तीर्थयात्रा पर्व — यदुवंशीहरूको प्रस्थान
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 120
संस्कृत
1सात्यकिरुवाच न राम कालः परिदेवनाय यदुत्तरं त्वत्र तदेव सर्वे। समाचरामो हनतीतकालं युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित्॥
2ये नाथवन्तोऽद्य भवन्ति लोके ते नात्मना कर्म समारभन्ते। तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथा: शिव्यादयो राम यथा ययातः॥
3येषां तथा राम समारभन्ते कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके। ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा नानाथवत् कृच्छ्रमवाप्नुवन्ति॥
4कस्मादिमौ रामजनार्दनौ च प्रद्युम्नसाम्वौ च मया समेतौ। स्त्रैलोक्यनाथानभिगम्य पार्थाः॥
5निर्यातु साध्वद्य दशार्हसेना प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा। यमक्षयं गच्छतुधार्तराष्ट्रः सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः॥ त्वं ह्येव कोपात् पृथिवीमपीमां संवेष्टयेस्तिष्ठस्तु शार्ङ्गधन्वा। सधार्तराष्ट्र जहि सानुबन्धं वृत्रं यथा देवपतिर्महेन्द्रः॥
6भ्राता च मे यः स सखा गुरुश्च जनार्दनस्यात्मसमश्च पार्थः। यदर्थमैच्छन् मनुजाः सुपुत्रं शिष्यं गुस्श्चाप्रतिकूलवादम्॥
7यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं तत् करोति कर्माचयमपारणीयम्। विहत्य सर्वाणि रणेऽभिभूया।८॥
8कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः शरोत्तमैरुन्मथितास्मि रामा खड्न चाहं निशितेन संख्ये कायाच्छिरस्तस्य बलात् प्रमथ्य।॥
9ततोऽस्य सर्वाननुगान् हनिष्ये दुर्योधनं चापि कुरुश्च सर्वान्। आत्तायुधं मामिह रौहिणेय पश्यन्तु भैमा युधि जातहर्षाः॥
10नग्निं महाकक्षमिवान्तकाले। प्रद्युम्नमुक्तान् निशितान् न शक्ताः सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः॥
11जानामि वीर्यं च जयात्मजस्य काणिर्भवत्येष यथा रणस्थः। साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां दुःखासनं शास्तु बलात् प्रमथ्य॥
12न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य रणे विषां हि रणोत्कटस्य। एतेन बालेन हि शम्बरस्य दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम्॥
13रेतेन संख्ये निहतोऽश्वचक्रः। को नाम साम्बस्य महारथस्य रणे समक्षं रथमभ्युदयात्॥
14यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेता तथा प्रविश्यान्तरमस्य संख्ये को नाम जीवन् पुनराव्रजेत्॥
15द्रोणं च भीष्मं च महारथौ तौ सुतैर्वृतं चाप्यथ सोमदत्तम्। सर्वाणि सन्यानि च वासुदेवः प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः॥
16किं नाम लोकेष्वविषयमस्ति कृष्णस्य सर्वेषु सदेवकेषु। श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे॥
17महीमिमांधार्तराष्ट्रर्विसंज्ञैः। हृतोत्तमाङ्गैनिहतैः करोतु कीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु॥
18गदोल्मुको बाहुकभानुनीथाः शूरच संख्ये निशथः कुमारः। रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म॥
19सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या समागता सात सात्वतशूरसेना। ल्लोके यशः स्फीतमुपाकरोतु॥
20ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु यावद् व्रतधर्मभृतां वरिष्ठः। युधिष्ठिरः पारयते महात्मा द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन॥
21स्ततो महीं भोक्ष्यतिधर्मराजः। मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम्॥
22वासुदेव उवाच असंशयं माधव सत्यमेतद् गृहणीम ते वाक्यमदीनसत्त्व। स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमि नेच्छेत् कुरूणामृषभः कथंचित्॥
23न ह्येष कामान्न भयान्न लोभाद् युधिष्ठिरो जातु जह्यात् स्वधर्मम्। भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ च तथैव कृष्णा दुपदात्मजेयम्॥
24उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां वृकोदरश्चैवधनंजयश्च। न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम्॥
25यदा तु पञ्चालपतिर्महात्मा सकेकयश्चेदिपतिर्वयं च। स्तदैव सर्वे रिपवो हि न स्युः॥
26युधिष्ठिर उवाच नेदं चित्रं माधव यद् ब्रवीषि सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम्। कृष्णस्तु मां वेद यथावदेकः कृष्णं च वेदाहमथो यथावत्॥
27यदैव कालं पुरुषप्रवीरो वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य। तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर सुयोधनं जेष्यसि केशवश्च॥
28प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा दृष्टोऽस्मि नाथैर्नरलोकनाथैः। धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया द्रष्टास्मि भूयः सुखिनः समेतान्॥
29तेऽन्योन्यमामन्त्र्य तथाभिवाद्य वृद्धान् परिष्वज्य शिशुंश्च सर्वान्। स्ते चापि तीर्थान्यनुसंविचेरुः॥
30विसृज्य कृष्णं त्वथधर्मराजो विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम्। जगाम पुण्यां सरितं पयोष्णी सभ्रातृभृत्यः सह लोमशेन॥
31सुतेन सोमेन विमिश्रतोयां पयः पयोष्णीं प्रति सोऽध्युवास। द्विजातिमुख्यैर्मुदितैर्महात्मा संस्तूयमानः स्तुतिभिर्वराभिः॥
अङ्ग्रेजी
1Satyaki said : ORama, this is not the time for lamentation. Let us do without any further delay that which is proper and suited to the present occasion, though Yudhishthira does not say anything.
2Those in the world who have other persons to look after them do not undertake to do anything themselves. They have others to do their work as did Shibi and others of Yayati.
3O Rama, those, whose help-mate sact according to their own opinion, those men having others to look after them, never meet with disaster like men who have none to help them.
4How is it that when the sons of Pritha have these two men, Rama and Janardana (Krishna) also Pradyumna, Samba and myself, all able to protect the three worlds, that they are living in the forest?
5It is proper that this very day the army of the Dasharahas should march out, variously armed and well clad in armours. Let the sons of Dhritarashtra be attacked with the Vrishni soldiers and let them all go with their friends to the abode of Yama. Let him alone who wields the bow made of horn (Krishna), let yourself alone who, if roused, is capable of subverting the wholé, earth, kill the sons of Dhritarashtra with all their friends as the chief of the celestials killed Vitra.
6The son of Pritha (Arjuna) is my brother, he is my friend, he is also my preceptor; and he is like the second self of Krishna. It is for this reason that men desire for a worthy son and that a preceptor seeks an obedient and obliging pupil.
7It is for this reason the time has (at last) come for that, excellent work which is the best of all works and which is difficult to perform. I shall baffle his (Duryodhana's) showers of weapons by my excellent weapon, I shall overpower all in battle.
8O Rama, I shall in anger cut off his head from his body with my excellent weapons which are like snakes or poison or fire. I shall by force with my sword sever his head from his body in the field of battle.
9Then I shall kill all his followers, Duryodhana and all the Kurus. O son of Rohini, let the followers of Bhima look at me with joy when I take up my weapons at the field of battle.
10I shall alone kill all the chief men of the Kurus as fire burns heaps of straw at the end of the Yuga. Kripa, Drona, Vikarna and Karna, are not (at all) able to withstand the sharp arrows shot by Pradyumna.
11I know the power of this son (of Krishna). I know how Krishna's son conducts himself in the field of battle. Samba will with great force chastise by his arms Dushashana with his charioteer and car.
12Nothing exists which can withstand the force of the son of Jambavati when he becomes irresistible in fight on the field of battle. The army of the Daitya Shamba was speedily routed (by him) when he was but a boy.
13Ashvachakra whose thighs were round and whose mascular arms were of exceeding length was killed by him in battle. Who is there who can go before the car of the great car-warrior Samba?
14As men coming within the clutches of death can never come out of it, so who is there that once coming under his clutches in the field of battle, escapes with his life.
15The son of Vasudeva will consume by the shower of his fiery weapons all the soldiers together with those two great car-warriors, Bhishma and Drona and also Somadatta surrounded by his sons.
16Who is there in all the world including the celestials whom Krishna cannot fight on equal footing? When he takes up his weapons, wields his excellent arrows, arms himself with the discus, he becomes matchless in fight.
17Let Anirudha also take up in his hand buckler and sword, let him cover the earth with Dhritarashta's sons, their heads being severed from their bodies, as in a sacrifice the altar is covered with Kusha (grass).
18Gada, Ulmuka, Bahuka, Bhanu, Nitha and heroic in battle but young in age, Nishatha, Sarana and Charudeshna, irresistible in war, let all of them perform feats befitting their race.
19Let the united armies of Satvatas and the Suras, together with the chief heroes of the Vrishnis and the Andhakas, killing the sons of Dhritarashtra in the field of battle, spread their fame all over the world,
20Let Abhimanyu rule the earth so long this foremost of virtuous men, the high-souled Yudhishthira is engaged in fulfilling the vow which this best of the Kuru race took on the occasion of the celebrated gambling match.
21After his enemies are all defeated by the arrows discharged by us, let the virtuous king then rule over the earth. There will be then no son of Dhritarashtra (Duryodhana) or the son of the charioteer (Karna). This is the most important work for us to do and this will surely lead us to fame.
22Krishna said: O descendant of Madhu, there is no doubt what you say is true. O greatly courageous hero, we accept your words. This foremost of Kurus, (Yudhishthira) does not desire to possess the land that is not won by his won prowess of arms.
23Neither for the sake of pleasure, nor from fear, nor from covetousness would Yudhishthira ever abandon the rules of his (Kshatriya) order, nor would the two great carwarriors, Bhima and Arjuna, nor the twins (Nakula and Sahadeva), nor Krishna, the daughter of Drupada.
24Vrikodara (Bhima) and Dhananjaya (Arjuna) are both unrivalled in fight on earth. Why should he not rule over the earth when the two sons of Madri are there to espouse his cause?
25When the illustrious king of Panchala together with the king of Kekaya and we also, would put forth our united strength, then the enemies of Yudhishthira would surely be annihilated.
26Yudhishthira said: O descendant of Madhu, there is nothing to be surprised that you should speak thus. To me truth is over my sovereignty. It is Krishna alone who knows what I am and it is I alone who know what Krishna is.
27O descendant of Madhu, O foremost of the Sinis, when this best of men (Krishna) will perceive that the proper time is come for displaying courage, you and he will then defeat Suyodhana (Duryodhana).
28Let the heroes of the Dasharaha race go back today. They are my patrons, these best of men have come here to visit me. O immeasurably powerful heroes, never fall off from the path of virtue. I shall see you again when you will be happily assembled together.
29Vaishampayana said: Then after mutual greeting and obeisance to the seniors and embracing the youthful, those foremost of the Yadus and the sons of Pandu separated. The Yadus went home and they (the Pandavas, continued their journey to the Tirthas.
30Having parted with Krishna, Dharmaraja with his younger brothers and with Lomasha and with servants went to the sacred river Payoshini the landing place of which was constructed by the king of Vidharbha.
31He lived on the banks of the Payoshini waters of which were mingled with the Soma juice. There the illustrious Yudhishthira was greeted with excellent laudatory terms by the chiefs of the Brahmanas who came to see him there.
हिन्दी
1सात्यकि ने कहा — हे राम, यह विलाप का समय नहीं है। यद्यपि युधिष्ठिर कुछ नहीं कहते, तथापि जो उचित है और इस अवसर के अनुकूल है, वह हम बिना और विलम्ब किए कर डालें।
2संसार में जिनकी देखभाल करने वाले अन्य पुरुष होते हैं, वे स्वयं कोई कार्य करने का भार नहीं उठाते। उनका कार्य करने वाले दूसरे होते हैं, जैसे शिबि तथा ययाति के अन्य वंशजों के साथ हुआ था।
3हे राम, जिनके सहायक अपने ही विवेक से कार्य करते हैं, ऐसे पुरुष, जिनकी देखभाल करने वाले दूसरे हैं, उन पुरुषों के समान कभी विपत्ति में नहीं पड़ते जिनकी सहायता करने वाला कोई नहीं होता।
4यह कैसे है कि पृथापुत्रों के पास ये दो पुरुष — राम तथा जनार्दन (कृष्ण) — और प्रद्युम्न, साम्ब तथा मैं भी हैं, जो सब तीनों लोकों की रक्षा करने में समर्थ हैं, फिर भी वे वन में रह रहे हैं?
5उचित यही है कि आज ही दशार्हों की सेना नाना अस्त्रों से सज्जित तथा कवचों से भलीभाँति ढकी होकर कूच करे। वृष्णि सैनिकों के साथ धृतराष्ट्रपुत्रों पर आक्रमण किया जाए और वे सब अपने मित्रों सहित यमलोक जाएँ। अकेले शार्ङ्गधनुर्धारी (कृष्ण) ही, अथवा अकेले आप ही, जो क्रुद्ध होने पर समस्त पृथ्वी को उलट देने में समर्थ हैं, धृतराष्ट्रपुत्रों को उनके समस्त मित्रों सहित उसी प्रकार मार डालें जैसे देवराज ने वृत्र का वध किया था।
6पृथापुत्र (अर्जुन) मेरे भाई हैं, वे मेरे मित्र हैं, वे मेरे गुरु भी हैं; और वे कृष्ण के दूसरे रूप के समान हैं। इसी कारण मनुष्य योग्य पुत्र की कामना करते हैं और गुरु आज्ञाकारी तथा सेवापरायण शिष्य ढूँढ़ता है।
7इसी कारण अब (अन्ततः) उस उत्तम कार्य का समय आ गया है, जो समस्त कार्यों में श्रेष्ठ है और जिसे कर पाना कठिन है। मैं उसके (दुर्योधन के) अस्त्रों की वर्षा को अपने उत्तम अस्त्र से व्यर्थ कर दूँगा, मैं युद्ध में सबको परास्त कर दूँगा।
8हे राम, मैं क्रोध में अपने उन उत्तम अस्त्रों से, जो सर्पों अथवा विष अथवा अग्नि के समान हैं, उसका सिर उसके धड़ से काट डालूँगा। मैं रणभूमि में बलपूर्वक अपनी तलवार से उसका सिर धड़ से अलग कर दूँगा।
9तत्पश्चात् मैं उसके समस्त अनुयायियों, दुर्योधन तथा समस्त कुरुओं का वध कर डालूँगा। हे रोहिणीपुत्र, जब मैं रणभूमि में अपने अस्त्र उठाऊँ, तब भीम के अनुचर प्रसन्नता से मेरी ओर देखें।
10मैं अकेला ही कुरुओं के समस्त प्रमुख पुरुषों का वध कर डालूँगा, जैसे युग के अन्त में अग्नि तृण की राशियों को भस्म कर देती है। कृप, द्रोण, विकर्ण तथा कर्ण प्रद्युम्न द्वारा छोड़े गए तीखे बाणों के सम्मुख (तनिक भी) टिक नहीं सकते।
11मैं (कृष्ण के) इस पुत्र की शक्ति जानता हूँ। मैं जानता हूँ कि कृष्ण का पुत्र रणभूमि में कैसा आचरण करता है। साम्ब अपनी भुजाओं से दुःशासन को उसके सारथि तथा रथ सहित महान् बल से दण्डित करेगा।
12जब जाम्बवती के पुत्र रणभूमि में युद्ध में अजेय हो उठते हैं, तब ऐसा कुछ भी नहीं जो उनके वेग को सह सके। दैत्य शम्ब की सेना उनके बालक रहते ही शीघ्र ही (उनके द्वारा) छिन्न-भिन्न कर दी गई थी।
13अश्वचक्र, जिसकी जाँघें गोल थीं और जिसकी पेशीयुक्त भुजाएँ अत्यन्त लम्बी थीं, उनके द्वारा युद्ध में मारा गया। ऐसा कौन है जो महारथी साम्ब के रथ के सम्मुख जा सके?
14जैसे मृत्यु की पकड़ में आए मनुष्य कभी उससे निकल नहीं पाते, वैसे ही ऐसा कौन है जो रणभूमि में एक बार उनकी पकड़ में आकर अपने प्राण लेकर बच निकले?
15वसुदेव के पुत्र अपने प्रज्वलित अस्त्रों की वर्षा से उन दोनों महारथियों — भीष्म तथा द्रोण — सहित समस्त सैनिकों को, और अपने पुत्रों से घिरे सोमदत्त को भी भस्म कर देंगे।
16देवताओं सहित समस्त संसार में ऐसा कौन है जिससे कृष्ण समान रूप से युद्ध न कर सकें? जब वे अपने अस्त्र उठाते हैं, अपने उत्तम बाण चलाते हैं और चक्र से सज्जित होते हैं, तब वे युद्ध में अनुपम हो जाते हैं।
17अनिरुद्ध भी अपने हाथ में ढाल तथा तलवार उठाएँ, और धृतराष्ट्रपुत्रों के धड़ से कटे हुए सिरों से पृथ्वी को इस प्रकार ढक दें जैसे यज्ञ में वेदी कुश (घास) से ढकी जाती है।
18गद, उल्मुक, बाहुक, भानु, नीथ तथा युद्ध में वीर किन्तु अवस्था में युवा निशठ, सारण और युद्ध में अजेय चारुदेष्ण — ये सब अपने वंश के अनुरूप पराक्रम दिखाएँ।
19सात्वतों तथा शूरों की संयुक्त सेनाएँ, वृष्णियों तथा अन्धकों के प्रमुख वीरों सहित, रणभूमि में धृतराष्ट्रपुत्रों का वध करके अपनी कीर्ति समस्त संसार में फैलाएँ।
20जब तक धर्मात्माओं में श्रेष्ठ ये महात्मा युधिष्ठिर उस प्रतिज्ञा के पालन में लगे हैं, जो कुरुकुल के इन श्रेष्ठ पुरुष ने उस विख्यात द्यूतक्रीड़ा के अवसर पर की थी, तब तक अभिमन्यु पृथ्वी का शासन करे।
21हमारे छोड़े गए बाणों से उनके समस्त शत्रुओं के पराजित हो जाने के पश्चात् वे धर्मात्मा राजा पृथ्वी का शासन करें। तब न कोई धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) रहेगा, न सूतपुत्र (कर्ण)। यही हमारे लिए सबसे महत्त्वपूर्ण कार्य है और यही निश्चय ही हमें कीर्ति की ओर ले जाएगा।
22कृष्ण ने कहा — हे मधुवंशज, इसमें सन्देह नहीं कि तुम जो कहते हो वह सत्य है। हे महासाहसी वीर, हम तुम्हारे वचन स्वीकार करते हैं। किन्तु कुरुश्रेष्ठ ये (युधिष्ठिर) उस भूमि को पाना नहीं चाहते जो उनके अपने बाहुबल से न जीती गई हो।
23न सुख के लिए, न भय से, न लोभ से — युधिष्ठिर कभी अपने (क्षत्रिय) धर्म के नियमों का त्याग नहीं करेंगे; और न वे दोनों महारथी भीम तथा अर्जुन, न दोनों जुड़वाँ (नकुल और सहदेव), न द्रुपद की कन्या कृष्णा ही।
24वृकोदर (भीम) तथा धनञ्जय (अर्जुन) दोनों ही पृथ्वी पर युद्ध में अनुपम हैं। जब माद्री के दोनों पुत्र भी उनका पक्ष लेने को हैं, तब वे पृथ्वी का शासन क्यों न करेंगे?
25जब यशस्वी पाञ्चालराज, केकयराज सहित तथा हम भी अपना संयुक्त बल लगाएँगे, तब युधिष्ठिर के शत्रुओं का निश्चय ही समूल नाश हो जाएगा।
26युधिष्ठिर ने कहा — हे मधुवंशज, तुम्हारा ऐसा कहना आश्चर्य की बात नहीं है। मेरे लिए सत्य मेरे राज्य से बढ़कर है। मैं क्या हूँ, यह केवल कृष्ण ही जानते हैं; और कृष्ण क्या हैं, यह केवल मैं ही जानता हूँ।
27हे मधुवंशज, हे शिनिवंशियों में श्रेष्ठ, जब ये नरश्रेष्ठ (कृष्ण) यह देखेंगे कि पराक्रम प्रकट करने का उचित समय आ गया है, तब तुम और वे मिलकर सुयोधन (दुर्योधन) को पराजित करोगे।
28दशार्ह वंश के वीर आज लौट जाएँ। वे मेरे आश्रयदाता हैं; ये नरश्रेष्ठ मुझसे मिलने यहाँ आए हैं। हे अपरिमेय बलशाली वीरो, धर्म के मार्ग से कभी विचलित न होना। जब तुम सब सुखपूर्वक एकत्र होगे, तब मैं तुमसे पुनः मिलूँगा।
29वैशम्पायन ने कहा — तब परस्पर अभिवादन करके, वयोवृद्धों को प्रणाम करके तथा युवाओं का आलिंगन करके यदुश्रेष्ठ तथा पाण्डुपुत्र अलग हुए। यदु अपने घर लौट गए और वे (पाण्डव) तीर्थों की अपनी यात्रा पर आगे बढ़े।
30कृष्ण से विदा लेकर धर्मराज अपने छोटे भाइयों, लोमश तथा सेवकों सहित पवित्र पयोष्णी नदी को गए, जिसका घाट विदर्भराज ने बनवाया था।
31वे पयोष्णी के तट पर रहे, जिसका जल सोमरस से मिला हुआ था। वहाँ यशस्वी युधिष्ठिर का, उनसे मिलने आए ब्राह्मणश्रेष्ठों ने उत्तम स्तुतिवचनों से अभिनन्दन किया।
नेपाली
1सात्यकिले भने — हे राम, यो विलापको समय होइन। यद्यपि युधिष्ठिरले केही भन्दैनन्, तथापि जे उचित छ र यस अवसरअनुकूल छ, त्यो हामीले थप ढिलाइ नगरी गरौँ।
2संसारमा जसको हेरचाह गर्ने अरू पुरुषहरू हुन्छन्, तिनीहरूले आफैँ कुनै काम गर्ने भार बोक्दैनन्। तिनीहरूको काम गर्ने अरू हुन्छन्, जस्तै शिबि तथा ययातिका अन्य वंशजहरूसँग भएको थियो।
3हे राम, जसका सहायकहरू आफ्नै विवेकले काम गर्छन्, त्यस्ता पुरुषहरू, जसको हेरचाह गर्ने अरू छन्, ती पुरुषहरूसमान कहिल्यै विपत्तिमा पर्दैनन् जसलाई सहायता गर्ने कोही हुँदैन।
4यो कसरी हो कि पृथापुत्रहरूसँग यी दुई पुरुष — राम तथा जनार्दन (कृष्ण) — र प्रद्युम्न, साम्ब तथा म पनि छौं, जो सबै तीनै लोकको रक्षा गर्न समर्थ छौं, तैपनि उनीहरू वनमा बसिरहेका छन्?
5उचित यही छ कि आजै दशार्हहरूको सेना नाना अस्त्रले सज्जित तथा कवचले राम्ररी ढाकिएर कूच गरोस्। वृष्णि सैनिकहरूसँग धृतराष्ट्रपुत्रहरूमाथि आक्रमण गरियोस् र तिनीहरू सबै आफ्ना मित्रहरूसहित यमलोक जाऊन्। एक्लै शार्ङ्गधनुर्धारी (कृष्ण)ले नै, वा एक्लै तपाईंले नै, जो क्रुद्ध हुँदा सम्पूर्ण पृथ्वीलाई उल्टाइदिन समर्थ हुनुहुन्छ, धृतराष्ट्रपुत्रहरूलाई तिनका सम्पूर्ण मित्रसहित त्यसै गरी मारिदिनुहोस् जसरी देवराजले वृत्रको वध गरेका थिए।
6पृथापुत्र (अर्जुन) मेरा भाइ हुन्, उनी मेरा मित्र हुन्, उनी मेरा गुरु पनि हुन्; र उनी कृष्णको दोस्रो रूपसमान छन्। यसै कारण मानिसहरू योग्य पुत्रको कामना गर्छन् र गुरुले आज्ञाकारी तथा सेवापरायण शिष्य खोज्छ।
7यसै कारण अब (अन्ततः) त्यो उत्तम कार्यको समय आइसकेको छ, जो सम्पूर्ण कार्यमा श्रेष्ठ छ र जुन गर्न कठिन छ। म उसका (दुर्योधनका) अस्त्रहरूको वर्षालाई आफ्नो उत्तम अस्त्रले व्यर्थ पारिदिनेछु, म युद्धमा सबैलाई परास्त गर्नेछु।
8हे राम, म क्रोधमा आफ्ना ती उत्तम अस्त्रले, जो सर्प वा विष वा अग्निसमान छन्, उसको शिर उसको धडबाट काटिदिनेछु। म रणभूमिमा बलपूर्वक आफ्नो तरवारले उसको शिर धडबाट अलग गरिदिनेछु।
9त्यसपछि म उसका सम्पूर्ण अनुयायी, दुर्योधन तथा सम्पूर्ण कुरुहरूको वध गरिदिनेछु। हे रोहिणीपुत्र, जब म रणभूमिमा आफ्ना अस्त्र उठाऊँ, तब भीमका अनुचरहरूले प्रसन्नताले मतर्फ हेरून्।
10म एक्लै नै कुरुहरूका सम्पूर्ण प्रमुख पुरुषहरूको वध गरिदिनेछु, जसरी युगको अन्त्यमा अग्निले तृणका राशिहरू भस्म पार्छ। कृप, द्रोण, विकर्ण तथा कर्ण प्रद्युम्नले छोडेका तीखा बाणअगाडि (तनिक पनि) टिक्न सक्दैनन्।
11म (कृष्णका) यी पुत्रको शक्ति जान्दछु। म जान्दछु कि कृष्णका पुत्रले रणभूमिमा कस्तो आचरण गर्छन्। साम्बले आफ्ना पाखुराले दुःशासनलाई उसका सारथि तथा रथसहित महान् बलले दण्डित गर्नेछन्।
12जब जाम्बवतीका पुत्र रणभूमिमा युद्धमा अजेय हुन्छन्, तब त्यस्तो केही पनि छैन जसले उनको वेग सहन सकोस्। दैत्य शम्बको सेना उनी बालक छँदै चाँडै नै (उनीद्वारा) छिन्नभिन्न पारिएको थियो।
13अश्वचक्र, जसका तिघ्रा गोला थिए र जसका मांसपेशीयुक्त पाखुरा अत्यन्त लामा थिए, उनीद्वारा युद्धमा मारियो। त्यस्तो को छ जो महारथी साम्बको रथको सामु जान सकोस्?
14जसरी मृत्युको पकडमा आएका मानिसहरू कहिल्यै त्यसबाट निस्कन सक्दैनन्, त्यसै गरी त्यस्तो को छ जो रणभूमिमा एक पटक उनको पकडमा आएर आफ्नो प्राण लिएर उम्कन सकोस्?
15वसुदेवका पुत्रले आफ्ना प्रज्वलित अस्त्रहरूको वर्षाले ती दुई महारथी — भीष्म तथा द्रोण — सहित सम्पूर्ण सैनिकहरूलाई, र आफ्ना पुत्रहरूले घेरिएका सोमदत्तलाई पनि भस्म पारिदिनेछन्।
16देवताहरूसहित सम्पूर्ण संसारमा त्यस्तो को छ जससँग कृष्णले समान रूपमा युद्ध गर्न नसकून्? जब उनले आफ्ना अस्त्र उठाउँछन्, आफ्ना उत्तम बाण चलाउँछन् र चक्रले सज्जित हुन्छन्, तब उनी युद्धमा अनुपम हुन्छन्।
17अनिरुद्धले पनि आफ्नो हातमा ढाल तथा तरवार उठाऊन्, र धृतराष्ट्रपुत्रहरूका धडबाट काटिएका शिरहरूले पृथ्वीलाई यसरी ढाकून् जसरी यज्ञमा वेदी कुश (घाँस)ले ढाकिन्छ।
18गद, उल्मुक, बाहुक, भानु, नीथ तथा युद्धमा वीर तर उमेरमा युवा निशठ, सारण र युद्धमा अजेय चारुदेष्ण — यी सबैले आफ्नो वंशअनुरूप पराक्रम देखाऊन्।
19सात्वतहरू तथा शूरहरूका संयुक्त सेनाहरूले, वृष्णिहरू तथा अन्धकहरूका प्रमुख वीरहरूसहित, रणभूमिमा धृतराष्ट्रपुत्रहरूको वध गरेर आफ्नो कीर्ति सम्पूर्ण संसारमा फैलाऊन्।
20जबसम्म धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ यी महात्मा युधिष्ठिर त्यो प्रतिज्ञाको पालनमा लागिरहेका छन्, जुन कुरुकुलका यी श्रेष्ठ पुरुषले त्यो विख्यात द्यूतक्रीडाको अवसरमा गरेका थिए, तबसम्म अभिमन्युले पृथ्वीको शासन गरून्।
21हाम्रा छोडिएका बाणले उनका सम्पूर्ण शत्रु पराजित भइसकेपछि ती धर्मात्मा राजाले पृथ्वीको शासन गरून्। तब न कुनै धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) रहनेछ, न सूतपुत्र (कर्ण)। यही हाम्रा लागि सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कार्य हो र यही निश्चय नै हामीलाई कीर्तितर्फ लैजानेछ।
22कृष्णले भने — हे मधुवंशज, यसमा शङ्का छैन कि तिमीले जे भन्छौ त्यो सत्य हो। हे महासाहसी वीर, हामी तिम्रा वचन स्वीकार गर्छौं। तर कुरुश्रेष्ठ यिनले (युधिष्ठिरले) त्यो भूमि पाउन चाहँदैनन् जो उनकै बाहुबलले नजितिएको होस्।
23न सुखका लागि, न भयले, न लोभले — युधिष्ठिरले कहिल्यै आफ्नो (क्षत्रिय) धर्मका नियम त्याग्नेछैनन्; र न ती दुई महारथी भीम तथा अर्जुन, न दुई जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव), न द्रुपदकी कन्या कृष्णा नै।
24वृकोदर (भीम) तथा धनञ्जय (अर्जुन) दुवै नै पृथ्वीमा युद्धमा अनुपम छन्। जब माद्रीका दुवै पुत्र पनि उनको पक्ष लिन तयार छन्, तब उनले पृथ्वीको शासन किन नगर्लान्?
25जब यशस्वी पाञ्चालराजले, केकयराजसहित तथा हामीले पनि आफ्नो संयुक्त बल लगाउनेछौं, तब युधिष्ठिरका शत्रुहरूको निश्चय नै समूल नाश हुनेछ।
26युधिष्ठिरले भने — हे मधुवंशज, तिम्रो यस्तो भनाइ आश्चर्यको कुरा होइन। मेरा लागि सत्य मेरो राज्यभन्दा ठूलो छ। म के हुँ, यो केवल कृष्णले नै जान्दछन्; र कृष्ण के हुन्, यो केवल मैले नै जान्दछु।
27हे मधुवंशज, हे शिनिवंशीहरूमा श्रेष्ठ, जब यी नरश्रेष्ठ (कृष्ण)ले यो देख्नेछन् कि पराक्रम प्रकट गर्ने उचित समय आइसक्यो, तब तिमी र उनी मिलेर सुयोधन (दुर्योधन)लाई पराजित गर्नेछौ।
28दशार्ह वंशका वीरहरू आज फर्कून्। तिनीहरू मेरा आश्रयदाता हुन्; यी नरश्रेष्ठहरू मलाई भेट्न यहाँ आएका हुन्। हे अपरिमेय बलशाली वीरहरू, धर्मको मार्गबाट कहिल्यै विचलित नहोऊ। जब तिमीहरू सबै सुखपूर्वक एकत्र हुनेछौ, तब म तिमीहरूसँग पुनः भेट्नेछु।
29वैशम्पायनले भने — तब परस्पर अभिवादन गरेर, वयोवृद्धहरूलाई प्रणाम गरेर तथा युवाहरूको आलिङ्गन गरेर यदुश्रेष्ठहरू तथा पाण्डुपुत्रहरू अलग भए। यदुहरू आफ्नो घर फर्के र उनीहरू (पाण्डवहरू) तीर्थहरूको आफ्नो यात्रामा अगाडि बढे।
30कृष्णबाट बिदा लिएर धर्मराज आफ्ना कान्छा भाइहरू, लोमश तथा सेवकहरूसहित पवित्र पयोष्णी नदीमा गए, जसको घाट विदर्भराजले बनाएका थिए।
31उनी पयोष्णीको किनारमा बसे, जसको जल सोमरससँग मिसिएको थियो। त्यहाँ यशस्वी युधिष्ठिरको, उनलाई भेट्न आएका ब्राह्मणश्रेष्ठहरूले उत्तम स्तुतिवचनले अभिनन्दन गरे।