तीर्थयात्रा पर्व — मान्धाताको कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 126
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। कथं जातो महाब्रह्मन् यौवनाश्वो नृपोत्तमः॥
2कथं चैनां परां काष्ठां प्राप्तवानमितद्युतिः। यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः॥
3एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्यधीमतः। यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युतेः। जन्म चाप्रतिवीर्यस्य कुशलो ह्यसि भाषितुम्॥
4लोमश उवाच शृणुष्वावहितो राजन् राज्ञस्तस्य महात्मनः। यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते॥
5इक्ष्वाकुवंशप्रभातो युवनाश्वो महीपतिः। सोऽयजत् पृथिवीपालः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः॥
6अश्वमेधसहस्रं च प्राप्यधर्मभृतां वरः। अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैरयजत् स्वाप्तदक्षिणैः॥
7अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा महाव्रतः। मन्त्रिष्वाधाय तद् राज्यं वननित्यो बभूव ह॥
8शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान्। स कदाचिनृपो राजन्नुपवासेन दुःखितः॥
9पिपासाशुष्कहदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः। तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः॥ इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात्। सम्भृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान्॥ तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः। यत् प्राश्य प्रसवेत् तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम्॥
10तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः। रात्रिजागरणाच्छ्रान्तान् सौद्युम्नि: समतीत्य तान्॥
11शुष्ककण्ठः पिपासातः पानीयार्थी भृशं नृपः। तं प्रविश्याश्रमं शान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत्॥
12तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा। नाश्रौषीत् कश्चन तदा शकुनेरिव वाशतः॥
13ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः। अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत्॥
14स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासातॊ महीपतिः। निर्वाणमगमद्धीमान् सुसुखी चाभवत् तदा॥
15ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त मुनयः सतपोधनाः। निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते॥
16कस्य कर्मेदमिति ते पर्यपृच्छन् समागताः। युवनाश्वो ममेत्येवं सत्यं समभिपद्यत॥
17न युक्तमिति तं प्राह भगवान् भार्गवस्तदा। सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव सम्भृताः॥ मया पत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम्। पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम॥
18महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः। यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद् यमसादनम्॥ अनेन विधिना राजन् मयैतदुपपादितम्। अभक्षणं त्वया राजन् न युक्तं कृतमद्य वै॥
19न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत् कर्तुमतोऽन्यथा। नूनं दैवकृतं ह्येतद् यदेवं कृतवानसि॥
20पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः। आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसम्भृताः॥ ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमीदृशं जनयिष्यसि। विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम्॥ यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान्। गर्भधारण वापि न खेदं समवाप्स्यसि॥
21ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः। वाम पार्श्व विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इव स्थितः॥ निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत्। युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत्॥
22ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत्। ततो देवा महेन्द्रं तमपृच्छन्धास्यतीति किम्॥
23प्रदेशिनी ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे। मामयंधास्यतीत्येवं भाषिते चैव वज्रिणा॥ मान्धातोति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः।।३१। प्रदेशिनीं शक्रदत्तामास्वाद्य स शिशुस्तदा। अवर्धत महातेजाः किकून् राजंस्त्रयोदश॥
24वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्यस्त्राणि चेश्वरम्। उपतस्थुर्महाराजध्यातमात्रस्य सर्वशः॥
25आजगवं नामधनुः शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये। अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपशिश्रियुः॥ सोऽभिषिक्तो मघवता स्वयं शक्रेण भारत। धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन् विष्णुरिव विक्रमैः॥
26तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः। रत्नानि चैव राजर्षि स्वयमेवोपतस्थिरे॥
27तस्यैवं वसुसम्पूर्णा वसुधा वसुधाधिप। तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः॥
28चितचैत्यो महातेजाधर्मान् प्राप्य च पुष्कलान्। शक्रस्यार्धासनं राजंल्लब्धवानमितद्युतिः॥
29एकाहात् पृथिवी तेनधर्मनित्येनधीमता। विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना॥
30तस्य चैत्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम्। चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत् किंचिदनावृतम्॥
31तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना। ब्राह्मणानां महाराज दत्तानीति प्रचक्षते॥
32तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना। वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः॥
33तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान्। गर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः॥
34प्रजाश्चतुर्विधास्तेन त्राता राजन् कृतात्मना। तेनात्मतपसा लोकास्तापिताश्चातितेजसा॥
35तस्यैतद् देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः। पश्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः॥
36एतत् ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत्। जन्म चाचयं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
37वैशम्पायन उवाच एवमुक्तः स कौन्तेयो लोमशेन महर्षिणा। पप्रच्छानन्तरं भूयः सोमकं प्रति भारत॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said: O great Brahmana, how was born that excellent king, that foremost of monarchs, the son of Yuvanashva, Mandhata, celebrated over the three worlds?
2Here did that immeasurably effulgent one attain to the highest regal power, for all the three worlds were as much under his rule as they were under that of the high-souled Vishnu?
3I am desirous to hear all about the life and achievements of that intelligent king. I should also like to hear when and how his name became Mandhata, belonging as it did to the greatly effulgent Indra and how that matchlessly powerful hero was born, you are greatly-skilled in the art of narrating all events, (narrate all this to me).
4Lomasha said: O king, hear with attention how the name of Mandhata, that high-souled king, came to be famous all over the world.
5The king Yuvanashva was born in the race of Ikshvaku. O ruler of earth, he performed many sacrifices in which Dakshinas (gifts) were large.
6That foremost of all virtuous men, performed one thousand horse-sacrifices. He also performed many other sacrifices in which Dakshinas were in abundance.
7But that royal sage had no son and therefore that high-souled and greatly vow-observing king made over to his ministers the duties of the state and went to live in the forest.
8That high-souled king devoted himself to the pursuits, enjoined in the Shastras; and one day, O king, that monarch was much afflicted with observing a fast.
9He was suffering from the pangs of hunger and his inner soul seemed perched with thirst. He then entered the hermitage of Bhrigu. O king of kings, on that very night, the great Rishi, who was the delight of Bhrigu's race, had performed a religious ceremony with the object of getting a son born to Sudyumana. A large vessel was there filled with water which was consecrated with mantras and which had been previously deposited there. The water was endued with the virtue of making the wife of Yuvanashava conceive a son equal to Indra.
10Having been much fatigued by keeping up nights, those great Rishis placed that jar on the altar and went to sleep.
11The king was suffering from thirst, his palate was dry and he was eagerly looking for water. Entering the hermitage, greatly tired as he was, he asked for water.
12With fatigue and with a perched throat, he cried in a feeble voice which resembled like the inarticulate notes of a bird. Therefore none heard his voice.
13Thereupon the king, seeing the jar filled with water, quickly ran towards it. He drank the water and put the jar down.
14That intelligent king, who was very thirsty, drank that cool water; his thirst being quenched he became greatly happy.
15Those ascetic Rishis then awoke from their sleep and all of them saw that the water of the jar was gone.
16The assembled all together and asked one another who had done this. Then Yuvanashva told the truth saying, “It was done by me.”
17The illustrious son of Bhrigu then said to hirn, O royal sage, O greatly powerful one, "It was not proper. This was kept with the object that a son may be born to you. It was endued with ascetic virtue. Having performed severe asceticism, I infused the virtue of my religious acts in this water, so that a son might be born to you.
18O king, a son would have been bom to you would have been greatly strong, courageous, endued with the prowess of asceticism and who by his might would have even sent Indra to the abode of Yama. It was thus that this water was prepared by me. By drinking this water, O king, you have done what was not proper.
19It is impossible now to turn back the incident which happened. What you have done was certainly ordained by Fate,
20O great king, as you, being very thirsty, have drank the water prepared with sacred hymns which was filled with the virtue of my religious labours, you must bring forth out of your own body a son as described above. We shall perform for your sake a sacrifice of wonderful effect, so that you will bring forth a son equal to Indra. You will not feel any pain at the time of the delivery.
21When one hundred years passed away, a son, as effulgent as the sun, came out by rising the left side of that high-souled king. The greatly effulgent child came out, but king Yuvanashva did not die, it was no doubt a great wonder.
22Then greatly effulgent, Indra came there with the desire of seeing him. Thereupon the celestials asked Indra, “What is to be sucked by this boy?"
23Then Indra gave his own fore finger into his mouth (to suck) and the wielder of thunder said, "he will suck me.” Thereupon the dwellers of heaven with Indra gave him the name Mandhata. Having sucked the fore-finger of Indra, he became greatly strong and he grew to be thirteen cubits.
24O great king, the whole of the sacred learning together with the holy science of arms was acquired by that greatly intelligent boy by the simple and unassisted power of his thought.
25O descendant of Bharata, the bow, celebrated all over the world by the name of Ajagava and a large number of arrows made of horn, also an impenetrable armour, all came to him on the same day. He was installed on the throne by Indra himself and he then conquered the three worlds in righteous way, as once Vishnu did by three steps.
26The wheel of that high-souled king's car was irresistible in its course. Gems and jewels came to that royal sage of their own accord.
27O ruler of earth, this is the region which (once) belonged to him. It abounds in great wealth. He performed may sacrifices in which gifts were in abundance.
28O king, that great, powerful and immeasurably effulgent king erected many sacred piles and performed greatly pious deeds, by which he obtained the privilege of sitting at Indra's side.
29That intelligent king conquered and ruled with virtuous laws the earth with cities and with the sea, the abode of gems.
30O great king, the sacrificial grounds prepared by him were to be found all over the earth. There is not a single spot which is not marked with it.
31O great king, that greatly powerful king is said to have given away to the Brahmanas ten thousand Padmas and kine.
32When there was a draught extending for twelve years, disregarding the wielder of thunder, he caused rain to fall for the growth of crops.
33The greatly powerful king of Gandhara, born in the Lunar dynasty, was terrible like the roaring clouds. Those that foolishly attacked him with arrows were immediately killed by him.
34O king, that intelligent king protected the four orders of the people and by virtue of his asceticism and religious rites the world was kept from harm by that greatly powerful king.
35This is the place where he, as effulgent as the sun, performed sacrifices to the celestials. Look as it. Yonder it is in the middle of Kurukshetra.
36O ruler of earth, I have thus narrated to you all the great history of Mandhata, the manner in which he was born, a birth which was surely wonderful.”
37Vaishampayana said : O descendant of Bharata, having been thus addressed by the great Rishi Lomasha, the son of Kunti (Yudhishthira) asked other questions about Somaka.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे महाब्राह्मण! युवनाश्व के पुत्र मान्धाता, जो तीनों लोकों में विख्यात हैं, वे श्रेष्ठ राजा, वे नृपश्रेष्ठ किस प्रकार उत्पन्न हुए?
2उन अप्रमेय तेजस्वी ने यहाँ परम राजशक्ति किस प्रकार प्राप्त की, कि तीनों लोक उनके शासन में उतने ही थे जितने महात्मा विष्णु के शासन में?
3मैं उन बुद्धिमान् राजा के जीवन और कार्यों के विषय में सब कुछ सुनना चाहता हूँ। मैं यह भी सुनना चाहूँगा कि उनका नाम मान्धाता कब और किस प्रकार पड़ा, जो वस्तुतः महातेजस्वी इन्द्र का था, और वह अतुलित पराक्रमी वीर किस प्रकार उत्पन्न हुआ। आप समस्त वृत्तान्तों के वर्णन में अत्यन्त निपुण हैं, (अतः यह सब मुझे सुनाइए)।
4लोमश ने कहा — हे राजन्! ध्यानपूर्वक सुनो कि उन महात्मा राजा मान्धाता का नाम सारे संसार में किस प्रकार विख्यात हुआ।
5राजा युवनाश्व इक्ष्वाकु के वंश में उत्पन्न हुए थे। हे पृथ्वीपते! उन्होंने अनेक यज्ञ किए, जिनमें दक्षिणाएँ विपुल थीं।
6उन समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ ने एक सहस्र अश्वमेध यज्ञ किए। उन्होंने अन्य भी अनेक यज्ञ किए, जिनमें दक्षिणाएँ प्रचुर थीं।
7किन्तु उन राजर्षि के कोई पुत्र नहीं था, और इसीलिए उन महात्मा तथा महाव्रती राजा ने राज्य के कार्य अपने मन्त्रियों को सौंपकर वन में जाकर रहना आरम्भ किया।
8उन महात्मा राजा ने शास्त्रों में विहित साधनाओं में स्वयं को लगा दिया; और एक दिन, हे राजन्! वे सम्राट् उपवास करने से अत्यन्त पीड़ित हो गए।
9वे भूख की पीड़ा से व्याकुल थे और उनकी अन्तरात्मा प्यास से सूखी जान पड़ती थी। तब उन्होंने भृगु के आश्रम में प्रवेश किया। हे राजाओं के राजा! उसी रात्रि में भृगुवंश के आनन्दस्वरूप उन महर्षि ने सुद्युम्न को पुत्र प्राप्त कराने के उद्देश्य से एक धार्मिक अनुष्ठान किया था। वहाँ एक बड़ा पात्र जल से भरा हुआ रखा था, जो मन्त्रों से अभिमन्त्रित था और पहले से ही वहाँ रख दिया गया था। उस जल में यह शक्ति थी कि युवनाश्व की पत्नी इन्द्र के समान पुत्र गर्भ में धारण करे।
10रात्रि-जागरण से अत्यन्त थके हुए उन महर्षियों ने वह घट वेदी पर रखकर विश्राम किया।
11राजा प्यास से पीड़ित थे, उनका तालु सूख रहा था और वे व्याकुल होकर जल खोज रहे थे। अत्यन्त थके हुए वे आश्रम में प्रवेश करके जल माँगने लगे।
12थकावट और सूखे कण्ठ के कारण वे इतने क्षीण स्वर में पुकारे, जो पक्षी के अस्पष्ट स्वर के समान था। अतः किसी ने उनका स्वर नहीं सुना।
13तब जल से भरे उस घट को देखकर राजा शीघ्रता से उसकी ओर दौड़े। उन्होंने वह जल पी लिया और घट नीचे रख दिया।
14अत्यन्त प्यासे उन बुद्धिमान् राजा ने वह शीतल जल पी लिया; प्यास बुझ जाने पर वे परम प्रसन्न हुए।
15तत्पश्चात् वे तपस्वी ऋषि निद्रा से जागे और उन सबने देखा कि घट का जल समाप्त हो गया है।
16वे सब एकत्र होकर एक-दूसरे से पूछने लगे कि यह किसने किया। तब युवनाश्व ने सत्य कह दिया — "यह मैंने किया है।"
17तब यशस्वी भृगुनन्दन ने उनसे कहा — "हे राजर्षि! हे महाबली! यह उचित नहीं हुआ। यह इस उद्देश्य से रखा गया था कि आपको पुत्र प्राप्त हो। यह तपोबल से युक्त था। कठोर तपस्या करके मैंने अपने धार्मिक कर्मों का बल इस जल में डाल दिया था, जिससे आपको पुत्र उत्पन्न हो।
18हे राजन्! आपको ऐसा पुत्र उत्पन्न होता जो अत्यन्त बलवान्, साहसी, तपोबल से सम्पन्न होता और जो अपने पराक्रम से इन्द्र को भी यम के लोक भेज देता। इसी प्रकार यह जल मैंने तैयार किया था। हे राजन्! यह जल पीकर आपने वह किया है जो उचित नहीं था।
19जो घटना घट चुकी, उसे अब लौटाना असम्भव है। आपने जो किया, वह निश्चय ही विधाता द्वारा नियत था।
20हे महाराज! चूँकि आपने अत्यन्त प्यासे होकर वह जल पी लिया, जो पवित्र मन्त्रों से तैयार किया गया था और मेरे तपःकर्मों के बल से भरा हुआ था, अतः आपको अपने ही शरीर से वैसा पुत्र उत्पन्न करना होगा, जैसा ऊपर कहा गया। हम आपके लिए ऐसा अद्भुत फल देने वाला यज्ञ करेंगे कि आप इन्द्र के समान पुत्र उत्पन्न करेंगे। प्रसव के समय आपको कोई पीड़ा नहीं होगी।"
21जब सौ वर्ष बीत गए, तब उन महात्मा राजा के बाईं कोख को फाड़कर सूर्य के समान तेजस्वी एक पुत्र बाहर निकला। वह महातेजस्वी बालक बाहर आया, किन्तु राजा युवनाश्व की मृत्यु नहीं हुई — यह निस्सन्देह महान् आश्चर्य था।
22तब महातेजस्वी इन्द्र उसे देखने की इच्छा से वहाँ आए। तब देवताओं ने इन्द्र से पूछा — "यह बालक क्या चूसेगा?"
23तब इन्द्र ने अपनी तर्जनी उसके मुख में (चूसने के लिए) दे दी और वज्रधारी ने कहा — "यह मुझे ही चूसेगा।" तब इन्द्र सहित स्वर्गवासियों ने उसका नाम मान्धाता रखा। इन्द्र की तर्जनी चूसकर वह अत्यन्त बलवान् हो गया और बढ़कर तेरह हाथ का हो गया।
24हे महाराज! उस अत्यन्त बुद्धिमान् बालक ने समस्त वेदविद्या तथा पवित्र धनुर्वेद केवल अपने विचार के बल से, बिना किसी सहायता के प्राप्त कर लिया।
25हे भरतनन्दन! सारे संसार में अजगव नाम से प्रसिद्ध वह धनुष, सींग के बने बहुत से बाण, तथा एक अभेद्य कवच — ये सब उसी दिन उसे प्राप्त हो गए। स्वयं इन्द्र ने उसका राज्याभिषेक किया और तब उसने धर्मपूर्वक तीनों लोकों को जीत लिया, जैसे कभी विष्णु ने तीन पगों से जीता था।
26उन महात्मा राजा के रथ का चक्र अपनी गति में अप्रतिहत था। रत्न और मणियाँ उन राजर्षि के पास स्वयं ही चली आती थीं।
27हे पृथ्वीपते! यह वही प्रदेश है जो (कभी) उनका था। यह महान् धन-सम्पदा से भरा हुआ है। उन्होंने अनेक यज्ञ किए, जिनमें दान प्रचुर थे।
28हे राजन्! उन महान्, पराक्रमी और अप्रमेय तेजस्वी राजा ने अनेक यज्ञवेदियाँ बनवाईं और अत्यन्त पुण्यकर्म किए, जिनसे उन्हें इन्द्र के पार्श्व में बैठने का अधिकार प्राप्त हुआ।
29उन बुद्धिमान् राजा ने नगरों सहित तथा रत्नों के आगार समुद्र सहित इस पृथ्वी को जीतकर धर्मपूर्ण विधानों से उसका शासन किया।
30हे महाराज! उनके द्वारा तैयार की गई यज्ञभूमियाँ सारी पृथ्वी पर पाई जाती थीं। ऐसा एक भी स्थान नहीं है जो उनसे चिह्नित न हो।
31हे महाराज! कहा जाता है कि उन महापराक्रमी राजा ने ब्राह्मणों को दस सहस्र पद्म तथा गौएँ दान में दी थीं।
32जब बारह वर्ष तक अनावृष्टि रही, तब वज्रधारी इन्द्र की उपेक्षा करके उन्होंने फसलों की वृद्धि के लिए वर्षा करा दी।
33चन्द्रवंश में उत्पन्न गान्धार का वह महापराक्रमी राजा गरजते हुए मेघों के समान भयंकर था। जो मूर्खतावश बाणों से उन पर आक्रमण करते थे, वे तत्काल उनके द्वारा मार डाले जाते थे।
34हे राजन्! उन बुद्धिमान् राजा ने चारों वर्णों की रक्षा की और उन महापराक्रमी राजा के तप तथा धार्मिक कर्मों के प्रभाव से संसार अनिष्ट से बचा रहा।
35यही वह स्थान है जहाँ सूर्य के समान तेजस्वी उन राजा ने देवताओं के लिए यज्ञ किए। इसे देखो। वह सामने कुरुक्षेत्र के मध्य में है।
36हे पृथ्वीपते! इस प्रकार मैंने तुम्हें मान्धाता का सम्पूर्ण महान् वृत्तान्त सुनाया, तथा वे किस प्रकार उत्पन्न हुए — वह जन्म जो निस्सन्देह अद्भुत था।"
37वैशम्पायन ने कहा — हे भरतनन्दन! महर्षि लोमश के इस प्रकार कहने पर कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) ने सोमक के विषय में अन्य प्रश्न पूछे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे महाब्राह्मण! युवनाश्वका पुत्र मान्धाता, जो तीनै लोकमा विख्यात छन्, ती श्रेष्ठ राजा, ती नृपश्रेष्ठ कसरी उत्पन्न भए?
2ती अप्रमेय तेजस्वीले यहाँ परम राजशक्ति कसरी प्राप्त गरे, कि तीनै लोक उनको शासनमा त्यति नै थिए जति महात्मा विष्णुको शासनमा?
3म ती बुद्धिमान् राजाका जीवन र कार्यका विषयमा सबै कुरा सुन्न चाहन्छु। म यो पनि सुन्न चाहन्छु कि उनको नाम मान्धाता कहिले र कसरी पर्यो, जुन वस्तुतः महातेजस्वी इन्द्रको थियो, र त्यो अतुलित पराक्रमी वीर कसरी उत्पन्न भयो। तपाईं समस्त वृत्तान्तको वर्णनमा अत्यन्त निपुण हुनुहुन्छ, (त्यसैले यो सबै मलाई सुनाउनुहोस्)।
4लोमशले भने — हे राजन्! ध्यानपूर्वक सुन कि ती महात्मा राजा मान्धाताको नाम सारा संसारमा कसरी विख्यात भयो।
5राजा युवनाश्व इक्ष्वाकुको वंशमा जन्मेका थिए। हे पृथ्वीपते! उनले अनेक यज्ञ गरे, जसमा दक्षिणा विपुल थियो।
6ती समस्त धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठले एक हजार अश्वमेध यज्ञ गरे। उनले अरू पनि अनेक यज्ञ गरे, जसमा दक्षिणा प्रचुर थियो।
7तर ती राजर्षिको कुनै पुत्र थिएन, र त्यसैले ती महात्मा तथा महाव्रती राजाले राज्यका कार्य आफ्ना मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर वनमा गएर बस्न थाले।
8ती महात्मा राजाले शास्त्रमा विहित साधनामा आफूलाई लगाए; र एक दिन, हे राजन्! ती सम्राट् उपवास गर्दा अत्यन्त पीडित भए।
9उनी भोकको पीडाले व्याकुल थिए र उनको अन्तरात्मा तिर्खाले सुकेकोजस्तो लाग्थ्यो। तब उनले भृगुको आश्रममा प्रवेश गरे। हे राजाहरूका राजा! त्यसै रातमा भृगुवंशका आनन्दस्वरूप ती महर्षिले सुद्युम्नलाई पुत्र प्राप्त गराउने उद्देश्यले एउटा धार्मिक अनुष्ठान गरेका थिए। त्यहाँ एउटा ठूलो पात्र जलले भरिएको राखिएको थियो, जो मन्त्रले अभिमन्त्रित थियो र पहिल्यै त्यहाँ राखिएको थियो। त्यस जलमा यो शक्ति थियो कि युवनाश्वकी पत्नीले इन्द्रसमान पुत्र गर्भमा धारण गरून्।
10रातभरको जागरणले अत्यन्त थाकेका ती महर्षिहरूले त्यो घडा वेदीमा राखेर विश्राम गरे।
11राजा तिर्खाले पीडित थिए, उनको तालु सुक्दै थियो र उनी व्याकुल भई पानी खोज्दै थिए। अत्यन्त थाकेका उनी आश्रममा प्रवेश गरेर पानी माग्न थाले।
12थकान र सुकेको घाँटीका कारण उनी यति क्षीण स्वरमा पुकारे, जो पक्षीको अस्पष्ट स्वरसमान थियो। त्यसैले कसैले उनको स्वर सुनेन।
13तब जलले भरिएको त्यो घडा देखेर राजा शीघ्रताले त्यसतिर दौडे। उनले त्यो जल पिए र घडा तल राखे।
14अत्यन्त तिर्खाएका ती बुद्धिमान् राजाले त्यो शीतल जल पिए; तिर्खा मेटिएपछि उनी परम प्रसन्न भए।
15त्यसपछि ती तपस्वी ऋषिहरू निद्राबाट ब्युँझे र ती सबैले देखे कि घडाको जल सकिएको छ।
16ती सबै एकत्र भई एक-अर्कालाई सोध्न थाले कि यो कसले गर्यो। तब युवनाश्वले सत्य भनिदिए — "यो मैले गरेको हुँ।"
17तब यशस्वी भृगुनन्दनले उनलाई भने — "हे राजर्षि! हे महाबली! यो उचित भएन। यो यस उद्देश्यले राखिएको थियो कि तपाईंलाई पुत्र प्राप्त होस्। यो तपोबलले युक्त थियो। कठोर तपस्या गरेर मैले आफ्ना धार्मिक कर्मको बल यस जलमा हालेको थिएँ, जसबाट तपाईंलाई पुत्र उत्पन्न होस्।
18हे राजन्! तपाईंलाई यस्तो पुत्र उत्पन्न हुनेथियो जो अत्यन्त बलवान्, साहसी, तपोबलले सम्पन्न हुनेथियो र जसले आफ्नो पराक्रमले इन्द्रलाई पनि यमको लोक पठाइदिनेथियो। यसै गरी यो जल मैले तयार गरेको थिएँ। हे राजन्! यो जल पिएर तपाईंले त्यो गर्नुभयो जो उचित थिएन।
19जुन घटना घटिसक्यो, त्यसलाई अब फर्काउन असम्भव छ। तपाईंले जे गर्नुभयो, त्यो निश्चय नै विधाताद्वारा नियत थियो।
20हे महाराज! तपाईंले अत्यन्त तिर्खाएर त्यो जल पिइसक्नुभएकाले, जो पवित्र मन्त्रले तयार गरिएको थियो र मेरा तपःकर्मको बलले भरिएको थियो, त्यसैले तपाईंले आफ्नै शरीरबाट त्यस्तै पुत्र उत्पन्न गर्नुपर्नेछ, जस्तो माथि भनियो। हामी तपाईंका लागि यस्तो अद्भुत फल दिने यज्ञ गर्नेछौँ कि तपाईंले इन्द्रसमान पुत्र उत्पन्न गर्नुहुनेछ। प्रसवको समयमा तपाईंलाई कुनै पीडा हुनेछैन।"
21जब सय वर्ष बिते, तब ती महात्मा राजाको देब्रे कोख च्यातेर सूर्यसमान तेजस्वी एउटा पुत्र बाहिर निस्क्यो। त्यो महातेजस्वी बालक बाहिर आयो, तर राजा युवनाश्वको मृत्यु भएन — यो निस्सन्देह महान् आश्चर्य थियो।
22तब महातेजस्वी इन्द्र त्यसलाई हेर्ने इच्छाले त्यहाँ आए। तब देवताहरूले इन्द्रलाई सोधे — "यो बालकले के चुस्नेछ?"
23तब इन्द्रले आफ्नो चोरऔँला त्यसको मुखमा (चुस्नका लागि) दिए र वज्रधारीले भने — "यसले मलाई नै चुस्नेछ।" तब इन्द्रसहित स्वर्गवासीहरूले त्यसको नाम मान्धाता राखे। इन्द्रको चोरऔँला चुसेर ऊ अत्यन्त बलवान् भयो र बढेर तेह्र हात लामो भयो।
24हे महाराज! त्यस अत्यन्त बुद्धिमान् बालकले समस्त वेदविद्या तथा पवित्र धनुर्वेद केवल आफ्नै विचारको बलले, कुनै सहायताविना प्राप्त गर्यो।
25हे भरतनन्दन! सारा संसारमा अजगव नामले प्रसिद्ध त्यो धनुष, सिङका बनेका धेरै बाण, तथा एउटा अभेद्य कवच — यी सबै त्यसै दिन उसलाई प्राप्त भए। स्वयं इन्द्रले उसको राज्याभिषेक गरे र तब उसले धर्मपूर्वक तीनै लोक जित्यो, जसरी कहिले विष्णुले तीन पाइलाले जितेका थिए।
26ती महात्मा राजाको रथको चक्र आफ्नो गतिमा अप्रतिहत थियो। रत्न र मणिहरू ती राजर्षिकहाँ आफैँ आउँथे।
27हे पृथ्वीपते! यो त्यही प्रदेश हो जो (कहिले) उनको थियो। यो महान् धन-सम्पदाले भरिएको छ। उनले अनेक यज्ञ गरे, जसमा दान प्रचुर थियो।
28हे राजन्! ती महान्, पराक्रमी र अप्रमेय तेजस्वी राजाले अनेक यज्ञवेदी बनाए र अत्यन्त पुण्यकर्म गरे, जसबाट उनले इन्द्रको छेउमा बस्ने अधिकार प्राप्त गरे।
29ती बुद्धिमान् राजाले नगरहरूसहित तथा रत्नका आगार समुद्रसहित यस पृथ्वीलाई जितेर धर्मपूर्ण विधानले त्यसको शासन गरे।
30हे महाराज! उनले तयार गरेका यज्ञभूमि सारा पृथ्वीभरि पाइन्थे। यस्तो एउटा पनि ठाउँ छैन जो तिनले चिह्नित नभएको होस्।
31हे महाराज! भनिन्छ कि ती महापराक्रमी राजाले ब्राह्मणहरूलाई दस हजार पद्म तथा गाई दानमा दिएका थिए।
32जब बाह्र वर्षसम्म अनावृष्टि रह्यो, तब वज्रधारी इन्द्रको उपेक्षा गरेर उनले बालीको वृद्धिका लागि वर्षा गराइदिए।
33चन्द्रवंशमा जन्मेका गान्धारका ती महापराक्रमी राजा गर्जने बादलसमान भयंकर थिए। जसले मूर्खतावश बाणले उनीमाथि आक्रमण गर्थे, तिनीहरू तत्कालै उनीबाट मारिन्थे।
34हे राजन्! ती बुद्धिमान् राजाले चारै वर्णको रक्षा गरे र ती महापराक्रमी राजाको तप तथा धार्मिक कर्मको प्रभावले संसार अनिष्टबाट जोगिइरह्यो।
35यही त्यो स्थान हो जहाँ सूर्यसमान तेजस्वी ती राजाले देवताहरूका लागि यज्ञ गरे। यसलाई हेर। त्यो सामुन्ने कुरुक्षेत्रको बीचमा छ।
36हे पृथ्वीपते! यसरी मैले तिमीलाई मान्धाताको सम्पूर्ण महान् वृत्तान्त सुनाएँ, तथा उनी कसरी उत्पन्न भए — त्यो जन्म जो निस्सन्देह अद्भुत थियो।"
37वैशम्पायनले भने — हे भरतनन्दन! महर्षि लोमशले यसरी भनेपछि कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) ले सोमकका विषयमा अरू प्रश्न सोधे।