघा था।
3अपने भाई को सन्तुष्ट करने की इच्छा से उन्होंने (हनुमान् ने) एक विशाल शरीर धारण किया, जो लम्बाई और चौड़ाई दोनों में अत्यन्त विशाल होता गया।
4वह महातेजस्वी वानर वहाँ वृक्षों से भरे समस्त कदली-वन को ढाँपता हुआ और विन्ध्य (पर्वत) की ऊँचाई तक उठता हुआ खड़ा हो गया।
5एक और पर्वत के समान प्रतीत होने वाला वह ऊँचा और विशाल शरीर धारण करके, जो ताम्रवर्ण नेत्रों और तीखे दाँतों से युक्त था तथा जिसका मुख भृकुटियों से चिह्नित था, वे अपनी लम्बी पूँछ पटकते हुए सब दिशाओं को आच्छादित करके लेट गए। अपने भाई का वह विशाल रूप देखकर वह कुरुवंशी (भीम) —
6— अत्यन्त विस्मित हो गया और उसके शरीर के रोएँ बार-बार खड़े हो गए। उन्हें सूर्य के समान अथवा स्वर्णपर्वत के समान अथवा प्रज्वलित आकाश के समान देदीप्यमान देखकर भीम ने अपने नेत्र मूँद लिए। तब हनुमान् ने मुस्कराते हुए भीम से इस प्रकार कहा —
7"हे भीम, हे निष्पाप, मेरा रूप तुम इतना ही देख सकते हो। मैं जब तक चाहूँ, अपने शरीर को बढ़ाता चला जा सकता हूँ। शत्रुओं के बीच मेरा आकार अपने ही तेज से अत्यन्त बढ़ जाता है।"
8वैशम्पायन ने कहा — विन्ध्य पर्वत के समान हनुमान् के उस भयंकर और अद्भुत शरीर को देखकर पवनपुत्र (भीम) विमोहित हो गया।
9उसके रोएँ खड़े हो गए और महात्मा भीम ने हाथ जोड़कर (उस रूप में) खड़े हुए हनुमान् से इस प्रकार कहा —
10"हे प्रभु, हे महाबली, मैंने आपके शरीर का विशाल विस्तार देख लिया। अब अपने ही पराक्रम से इसे घटा लीजिए।
11उदयकाल के सूर्य के समान प्रतीत होने वाले, अपरिमेय और अजेय तथा मैनाक पर्वत के समान आपकी ओर मैं देख नहीं पा रहा हूँ।
12हे वीर, आज मुझे इस बात का बड़ा आश्चर्य है कि जब आप राम के पार्श्व में थे, तब भी उन्हें स्वयं रावण से युद्ध करना पड़ा।
13अपनी भुजाओं के बल के भरोसे आप तत्क्षण ही लंका को उसके योद्धाओं, वीरों, हाथियों और रथों सहित नष्ट कर देने में समर्थ थे।
14हे वायुपुत्र, ऐसा कुछ भी नहीं है जो आपके द्वारा सिद्ध न हो सके। रावण अपने अनुचरों सहित भी युद्ध में आपकी बराबरी का नहीं था, चाहे वह अकेले ही आपसे लड़ता।"
15वैशम्पायन ने कहा — भीम के इस प्रकार कहने पर उन वानरराज हनुमान् ने स्नेहपूर्ण वचनों में और गम्भीर स्वर में उत्तर दिया।
16हनुमान् ने कहा — हे महाबाहु भरतवंशी, हे भीमसेन, जैसा तुम कहते हो, वैसा ही है। वह नीच राक्षस (रावण) मेरी बराबरी का नहीं था।
17किन्तु यदि मैं जगत् के उस कण्टक रावण को मार डालता तो रघुनन्दन (राम) का यश धूमिल हो जाता; इसीलिए मैंने उसे छोड़ दिया।
18अपने अनुचरों सहित उस राक्षसराज का वध करके और सीता को अपनी नगरी में वापस लाकर उन वीर ने मनुष्यों में अपनी कीर्ति स्थापित की।
19हे महाबुद्धिमान्, अपने भाइयों के कल्याण में तत्पर रहते हुए और वायु से रक्षित होकर तुम शुभ और मंगलमय मार्ग से जाओ।
20हे कुरुश्रेष्ठ, यह मार्ग तुम्हें सौगन्धिक (वन) तक ले जाएगा। वहाँ तुम कुबेर के उद्यान देखोगे, जिनकी रक्षा यक्ष और राक्षस करते हैं।
21वहाँ अपने निजी बल के भरोसे कोई पुष्प मत तोड़ना, क्योंकि देवता मर्त्यों से आदर और सम्मान के पात्र हैं।
22हे भरतवंशश्रेष्ठ, हे भरतवंशी, मनुष्य नैवेद्य, हवन, यज्ञ, श्रद्धापूर्ण प्रणाम, मन्त्रों के पाठ और उपासना से देवताओं को प्रसन्न करते हैं।
23हे वत्स, इसलिए उतावलेपन से काम मत करना, अपने वर्ण के कर्तव्यों से विचलित मत होना। अपने धर्म पर स्थिर रहकर परम धर्म को जानो और उसका पालन करो।
24अपने कर्तव्यों को जाने बिना और वृद्धों की सेवा किए बिना, बृहस्पति के समान बुद्धिमान् मनुष्य भी कभी नहीं समझ सकते कि धर्म और अर्थ (वस्तुतः) क्या हैं।
25जिन स्थितियों में अधर्म धर्म के नाम से चलता है और जिनमें बुद्धिहीन मनुष्य मोहित हो जाते हैं, उन्हें विवेक से भली-भाँति निश्चित करना चाहिए।
26धर्म से चार धार्मिक आचार प्रवृत्त होते हैं, वेद धर्म में प्रतिष्ठित हैं और वेदों से यज्ञों की उत्पत्ति हुई। यज्ञों से देवता प्रतिष्ठित होते हैं।
27देवता वेदों और शास्त्र-विधानों से विहित यज्ञों द्वारा पोषित होते हैं। किन्तु मनुष्य बृहस्पति और उशना के विधानों का अनुसरण करके अपना पोषण करते हैं —
28— तथा उन वृत्तियों से भी, जिनसे संसार का निर्वाह होता है, जैसे वेतन के लिए सेवा करना, कर ग्रहण करना, वाणिज्य, कृषि तथा गौ और भेड़ों का पालन। तीनों वेदों का (अध्ययन), कृषि, वाणिज्य और शासन — विद्वानों के विधान के अनुसार यही द्विजों के व्यवसाय हैं; प्रत्येक वर्ण अपने लिए विहित व्यवसाय का अनुसरण करके अपना निर्वाह करता है। जब इन वृत्तियों का यथोचित पालन होता है, तब संसार का निर्वाह सुखपूर्वक होता है। किन्तु यदि मनुष्य धर्मपूर्वक जीवन नहीं बिताते, तो वैदिक पुण्य और शासन के अभाव में संसार अराजक हो जाता है। और यदि लोग अपनी-अपनी वृत्तियों का पालन नहीं करते, तो वे नष्ट हो जाते हैं। किन्तु नियमपूर्वक अपने व्यवसायों का पालन करने से वे धर्म का अर्जन करते हैं।
29द्विजों का धर्म आत्मज्ञान में निहित है। उस वर्ण का वर्ण-रंग सर्वत्र एक ही है। यज्ञों का अनुष्ठान, स्वाध्याय और दान — ये तीन सर्वविदित सामान्य कर्तव्य हैं।
30(दूसरों की ओर से) यज्ञ कराना, अध्यापन और दान ग्रहण करना — ये (तीन) ब्राह्मण के कर्तव्य हैं। क्षत्रिय का कर्तव्य शासन करना है और वैश्य का (गोधन का) पालन करना।
31कहा गया है कि शूद्र का कर्तव्य द्विजों की सेवा करना है। वह (शूद्र) भिक्षा नहीं माँग सकता, होम नहीं कर सकता और व्रतों का पालन नहीं कर सकता। उन्हें अपने स्वामी के घर में रहना होता है।
32हे कुन्तीपुत्र, तुम्हारा कर्तव्य क्षत्रिय का है, अर्थात् (मनुष्यों की) रक्षा करना। इसलिए अपनी वासनाओं को वश में करके विनम्र भाव से अपने कर्तव्यों का पालन करो।
33शासन करने योग्य वही राजा है जो विद्वानों से परामर्श लेता है, जिसे ईमानदार, बुद्धिमान् और विद्वान् मन्त्रियों का सहयोग प्राप्त है। किन्तु पापी राजा सदा पराजय ही पाता है। जब राजा उचित रूप से दण्ड-विधान करता है और यथोचित रूप से अनुग्रह प्रदान करता है, तभी संसार की व्यवस्था बनी रहती है।
34इसलिए शत्रुदेश का स्वरूप, उसके दुर्ग, शत्रु के मित्र तथा उनकी समृद्धि और विपत्ति — इन सबका पता गुप्तचरों द्वारा लगाना चाहिए।
35गुप्तचर राजा के सबसे महत्त्वपूर्ण सहायक होते हैं; चातुर्य, कूटनीति, पराक्रम, दण्ड, अनुग्रह और निपुणता — ये सफलता की ओर ले जाते हैं। सफलता इन उपायों से भी प्राप्त करनी चाहिए, चाहे संयुक्त रूप से, चाहे पृथक्-पृथक् — अर्थात् साम, दान, भेद, दण्ड और उपेक्षा।
36हे भरतवंशश्रेष्ठ, राजनीति की जड़ कूटनीति है। और कूटनीति गुप्तचर का मुख्य गुण है। भली-भाँति विचारी गई नीति सफलता लाती है; इसलिए राजनीतिक विषयों में ब्राह्मणों का परामर्श लेना चाहिए।
37गोपनीय विषयों में स्त्री, मूर्ख, बालक, लोभी, नीचबुद्धि वाले तथा जिसमें उन्माद के लक्षण दिखाई देते हों — इनसे परामर्श नहीं लेना चाहिए।
38केवल विद्वानों से ही परामर्श लेना चाहिए और कार्य केवल योग्य अधिकारियों के द्वारा ही सम्पन्न कराने चाहिए। कूटनीति मित्रभाव रखने वाले पुरुषों के द्वारा चलानी चाहिए। मूर्खों से सदा बचना चाहिए।
39धार्मिक कार्यों में धर्मपरायण पुरुष, अर्थ के विषयों में विद्वान् पुरुष, स्त्रियों की रक्षा में नपुंसक तथा समस्त कुटिल कार्यों में कुटिल पुरुष नियुक्त करने चाहिए।
40शत्रुओं के निश्चय का उचित-अनुचित होना तथा उनका बल और दुर्बलता — इनका पता अपने गुप्तचरों से तथा शत्रुओं के गुप्तचरों से भी लगाना चाहिए। जिन ईमानदार पुरुषों ने विवेकपूर्वक शरण माँगी हो, उन पर अनुग्रह करना चाहिए। किन्तु उच्छृंखल और अवज्ञाकारी पुरुषों को सदा दण्ड देना चाहिए।
41जब राजा न्यायपूर्वक दण्ड देता है और अनुग्रह करता है, तब विधि की गरिमा भली-भाँति बनी रहती है और समस्त प्रजा सुव्यवस्था में जीवन बिताती है।
42हे कुन्तीपुत्र, इस प्रकार मैंने तुम्हें समस्त राजधर्म बता दिए, जिन्हें समझना अत्यन्त कठिन है। समभाव से अपने वर्ण के लिए विहित कर्तव्य का पालन करो।
43ब्राह्मण तप, इन्द्रियसंयम और यज्ञों के अनुष्ठान से स्वर्ग जाते हैं। वैश्य दान, आतिथ्य और धार्मिक कर्मों से शुभ गति प्राप्त करते हैं। क्षत्रिय मनुष्यों की रक्षा और दण्ड-विधान से स्वर्ग जाते हैं।
44काम, द्वेष, लोभ और क्रोध के वश हुए बिना यदि राजा न्यायपूर्वक और यथोचित रूप से (अपनी प्रजा को) दण्ड देते हैं, तो वे उसी लोक में जाते हैं जहाँ धर्मात्मा पुरुष जाते हैं।
नेपाली
1भीमले भने — तपाईंको त्यो पूर्वरूप नहेरी म कदापि जान्नँ। यदि तपाईं ममाथि प्रसन्न हुनुहुन्छ भने मलाई आफ्नो त्यो रूप देखाउनुहोस्।
2वैशम्पायनले भने — भीमले यसरी भनेपछि ती वानरराजले उनलाई त्यही रूप देखाए, जुन रूपमा उनले समुद्र नाघेका थिए।
3आफ्ना भाइलाई सन्तुष्ट पार्ने इच्छाले उनले (हनुमान्ले) एउटा विशाल शरीर धारण गरे, जो लम्बाइ र चौडाइ दुवैमा अत्यन्त विशाल हुँदै गयो।
4ती महातेजस्वी वानर त्यहाँ रूखले भरिएको सम्पूर्ण केराको वन ढाक्दै र विन्ध्य (पर्वत)को उचाइसम्म उठ्दै उभिए।
5अर्को पर्वतजस्तै देखिने त्यो अग्लो र विशाल शरीर धारण गरेर, जो ताम्रवर्ण आँखा र धारिला दाँतले युक्त थियो तथा जसको मुख आँखीभौँका खुम्चाइले चिह्नित थियो, उनी आफ्नो लामो पुच्छर बजार्दै सबै दिशा ढाकेर पल्टे। आफ्ना भाइको त्यो विशाल रूप देखेर ती कुरुवंशी (भीम) —
6— अत्यन्त विस्मित भए र उनको शरीरका रौँ पटक-पटक ठाडा भए। उनलाई सूर्यजस्तै अथवा सुनको पर्वतजस्तै अथवा प्रज्वलित आकाशजस्तै देदीप्यमान देखेर भीमले आफ्ना आँखा चिम्ले। तब हनुमान्ले मुस्कुराउँदै भीमलाई यसरी भने —
7"हे भीम, हे निष्पाप, मेरो रूप तिमीले यति मात्र देख्न सक्छौ। म जबसम्म चाहन्छु, आफ्नो शरीर बढाउँदै जान सक्छु। शत्रुहरूको बीचमा मेरो आकार आफ्नै तेजले अत्यन्त बढ्छ।"
8वैशम्पायनले भने — विन्ध्य पर्वतजस्तै हनुमान्को त्यो भयङ्कर र अद्भुत शरीर देखेर पवनपुत्र (भीम) विमोहित भए।
9उनका रौँ ठाडा भए र महात्मा भीमले हात जोडेर (त्यस रूपमा) उभिएका हनुमान्लाई यसरी भने —
10"हे प्रभु, हे महाबली, मैले तपाईंको शरीरको विशाल विस्तार देखिसकेँ। अब आफ्नै पराक्रमले यसलाई घटाउनुहोस्।
11उदयकालको सूर्यजस्तै देखिने, अपरिमेय र अजेय तथा मैनाक पर्वतजस्तै तपाईंतिर म हेर्नै सकिरहेको छैन।
12हे वीर, आज मलाई यस कुराको ठूलो आश्चर्य छ कि जब तपाईं रामको छेउमै हुनुहुन्थ्यो, तब पनि उनले स्वयं रावणसँग युद्ध गर्नुपर्यो।
13आफ्ना पाखुराको बलको भरमा तपाईं तत्कालै लङ्कालाई त्यसका योद्धा, वीर, हात्ती र रथसहित नष्ट पार्न समर्थ हुनुहुन्थ्यो।
14हे वायुपुत्र, त्यस्तो केही पनि छैन जो तपाईंबाट सिद्ध नहोस्। रावण आफ्ना अनुचरसहित पनि युद्धमा तपाईंको बराबरीको थिएन, चाहे त्यो एक्लै तपाईंसँग लडेको भए पनि।"
15वैशम्पायनले भने — भीमले यसरी भनेपछि ती वानरराज हनुमान्ले स्नेहपूर्ण वचनमा र गम्भीर स्वरमा उत्तर दिए।
16हनुमान्ले भने — हे महाबाहु भरतवंशी, हे भीमसेन, जस्तो तिमी भन्छौ, त्यस्तै हो। त्यो नीच राक्षस (रावण) मेरो बराबरीको थिएन।
17तर यदि मैले जगत्को त्यो काँडा रावणलाई मारेको भए रघुनन्दन (राम)को यश धमिलो हुन्थ्यो; त्यसैले मैले त्यसलाई छोडिदिएँ।
18आफ्ना अनुचरसहित त्यस राक्षसराजको वध गरेर र सीतालाई आफ्नो नगरीमा फिर्ता ल्याएर ती वीरले मानिसहरूमा आफ्नो कीर्ति स्थापित गरे।
19हे महाबुद्धिमान्, आफ्ना भाइहरूको कल्याणमा तत्पर रहँदै र वायुबाट रक्षित भई तिमी शुभ र मङ्गलमय बाटोबाट जाऊ।
20हे कुरुश्रेष्ठ, यो बाटोले तिमीलाई सौगन्धिक (वन)सम्म पुर्याउनेछ। त्यहाँ तिमीले कुबेरका उद्यान देख्नेछौ, जसको रक्षा यक्ष र राक्षसहरूले गर्छन्।
21त्यहाँ आफ्नो निजी बलको भरमा कुनै पुष्प नटिप्नू, किनभने देवताहरू मर्त्यहरूबाट आदर र सम्मानका पात्र हुन्।
22हे भरतवंशश्रेष्ठ, हे भरतवंशी, मानिसहरूले नैवेद्य, हवन, यज्ञ, श्रद्धापूर्ण प्रणाम, मन्त्रको पाठ र उपासनाले देवतालाई प्रसन्न पार्छन्।
23हे वत्स, त्यसैले हतारमा काम नगर्नू, आफ्नो वर्णका कर्तव्यबाट विचलित नहुनू। आफ्नो धर्ममा स्थिर रहेर परम धर्मलाई जान र त्यसको पालन गर।
24आफ्ना कर्तव्य नजानी र वृद्धहरूको सेवा नगरी, बृहस्पतिजस्तै बुद्धिमान् मानिसले पनि कहिल्यै बुझ्न सक्दैनन् कि धर्म र अर्थ (वास्तवमा) के हुन्।
25जुन अवस्थामा अधर्म धर्मको नामले चल्छ र जसमा बुद्धिहीन मानिस मोहित हुन्छन्, ती विवेकले राम्ररी निश्चित गर्नुपर्छ।
26धर्मबाट चार धार्मिक आचार प्रवृत्त हुन्छन्, वेद धर्ममा प्रतिष्ठित छन् र वेदबाट यज्ञको उत्पत्ति भयो। यज्ञबाट देवताहरू प्रतिष्ठित हुन्छन्।
27देवताहरू वेद र शास्त्रविधानले विहित यज्ञद्वारा पोषित हुन्छन्। तर मानिसहरू बृहस्पति र उशनाका विधानको अनुसरण गरेर आफ्नो पोषण गर्छन् —
28— तथा ती वृत्तिबाट पनि, जसबाट संसारको निर्वाह हुन्छ, जस्तै ज्यालाका लागि सेवा गर्नु, कर लिनु, वाणिज्य, कृषि तथा गाई र भेडाको पालन। तीनै वेदको (अध्ययन), कृषि, वाणिज्य र शासन — विद्वान्हरूको विधानअनुसार यिनै द्विजका व्यवसाय हुन्; प्रत्येक वर्णले आफ्नै लागि विहित व्यवसायको अनुसरण गरेर आफ्नो निर्वाह गर्छ। जब यी वृत्तिको यथोचित पालन हुन्छ, तब संसारको निर्वाह सुखपूर्वक हुन्छ। तर यदि मानिसहरूले धर्मपूर्वक जीवन बिताउँदैनन् भने वैदिक पुण्य र शासनको अभावमा संसार अराजक हुन्छ। अनि यदि मानिसहरूले आ-आफ्ना वृत्तिको पालन गर्दैनन् भने तिनीहरू नष्ट हुन्छन्। तर नियमपूर्वक आफ्नो व्यवसायको पालन गर्दा तिनीहरूले धर्मको अर्जन गर्छन्।
29द्विजहरूको धर्म आत्मज्ञानमा निहित छ। त्यस वर्णको वर्णरङ सर्वत्र एउटै छ। यज्ञको अनुष्ठान, स्वाध्याय र दान — यी तीन सर्वविदित सामान्य कर्तव्य हुन्।
30(अरूका तर्फबाट) यज्ञ गराउनु, अध्यापन र दान ग्रहण गर्नु — यी (तीन) ब्राह्मणका कर्तव्य हुन्। क्षत्रियको कर्तव्य शासन गर्नु हो र वैश्यको (गोधनको) पालन गर्नु।
31भनिएको छ कि शूद्रको कर्तव्य द्विजहरूको सेवा गर्नु हो। ऊ (शूद्र)ले भिक्षा माग्न सक्दैन, होम गर्न सक्दैन र व्रतको पालन गर्न सक्दैन। तिनीहरू आफ्ना स्वामीको घरमा बस्नुपर्छ।
32हे कुन्तीपुत्र, तिम्रो कर्तव्य क्षत्रियको हो, अर्थात् (मानिसहरूको) रक्षा गर्नु। त्यसैले आफ्ना वासनालाई वशमा राखेर विनम्र भावले आफ्ना कर्तव्यको पालन गर।
33शासन गर्न योग्य त्यही राजा हो जो विद्वान्हरूसँग सल्लाह लिन्छ, जसलाई इमानदार, बुद्धिमान् र विद्वान् मन्त्रीहरूको सहयोग प्राप्त छ। तर पापी राजाले सदा पराजय मात्र पाउँछ। जब राजाले उचित रूपमा दण्डविधान गर्छ र यथोचित रूपमा अनुग्रह प्रदान गर्छ, तब मात्र संसारको व्यवस्था कायम रहन्छ।
34त्यसैले शत्रुदेशको स्वरूप, त्यसका दुर्ग, शत्रुका मित्र तथा तिनीहरूको समृद्धि र विपत्ति — यी सबैको पत्ता गुप्तचरहरूद्वारा लगाउनुपर्छ।
35गुप्तचर राजाका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सहायक हुन्; चातुर्य, कूटनीति, पराक्रम, दण्ड, अनुग्रह र निपुणता — यिनैले सफलतातिर लैजान्छन्। सफलता यी उपायबाट पनि प्राप्त गर्नुपर्छ, चाहे संयुक्त रूपमा, चाहे छुट्टाछुट्टै — अर्थात् साम, दान, भेद, दण्ड र उपेक्षा।
36हे भरतवंशश्रेष्ठ, राजनीतिको जरा कूटनीति हो। अनि कूटनीति गुप्तचरको मुख्य गुण हो। राम्ररी विचारिएको नीतिले सफलता ल्याउँछ; त्यसैले राजनीतिक विषयमा ब्राह्मणहरूको सल्लाह लिनुपर्छ।
37गोप्य विषयमा स्त्री, मूर्ख, बालक, लोभी, नीचबुद्धि भएका तथा जसमा उन्मादका लक्षण देखिन्छन् — तिनीहरूसँग सल्लाह लिनु हुँदैन।
38केवल विद्वान्हरूसँग मात्र सल्लाह लिनुपर्छ र कार्य केवल योग्य अधिकारीहरूद्वारा मात्र सम्पन्न गराउनुपर्छ। कूटनीति मित्रभाव राख्ने पुरुषहरूद्वारा चलाउनुपर्छ। मूर्खहरूबाट सदा बच्नुपर्छ।
39धार्मिक कार्यमा धर्मपरायण पुरुष, अर्थका विषयमा विद्वान् पुरुष, स्त्रीहरूको रक्षामा नपुंसक तथा सम्पूर्ण कुटिल कार्यमा कुटिल पुरुष नियुक्त गर्नुपर्छ।
40शत्रुहरूको निश्चय उचित हो कि अनुचित तथा तिनीहरूको बल र दुर्बलता — यिनको पत्ता आफ्ना गुप्तचरबाट तथा शत्रुका गुप्तचरबाट पनि लगाउनुपर्छ। जुन इमानदार पुरुषहरूले विवेकपूर्वक शरण मागेका छन्, तिनीहरूमाथि अनुग्रह गर्नुपर्छ। तर उच्छृङ्खल र अवज्ञाकारी पुरुषहरूलाई सदा दण्ड दिनुपर्छ।
41जब राजाले न्यायपूर्वक दण्ड दिन्छ र अनुग्रह गर्छ, तब विधिको गरिमा राम्ररी कायम रहन्छ र सम्पूर्ण प्रजा सुव्यवस्थामा जीवन बिताउँछ।
42हे कुन्तीपुत्र, यसरी मैले तिमीलाई सम्पूर्ण राजधर्म भनिदिएँ, जसलाई बुझ्न अत्यन्त कठिन छ। समभावले आफ्नो वर्णका लागि विहित कर्तव्यको पालन गर।
43ब्राह्मणहरू तप, इन्द्रियसंयम र यज्ञको अनुष्ठानले स्वर्ग जान्छन्। वैश्यहरू दान, आतिथ्य र धार्मिक कर्मले शुभ गति प्राप्त गर्छन्। क्षत्रियहरू मानिसको रक्षा र दण्डविधानले स्वर्ग जान्छन्।
44काम, द्वेष, लोभ र क्रोधको वशमा नपरी यदि राजाहरूले न्यायपूर्वक र यथोचित रूपमा (आफ्नो प्रजालाई) दण्ड दिन्छन् भने तिनीहरू त्यही लोकमा जान्छन् जहाँ धर्मात्मा पुरुषहरू जान्छन्।