अर्जुनाभिगमन पर्व — द्रौपदीलाई सान्त्वना
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 12
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच भोजाः प्रव्रजिताञ्छ्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह। पाण्डवान् दुःखसंतप्तान् समाजग्मुर्महावने॥
2पाञ्चालस्य च दायादोधृष्टकेतुश्च चेदिपः। केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः॥ वने द्रष्टुं ययुः पार्थान् क्रोधामर्षसमन्विताः। गर्हयन्तोधार्तराष्ट्रान् किं कुर्म इति चाब्रुवन्॥
3वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः। परिवार्योपविविशुर्धर्मराज युधिष्ठिरम्।। अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठं विषण्णः केशवोऽब्रवीत्॥
4वासुदेव उवाच दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः। दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्॥
5एतान् निहत्य समरे ये च तस्य पदानुगाः। तांश्च सर्वान् विनिर्जित्य सहितान् सनराधिपान्॥ ततः सर्वेऽभिषिञ्चामोधर्मराज युधिष्ठिरम्। निकृत्योपचरन् वध्य एषधर्मः सनातनः॥
6वैशम्पायन उवाच पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम्। अर्जुनः शमयामास दिधक्षन्तमिव प्रजाः॥ संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फाल्गुनः। कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः॥ पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः। प्रजापतिपतेविष्णोर्लोकनाथस्यधीमतः॥
7अर्जुन उवाच दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः। व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने॥
8दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च। पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन् पुरा॥
9ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन। अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः॥
10अवकृष्टोत्तरासङ्गः कृशोधमनिसंततः। आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके॥
11प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम्। तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम्॥ अतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थितः। लोकप्रवृत्तिहेतुस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत्॥
12क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव। निधानं तपसां कृष्णा यज्ञस्त्वं च सनातनः॥
13निहत्य नरकं भौममाहत्य मणिकुण्डले। प्रथमोत्पतितं कृष्णा मेध्यमश्वमवासृजः॥
14कृत्वा तत् कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित्। अवधीस्त्वं रणे सर्वान् समेतान् दैत्यदानवान्॥
15ततः सर्वेश्वरत्वं च सम्प्रदाय शचीपतेः। मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव॥
16स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप। ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्चधर्मोधाता यमोऽनलः॥ वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः। अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम॥
17परायणं देवमूर्धा क्रतुभिर्मधुसूदन। अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने॥
18शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन। एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः॥
19अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन। त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभुः॥
20शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप। त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा॥
21सम्प्राप्य दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थितः। अत्यरोचश्च भूतात्मन् भास्करं स्वेन तेजसा॥
22प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषु तेषु त्वया विभो। अधर्मरुचयः कृष्ण निहताः शतशोऽसुराः॥
23सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरको हतौ। कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति॥
24जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सह। जरासंधश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः॥
25तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा। अवाप्सीमहिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्॥
26इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद् यवनश्च कसेरुमान्। हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम्॥
27एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्छृणुष्व ह। इरावत्यां हतो भोजः कार्तवीर्यसमो युधि।॥
28गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ। तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन॥ द्वारकामात्मसात् कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि।
29न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन। त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु॥ आसीनं चैत्यमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा। आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत॥
30युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन। आत्मनैवात्मसात् कृत्वा जगदासीः परंतप॥
31युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपद्मादजायत। ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदं सकलं जगत्॥
32तं हन्तुमुद्यतौ घोरौ दानवौ मधुकैटभौ। तयोर्व्यतिक्रमं दृष्ट्वा क्रुद्धस्य भवतो हरेः॥ ललाटाज्जातवाञ्छम्भुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः। इत्थं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्भवौ॥४०
33त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोऽब्रवीत्। तथा नारायण पुरा क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः॥ इष्टवांस्त्वं महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने। नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा॥ कृतवान् पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान्। कैलासभवने चापि ब्राह्मणैर्व्यवस: सह॥
34वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः। तूष्णीमासीत् ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः॥
35ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते। यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु समामनु॥
36नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम्। काले लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी॥
37अनन्यः पार्थ मत्तस्तवं त्वत्तश्चाहं तथैव च। नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ॥
38एवमुक्ते तु वैशम्पायन उवाच वचने केशवेन महात्मना। तस्मिन् वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु॥ धृष्टद्युम्नमुखैवीरैर्धातृभिः परिवारिता। पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं भ्रातृभिः सह। अभिगम्याब्रवीत् क्रुद्धा शरण्यं शरणैषिणी॥
39द्रौपद्युवाच पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम्। स्रष्टारं सर्वलोकानामसितो देवलोऽब्रवीत्॥
40विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन। यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत्॥
41ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम। सत्याद् यज्ञोऽसि सम्भूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत्।
42साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्वरेश्वर। भूतभावन भूतेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत्॥
43ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्दैववृन्दैः पुनः पुनः। क्रीडसे त्वं नरव्याघ्र बालः क्रीडनकैरिव॥
44द्यौश्च ते शिरसा व्याप्ता पद्भ्यां च पृथिवी प्रभो। जठरं त इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः॥
45विद्यातपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम्। आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः॥
46राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम्। सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषर्षभ। त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे॥
47लोकपालाश्च लोकाच नक्षत्राणि दिशो दश। नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥
48मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम्। त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम्॥
49सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन। ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः॥
50कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो। धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी॥
51स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता। एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि॥
52राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसातिपरिप्लुता। दृष्ट्वा च मांधार्तराष्ट्रा प्राहसन् पापचेतसः॥
53दासीभावेन मां भोक्तुमीषुस्ते मधुसूदन। जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पञ्चालेषु च वृष्णिषु॥
54नन्वहं कृष्ण भीष्मस्यधृतराष्ट्रस्य चोभयोः। स्नुषा भवामिधर्मेण साहं दासीकृता बलात्॥
55गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान् महाबलान्। यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्तेधर्मपत्नी यशस्विनीम्॥
56धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य च गाण्डिवम्। यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रमर्षयेतां जनार्दन॥
57शाश्वतोऽयंधर्मपथः सद्भिराचरितः सदा। यद् भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि॥
58भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता। प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः॥
59आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत। भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे॥
60नन्विमे शरणं प्राप्तं न त्यजन्ति कदाचन। ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः॥
61पञ्चभिः पतिभिर्जाताः कुमारा मे महौजसः। एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन॥
62प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात् सुतसोमो वृकोदरात्। अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिश्च शतानीकस्तु नाकुलिः॥ कनिष्ठाच्छुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमाः। प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः॥
63नन्विमेधनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः। किमर्थंधार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्॥
64अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा। सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला॥
65नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम्। अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन॥
66धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य च पौरुषम् यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति॥
67य एतानाक्षिपद् राष्ट्रात् सह मात्राविहिंसकान्। अधीयानान् पुरा बालान् व्रतस्थान् मधुसूदन॥
68भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद् विषम्। कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूतं लोमहर्षणम्॥
69तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन। सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम॥
70प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम्। बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्॥
71यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संच्छिद्य बन्धनम्। उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः॥
72आशीविषैः कृष्णसीमसेनपदंशयत्। सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु च ममार च शत्रुहा॥
73प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान् सर्पानपोथयत्। सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जनिवान्॥
74पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद् बालकान् वारणावते। शयानानार्यया साधु को नु तत् कर्तुमर्हति॥
75यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत्। महद् व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता॥
76हा हतास्मि कुतोन्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात्। अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह॥
77तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः। आर्यामाश्वासयामास भ्रातूंश्चापि वृकोदरः॥ वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान् पततां वरः। तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते॥
78आर्यामथेन वामेन राजानं दक्षिणेन च। अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च॥ सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान्। भ्रातृनार्यां च बलवान् मोक्षयामास पावकात्॥
79ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे सह मात्रा यशस्विनः। अभ्यगच्छन्महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात्॥
80श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः। सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी॥
81सा दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सुप्तान् मात्रा सह क्षितौ हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत्॥
82भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततोऽबला। पर्यमर्दत् संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना॥
83तामबुध्यदमेयात्मा बलवान् सत्यविक्रमः। पर्यपृच्छत तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते॥
84एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी। भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दित॥
85पलायध्वमितः क्षिप्रं मम भ्रातैष वीर्यवान्। आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद् गच्छत मा चिरम्॥
86अथ भीमोऽभ्युवाचैनां साभिमानमिदं वचः। नोद्धिजेयमहं तस्मानिहनिष्येऽहपागतम्॥
87तयोः श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद् राक्षसाधमः। भीमरूपो महानादान् विसृजन् भीमदर्शनः॥
88राक्षस उवाच केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम्। हिडिम्बे भक्षयिष्यामो न चिरं कर्तुमर्हसि॥
89सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी। नैनमैच्छत् तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता॥
90स नादान् विनदन् घोरान् राक्षस: पुरुषादकः। अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल॥
91तमभिदुत्त्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली। अगृहणात् पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः॥ इन्द्राशनिसमस्पर्श वज्र संहननं दृढम्। संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत् सहसा करम्॥
92गृहीतं पाणिना पाणि भीमसेनस्य रक्षसा। नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद् वृकोदरः॥
93तदाऽऽसीत् तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः। सर्वास्त्रविदुषो?रं वृत्रवासवयोरिव॥
94विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ। निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली॥
95हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह। हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः॥
96ततः सम्प्राद्रवन् सर्वे सह मात्रा परंतपाः। एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः॥
97प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रतः। ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः॥
98तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम्। पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव सम्मितम्॥
99तं चापि विनिहत्योचं भीमः प्रहरतां वरः। सहितो भ्रातृभिः सर्दुपदस्य पुरं ययौ॥
100लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना। यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा।११५॥
101एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन। स्वयंवरे महत् कर्म कृत्वा न सुकरं परैः॥
102एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमाना सुदुःखिता। निवसाम्यार्यया हीना कृष्णधौम्यपुरःसरा॥
103त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः। विहीनैः परिक्लिश्यन्ती समुपैक्षन्त म कथम्॥
104एतादृशानि दुःखानि सहन्ती दुर्बलीयसाम्। दीर्घकालं प्रदीप्तास्मि पापानां पापकर्मणाम्॥
105कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किला पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः॥
106कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती। पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां प्रेक्षतां मधुसूदन॥
107इत्युक्त्वा प्रारुदत् कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना। पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी॥
108स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ। अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः॥
109चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः। बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत्॥
110नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा न च बान्धवाः। न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन॥
111ये मां विप्रकृतां क्षुद्रसपेक्षध्वं विशोकवत्। न च मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत् प्राहसत् तदा।
112चतुर्भिः कारणैः कृष्ण त्वया रक्ष्यास्मि नित्यशः। सम्बन्धाद् गौरवात् सख्यात् प्रभुत्वेनैव केशव॥
113वैशम्पायन उवाच अथ तामब्रवीत् कृष्णस्तस्मिन् वीरसमागमे।
114वासुदेव उवाच रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येव येषां क्रुद्धासि भाविनि। बीभत्सुशरसंच्छन्नाञ्छोणितौघपरिप्लुतान्॥ निहतान् वल्लभान् वीक्ष्य शयानान् वसुधातले। यत् समर्थं पाण्डवानां तत् करिष्यामि मा शुचः।।
115सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि। पतेद् द्यौर्हिमवाञ्छीर्येत् पृथिवी शकलीभवेत्॥ शुष्येत् तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्। तच्छ्रुत्वा द्रौपदी वाक्यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात्॥ साचीकृतमवेक्षत् सा पाञ्चाली मध्यमं पतिम्। आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा॥
116मा रोदीः शुभताम्राक्षि यदाह मधुसूदनः। तथा तद् भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनी॥
117धृष्टद्युम्न उवाच अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम्। दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ताधनंजयः॥ रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म रणे स्वसः। अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनधृतराष्ट्रजे॥
118वैशम्पायन उवाच इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपास्थिताः। तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत्॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : Having heard that the Pandavas had been banished, the Bhojas with the Vrishnis and the Andhakas went to the afflicted Pandavas in the great forest.
2The relatives of (the king) Panchala, Dhristadyumna, the king of Chedi and the greatly powerful and renowned brothers, the Kaikeyas. Went to see the sons of Pritha in the forest. Their heart inflamed with wrath, they reproaching the sons of Dhritarashtra said, “What should we do?”
3All those foremost of Kshatriyas with Vasudeva (Krishna) at their head sat around Dharmaraja Yudhishthira. Saluting that chief of the Kurus, Keshava (Krishna) spoke thus in sorrow.
4Krishna said: The earth will drink the will drink the blood of Duryodhana, Karna, Shakuni and the fourth (of their allies) Dushashana.
5Killing all these and defeating all their followers and royal allies. We shall all install Dharmaraja Yudhishthira (on the throne). The crafty men deserve to be slain. This is 'eternal morality.
6Vaishampayana said : Jarsardana (Krishna) became angry for the wrongs done to the sons of Pritha and he seemed bent upon consuming all created things. But Arjuna tried to pacify him. Seeing Keshava (Krishna) angry, Falguni (Arjuna) began to recite the feats achieved in his former lives by that soul of all things who is immeasurable, who is the eternal one of infinite energy, the lord of Prajapati, the supreme ruler of the world and the greatly wise Vishnu.
7Arjuna said: O Krishna, in the days of yore, you had wandered on the Gandhamadana mountain for ten thousand years as a Fatrashayanagriha Rishi.
8O Krishna, living on water alone, you passed eleven thousand years in the days of yore by the side of the Pushkara (lake).
9O slayer of Madhu, you with your arms upraised and standing on one leg, living all the while on air, passed one hundred years on the high hills of Badari.
10O Krishna, leaving aside your upper garment and looking like a bundle of veins, with your body emaciated you lived on the banks of the Sarasvati, employed in your sacrifice extending for twelve years.
11O greatly effulgent Krishna, in observance of your vow, you stood on one leg for one thousand celestials years on the plains of Pravasha which the virtuous ought to visit. Vyasa has told me that you are the cause of the creation and its course.
12O Keshava, the lord of Kshetra, you are the mover of all minds and the beginning and the end of all things. O Krishna, all asceticism rests in you; you are the embodiment of all sacrifices and you are the eternal one.
13O Krishna, killing the fearful Naraka, the first begotten offspring of the earth, you have obtained his ear-rings by the performance of the first horse sacrifice.
14O foremost of all the worlds, having performed that feat, you have become victorious over all. You have killed all the Daityas and the Danavas mustered in battle.
15O mighty-armed Keshava, giving the lord of Sachi (Indra) the sovereignty of the universe, you have taken your birth among men.
16O chastiser of foes, having floated on Primordial waters, you subsequently became Hari, Brahma, Surya, Dharma, Dhatri, Yama, Anala. Vayu, Vaisravana, Rudra, Kala and the sky, the earth, the air and the directions. O foremost of Purushas, you are your own creator, you are the lord of all mobile and immobile universe.
17O slayer of Madhu, O greatly effulgent one, O Krishna, you gratified with your sacrifice in the forest of Chitraratha the chief of the celestials, the highest of the high.
18O Janardana, at each sacrifice you offered, according to (each one's) shares, gold by hundred and thousands.
19O descendant of Yadu, becoming the son of Aditi you have been known as the younger brother of Indra, though you are the exalted one of the supreme attributes.
20O chastiser of foes, O Krishna while you are but a child, you filled by three steps the heaven, the sky and the earth in consequences of your energy.
21O soul of all creatures, covering the heaven and the sky, you dwell in the body of the sun and afflict him with your own effulgence.
22O exalted one, O Krishna, in your incarnations on three thousand occasions, you have killed the sinful Asuras by thousands.
23By destroying the Mansavas and the Pashas and killing Nishunda and Naraka, you have again made the road to Pragjotisha safe.
24You killed Ahuti at Jarutha, Kratha and Shishupala with his followers and allies, Jarasandha, Saivya and Shatadhanvan.
25You defeated on your car which is as effulgent as the sun and as roaring a the clouds, Rukmi in battle and then obtained for your queen the daughter of Bhoja.
26You killed in fury Indradyumna and the Yavana called Kaseruman. Killing Shalva, the king of Saivya, you destroyed his city.
27At Irvati, you killed king Bhoja, who was equal to Kartavirya in battle.
28Both Gopati and Taluketu also have been killed by you. O Janardana, you have also obtained for yourself the sacred city of Dvarka which abounds in wealth and which is agreeable to all Rishis. You will submerge it into the ocean at the end.
29O slayer of Madhu, O descendant of Dasahara race, how can crookedness be in you, devoid as you are of anger, envy, untruth and cruelty? O undeteriorating one, all the Rishis come to you when seated in your glory on the sacrificial ground and seek your protection.
30O slayer of Madhu. O chastiser of foes, contracting all things and withdrawing this universe into your own self, you stay at the end of Yuga.
31O descendant of the Vrishni race, there at the beginning of the Yuga, sprang from your lotus-like navel Brahma himself who is the lord of all mobile and immobile things and whose is this entire universe.
32O Hari, when the fearful Danavas Madhu and Kaitava were bent on killing Brahma, seeing their impious endevour you grew angry and from your head then sprang Sambhu, the holder of trident, the deity of three eyes. Thus have these two foremost of the deities sprung from your body to accomplish your work.
33It was Narada who has told me (all) this. O Narayana, you performed in the forest of Chaitraratha a grand sacrifice with multitudes of rites and plentiful of gifts. O lotus-eyed deity the feats you accomplished with your prowess aided by Baladeva have never before been done by others. They are not capable of being done by others in future. You dwelt even in Kailasa accompanied by Brahmanas.
34Vaishampayana said : Having spoken thus to Krishna, the highsouled Pandava (Arjuna) who was his (Krishna's) soul became dumb. Janardana (Krishna) then thus replied to Partha (Arjuna).
35You are mine and I am yours. All that is mine is yours also. He who hates you hates me and he who follows you follows me.
36O irrepressible hero, you are Nara and I am Narayana (Hari). We are the Rishis Nara and Narayana born in the world of men for a special purpose.
37O Partha, you are from me and I am from you. O best of the Bharata race, none can understand the difference that exists between us.
38Vaishampayana said: When the high-souled Krishna said this in the midst of that assembly of the heroic kings, who were all excited with anger. The Panchala princess (Draupadi), surrounded by Dhristadyumna and her other heroic brothers, came to the lotus-eyed one (Krishna) who was seated with his cousins. Desirous of getting protection, she spoke thus to the refuge of all (Krishna) in angry words.
39Draupadi said : Asita and Devala have said that in the matter of creation of things you have been indicated as the only Prajapati and the creator of all the worlds.
40O irrepressible one, Jamadagni says you are Vishnu. O slayer of Madhu, you are the sacrifice, you are the sacrificer and you are he for whom the sacrifice is performed.
41O best of Purushas (male beings), the Rishis call you Forgiveness and Truth. Kashyapa has said that you are the sacrifice sprung from Truth.
42O lord, Narada says that you are the God of the Sadhyas and of the Shivas, you are the creator and the lord of all.
43O foremost of men, as children sport with their toys, you repeatedly sport with the celestials including Brahma, Shankara (Shiva) and Shakra (Indra).
44O lord, the firmament is covered by your head and the earth by your feet. These worlds are your womb and you are the Eternal one.
45You are the best of all objects to those Rishis who have been sanctified by ine Vedic lore and asceticism, whose souls have been purified by penance and who are contended with some visions.
46O best of Purushas, you are the refuge of all royal sages, who are devoted to piety, who never turn their looks on the field of battle and who possess every accomplishment. You are the lord of all; you are omnipresent, you are the soul of all things, you are the active power pervading everything.
47The rulers of the several worlds, those worlds themselves, the steller-conjunctions, the ten points of horizon, the firmament, the moon and the sun are all established in you.
48O mighty armed hero, the mortality of all creatures and the immortality of the universe are established in you.
49O slayer of Madhu, impelled by the affection, you bore for me, I shall relate to you my grief's. You are the supreme lord of all creatures, both celestials and human.
50O Krishna, how could one like me, the wife of Pritha's sons (the Pandavas), the sister of Dhristadyumna and the friend of yours, be dragged to the assembly?
51Alas, in my season,. stained with blood, with but a single cloth on, trembling and weeping, I was dragged into the court of the Kurus!
52Seeing me stained with blood (standing) in the presence of the kings in that assembly, the wicked-minded sons of Dhritarashtra laughed at me.
53O slayer of Madhu, though the Pandavas, the Panchalas and the Vrishnis were present, yet they (the sons of Dhritarashtra) dared express their desire of making me their slave.
54O Krishna, I am the daughter-in-law of both Bhishma and Dhritarashtra according to the ordinance, yet, О slayer of Madhu, they wished to make me their slave by force.
55I blame the Pandavas who are mighty and the foremost (heroes) in battle, for they (silently) looked at the cruel treatment that was offered to their renowned wedded wife.
56O Janardana, fie to the prowess of Bhimasena and fie to the Gandiva of Arjuna, for they both suffered me to be thus disgraced by men of no importance!
57This eternal course of morality is ever followed by the pious men, namely the husband, however weak he might be, should protect his wedded wife.
58By protecting his wife one protects his offspring and by protecting the offspring one protects his own self.
59One's own self is begotten on one's wife and therefore wife is called Jaya. A wife should also protect her husband, remembering that he would take his birth in her womb.
60The Pandavas never forsake the persons who ask for their protection, but they abandoned me who asked for their protection.
61Five greatly powerful sons have been born of me by my five husbands; O Janardana, for their sake it was necessary to protect me.
62Prativindhya (was begotten) by Yudhishthira, Satasoma by Vrikodara (Bhima), Shrutakirti by Arjuna, Satanika by Nakula. Shrutakarman by the youngest (of my husbands) Sahadeva. They are all of irrepressible prowess. O Krishna, they are all as great car-warriors as Pradyumna (Krishna's son).
63They are all foremost of all bowmen and they are all invincible in battle by any foe. Why do they (silently) bear the wrongs inflicted (on me) by the weak sons of Dhritarashtra?
64Having been deprived of their kingdom by deception, the Pandavas were made slaves and I myself in my season and in one cloth was dragged into the Sabha.
65O slayer of Madhu, fie to the Gandiva, which none else can string except Arjuna; Bhima and yourself!
66O Krishna, fie to the strength of Bhima and to the prowess to Partha (Arjuna) for Duryodhana lived for even a moment (after what he did).
67O slayer of Madhu, it was he who formerly drove the guileless Pandavas with their mother from the kingdom while they were but boys engaged in study and in the observance of their VOWS.
68It was that sinful wretch who mixed fresh, virulent, horrible and excessive poison with the food of Bhimasena.
69O Janardana, but Bhima without sustaining any injury digested that poison with the food. O mighty armed hero, O best of men, Bhima's days had not (then) ended.
70O Krishna, it was Duryodhana, who at the house that stood by the banian tree, called Pramana, bound the sleeping and unsuspecting Bhima; and then throwing him into the Ganges, he returned to the city,
71But the son of Kunti, the greatly strong and mighty armed Bhima, on waking from his sleep, tore his bonds and rose from the water.
72It was he (Duryodhana) who caused venomous snakes to bite all over the body of Bhimasena, but that slayer of foes did not die.
73Awaking, the son of Kunti (Bhima) killed all the serpents with his left hand; and he killed his (Duryodhana's) favorite charioteer (also).
74Again, while the children (the Pandavas) were sleeping unsuspicious with the revered one (their mother), he set fire to the house (Jatugriha). Who is there who is capable of doing such an act?
75It was then the revered madam (Kunti), overtaken by this calamity and surrounded by the flames, began to cry in terrors.
76Kunti said: Alas, I am undone! How shall we today escape from this fire! Alas, I shall meet with detraction my sons who are but children!
77Draupadi said : Thereupon the mighty-armed Bhima Vrikodara whose prowess is like that of wind, comforted the revered madam (Kunti) and his brothers. I will spring up into the air like the son of Vinata that best of birds, Garuda. We have no fear from this fire.
78Then taking the revered lady (his mother) on his left flank and the king (Yudhishthira) on the right, the twins on each shoulder and Vivatsu (Arjuna) on his back. The powerful hero (Bhima), taking all of them, cleared off the fire at one leap and thus delivered his mother and brothers from the conflagration.
79Setting out that night with their illustrious mother, they (the Pandavas) came near the great forest, the forest of Hidimba.
80Fatigued and distressed they fell asleep with their mother. A Rakshasas woman, named Hidimba then came to them.
81Seeing the Pandavas asleep on the ground with their mother and being influenced by desire, she sought to have Bhimasena as her lord.
82That weak and blessed one (the Rakshasas woman), thereupon taking up Bhima's feet on her lap, began to press them with her soft hands.
83The immeasurably energetic, irrepressibly powerful and greatly strong Bhima then awoke and asked, “O faultless one, what do you wish (here)?"
84Having been thus addressed by Bhima, the faultless Rakshasas woman, who could assume any form at will, thus replied to the high-souled Bhimasena.
85"Speedily fly from this place; my powerful brother will (soon) come to kill you. Therefore speed away, do not stay here any longer."
86Thereupon Bhima spoke thus in haughtiness, "I do not fear him. If he comes here, I shall kill him."
87Having heard their conversations, that worst of Rakshasas of fearful form and dreadful appearance uttered a loud cry as he came.
88The Rakshasas said: O Hidimba, with whom are you talking? Bring him to me; I will eat hin up. You ought not to tarry.
89Draupadi said : But move I by compassion. the faultless featured and pure hearted Rakshasas woman did not speak a word out of pity.
90Then the man-eating Rakshasas, uttering dreadful cries, rushed with great force at Bhimasena.
91Coming furiously and angrily at him, the mighty Rakshasas caught hold of Bhimasena's hand by his own. Catching hold of his other hand and making it as hard as the thunder of Indra, he suddenly struck Bhima a blow that descended with the force of lightning.
92His hand having been seized by the Rakshasas, the mighty-armed Vrikodara (Bhima), without being able to brook it, flew into rage.
93Then a fearful combat took place between Bhimasena and Hidimba, both skilled in all sorts of weapons, like the battle between Vasava (Indra) and Vritra.
94O sinless one, after playing with (the strength of) the Rakshasas for a long time, the powerful and greatly energetic Bhima killed him when he became exhausted and weak.
95Having thus killed Hidimba, Bhima proceeded with his brothers, placing Hidimba in their front, (Hidimba) of whom Ghatotkacha was born.
96Thereupon all those chastisers of foes, accompanied by their mother and surrounded by many Brahmanas, proceeded towards Ekachakra.
97In their this journey, Vyasa, ever engaged in their welfare, became their counsellor. Then the Pandavas of rigid vows, arriving at Ekachakra.
98Killed there a greatly strong man eating monster, named Baka, who was as terrible as Hidimba.
99Having killed him, that foremost of smiters, Bhima, with all his brothers went to the capital of Drupada.
100O Krishna, as you have obtained Rukmani, the daughter of Bhishmaka, so Savyasachi (Arjuna) obtained me while he lived there (at Draupada's capital).
101O slayer of Madhu, I was thus obtained in the Saimvara by Partha (Arjuna) who performed a feat difficult of achievment by others and who fought with the assembled kings.
102O Krishna, thus afflicted with numerous grief's, I am living in sorrow and in great distress with Dhaumya at our head, but deprived of the company of the revered lady (Kunti).
103Why do these (Pandavas), who are gifted with strength and who possess the prowess of the lion, sit silently on seeing me afflicted by so despicable enemies (as the Kurus).
104Suffering such wrongs at the hands of the sinful, evil-doing and weak foes, am I to suffer misery so long?
105I was born in a great race and I came to the world in an extraordinary way. I am the beloved wife of the Pandavas and the daughterin-law of the illustrious Pandu.
106O Krishna, O slayer of Madhu, being the foremost of women and devoted to my husbands, even I was seized by the hair in the very sight of the Pandavas, each of whom was like an Indra.
107Having said this, the mild-speeched Krishna (Draupadi) hid her face with her soft hands which were like the buds of lotus and began to weep.
108The tears of the Panchala princess, the outpourings of her grief, washed her deep, plump and graceful breasts, which were crowned with auspicious marks.
109Wiping her eyes and sighing frequently she thus spoke in anger and in a choked voice.
110Draupadi said : O slayer of foes, husbands, sons, friends, brothers, father or you, I have none.
111For you all, seeing me treated so cruelly, by inferior foes, (still) sit unmoved in silence. My grief at Karna's ridicule is capable of being assuaged.
112O Keshava, O Krishna, I always deserve to be protected by you for four reasons, namely for our relationship, for the respect you bear for me, for our friendship and for your lordship over me.
113Thereupon Krishna thus spoke to her in that assembly of heroes.
114Krishna said: O fair lady, the wives of those with whom you are angry will weep like you on seeing their husbands lying dead on the ground, their bodies covered with the arrows of Vivatsu and weltering in blood. Do not grieve; I shall do for the Pandavas whatever lies in my power.
115I tell you the truth; you shall be the queen of kings. The heavens might fall and the Himalayas might split, the earth might be rent. And the waters of the ocean might be dried up, but, O Krishna (Draupadi), my words shall never be futile. Having heard these words of Achyuta (Krishna), as a reply to her, Draupadi. The princess of Panchala, glanced obliquely at her third husband (Arjuna). O great king, Arjuna then thus spoke to Draupadi.
116O copper-colour-eyed lady, do not weep. What the slayer of Madhu (Krishna) has said will (surely) happen. O lady, O beautiful one, it cannot be otherwise.
117Dhristadyumna said : I shall kill Drona, Sikhandi will kill the Grandsire (Bhishma), Bhimasena will kill Duryodhana and Karna will be killed by Dhananjaya (Arjuna). O sister, with the assistance of Rama (Baladeva) and Krishna we are invincible even in a battle with the slayer of Vritra (Indra), what (to speak of a battle) with the sons of Dhritarashtra.
118Vaishampayana said: When this was spoken, all the heroes turned their faces towards Vasudeva and the mighty armed Keshava (Krishna) thus spoke in their midst.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — पाण्डवों के निर्वासित होने का समाचार सुनकर भोज, वृष्णि और अन्धक उस महावन में उन दुःखी पाण्डवों के पास गए।
2(राजा) पांचाल के सम्बन्धी, धृष्टद्युम्न, चेदिराज तथा महाबली और यशस्वी भ्राता कैकेय — ये सब वन में पृथापुत्रों से मिलने गए। उनके हृदय क्रोध से प्रज्वलित थे; धृतराष्ट्र के पुत्रों की भर्त्सना करते हुए उन्होंने कहा, "हम क्या करें?"
3वासुदेव (कृष्ण) को आगे करके वे समस्त क्षत्रियश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिर के चारों ओर बैठ गए। उन कुरुश्रेष्ठ का अभिवादन करके केशव (कृष्ण) ने शोक में इस प्रकार कहा।
4कृष्ण ने कहा — पृथ्वी दुर्योधन, कर्ण, शकुनि तथा उनके चौथे (सहयोगी) दुःशासन का रक्त पिएगी।
5इन सबका वध करके तथा इनके समस्त अनुयायियों और राजमित्रों को पराजित करके हम सब धर्मराज युधिष्ठिर को (सिंहासन पर) प्रतिष्ठित करेंगे। कपटी पुरुष वध के ही योग्य हैं। यही सनातन धर्म है।
6वैशम्पायन ने कहा — पृथापुत्रों के प्रति किए गए अन्यायों से जनार्दन (कृष्ण) क्रुद्ध हो उठे और वे समस्त सृष्ट पदार्थों को भस्म कर देने पर उतारू जान पड़े। किन्तु अर्जुन ने उन्हें शान्त करने का प्रयत्न किया। केशव (कृष्ण) को क्रुद्ध देखकर फाल्गुन (अर्जुन) उन समस्त वस्तुओं की आत्मा के — जो अप्रमेय हैं, जो अनन्त तेज वाले सनातन पुरुष हैं, प्रजापति के स्वामी हैं, जगत् के परम शासक हैं और महाबुद्धिमान् विष्णु हैं — पूर्वजन्मों में किए गए कर्मों का वर्णन करने लगे।
7अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण, प्राचीन काल में आप पत्रशयनगृह ऋषि के रूप में दस सहस्र वर्षों तक गन्धमादन पर्वत पर विचरण करते रहे।
8हे कृष्ण, प्राचीन काल में आपने केवल जल पर निर्वाह करते हुए पुष्कर (सरोवर) के तट पर ग्यारह सहस्र वर्ष व्यतीत किए।
9हे मधुसूदन, अपनी भुजाएँ ऊपर उठाए और एक पैर पर खड़े होकर, केवल वायु पर निर्वाह करते हुए आपने बदरी के उन्नत शिखरों पर सौ वर्ष व्यतीत किए।
10हे कृष्ण, अपना उत्तरीय त्यागकर और नसों के गट्ठर के समान दिखाई देते हुए, कृश शरीर से आप सरस्वती के तट पर बारह वर्षों तक चलने वाले अपने यज्ञ में लगे रहे।
11हे महातेजस्वी कृष्ण, अपने व्रत के पालन में आप प्रभास के उन मैदानों पर, जिनका दर्शन धर्मात्माओं को करना चाहिए, एक सहस्र दिव्य वर्षों तक एक पैर पर खड़े रहे। व्यास ने मुझसे कहा है कि सृष्टि और उसकी गति के कारण आप ही हैं।
12हे केशव, हे क्षेत्र के स्वामी, आप समस्त मनों के प्रेरक हैं तथा समस्त वस्तुओं के आदि और अन्त हैं। हे कृष्ण, समस्त तप आप ही में स्थित है; आप समस्त यज्ञों के मूर्तरूप हैं और आप ही सनातन हैं।
13हे कृष्ण, पृथ्वी के प्रथम पुत्र उस भयंकर नरक का वध करके आपने प्रथम अश्वमेध यज्ञ के अनुष्ठान से उसके कुण्डल प्राप्त किए।
14हे समस्त लोकों में श्रेष्ठ, वह पराक्रम करके आप सब पर विजयी हुए। युद्ध में एकत्र हुए समस्त दैत्यों और दानवों का आपने वध किया।
15हे महाबाहु केशव, शची के स्वामी (इन्द्र) को विश्व का आधिपत्य देकर आपने मनुष्यों के बीच जन्म लिया है।
16हे शत्रुदमन, आदि जल पर तैरने के पश्चात् आप ही हरि, ब्रह्मा, सूर्य, धर्म, धाता, यम, अनल, वायु, वैश्रवण, रुद्र, काल तथा आकाश, पृथ्वी, वायु और दिशाएँ बने। हे पुरुषश्रेष्ठ, आप अपने ही सृष्टिकर्ता हैं; आप समस्त चराचर जगत् के स्वामी हैं।
17हे मधुसूदन, हे महातेजस्वी, हे कृष्ण, चित्ररथ के वन में अपने यज्ञ से आपने देवताओं के अधिपति, उच्चतम में भी उच्चतम को तृप्त किया।
18हे जनार्दन, अपने प्रत्येक यज्ञ में आपने (प्रत्येक के) भाग के अनुसार सैकड़ों और सहस्रों स्वर्ण अर्पित किए।
19हे यदुवंशी, अदिति के पुत्र होकर आप इन्द्र के छोटे भाई के रूप में विख्यात हुए, यद्यपि आप परम गुणों से युक्त उन्नत पुरुष हैं।
20हे शत्रुदमन, हे कृष्ण, बालक होते हुए भी आपने अपने तेज के प्रभाव से तीन पगों में स्वर्ग, अन्तरिक्ष और पृथ्वी को भर दिया।
21हे समस्त प्राणियों की आत्मा, स्वर्ग और अन्तरिक्ष को आच्छादित करके आप सूर्य के शरीर में निवास करते हैं और अपने ही तेज से उसे अभिभूत करते हैं।
22हे उन्नत पुरुष, हे कृष्ण, तीन सहस्र अवसरों पर हुए अपने अवतारों में आपने सहस्रों पापी असुरों का वध किया है।
23मांसव और पाश नामक (दैत्यों) का विनाश करके तथा निशुन्द और नरक का वध करके आपने प्राग्ज्योतिष का मार्ग पुनः सुरक्षित कर दिया।
24आपने जरूथ में आहुति का, तथा क्रथ का, अपने अनुयायियों और मित्रों सहित शिशुपाल का, जरासन्ध का, सैव्य का और शतधन्वा का वध किया।
25सूर्य के समान तेजस्वी और मेघों के समान गर्जने वाले अपने रथ पर आरूढ़ होकर आपने युद्ध में रुक्मी को पराजित किया और तब भोजराज की कन्या को अपनी रानी के रूप में प्राप्त किया।
26आपने क्रोध में इन्द्रद्युम्न का तथा कसेरुमान् नामक यवन का वध किया। सैव्यों के राजा शाल्व का वध करके आपने उसकी नगरी का विनाश किया।
27इरावती में आपने भोजराज का वध किया, जो युद्ध में कार्तवीर्य के समान था।
28गोपति और तालकेतु — दोनों का भी आपने वध किया है। हे जनार्दन, आपने अपने लिए द्वारका की पवित्र नगरी भी प्राप्त की है, जो धन से समृद्ध है और समस्त ऋषियों को प्रिय है। अन्त में आप उसे समुद्र में डुबो देंगे।
29हे मधुसूदन, हे दशार्ह वंश के वंशज, आप में कुटिलता कैसे हो सकती है, जब आप क्रोध, ईर्ष्या, असत्य और क्रूरता से रहित हैं? हे अविनाशी, यज्ञभूमि पर अपनी महिमा में विराजमान आपके पास समस्त ऋषि आते हैं और आपकी शरण चाहते हैं।
30हे मधुसूदन, हे शत्रुदमन, समस्त वस्तुओं को समेटकर और इस विश्व को अपने ही भीतर लीन करके आप युग के अन्त में स्थित रहते हैं।
31हे वृष्णिवंशी, वहाँ युग के आरम्भ में आपकी कमलतुल्य नाभि से स्वयं ब्रह्मा उत्पन्न हुए, जो समस्त चराचर के स्वामी हैं और जिनका यह सम्पूर्ण विश्व है।
32हे हरि, जब भयंकर दानव मधु और कैटभ ब्रह्मा का वध करने पर उतारू हुए, तब उनका वह अधर्मपूर्ण उद्यम देखकर आप क्रुद्ध हुए और तब आपके मस्तक से त्रिशूलधारी, त्रिनेत्रधारी शम्भु प्रकट हुए। इस प्रकार ये दोनों देवश्रेष्ठ आपका कार्य पूर्ण करने के लिए आपके शरीर से उत्पन्न हुए।
33यह (सब) मुझे नारद ने बताया है। हे नारायण, चैत्ररथ के वन में आपने अनेक विधियों और प्रचुर दानों से युक्त एक महान् यज्ञ किया। हे कमलनयन देव, बलदेव की सहायता से आपने अपने पराक्रम द्वारा जो कर्म किए, वैसे पहले कभी किसी अन्य ने नहीं किए। भविष्य में भी अन्य कोई उन्हें कर नहीं सकता। ब्राह्मणों के साथ आपने कैलास में भी निवास किया।
34वैशम्पायन ने कहा — कृष्ण से इस प्रकार कहकर वे महात्मा पाण्डव (अर्जुन), जो उनकी (कृष्ण की) ही आत्मा थे, मौन हो गए। तब जनार्दन (कृष्ण) ने पार्थ (अर्जुन) को इस प्रकार उत्तर दिया।
35तुम मेरे हो और मैं तुम्हारा हूँ। जो कुछ मेरा है, वह तुम्हारा भी है। जो तुमसे द्वेष करता है, वह मुझसे द्वेष करता है; और जो तुम्हारा अनुगमन करता है, वह मेरा अनुगमन करता है।
36हे अजेय वीर, तुम नर हो और मैं नारायण (हरि) हूँ। हम वे ऋषि नर और नारायण हैं जो एक विशेष प्रयोजन से मनुष्यलोक में जन्मे हैं।
37हे पार्थ, तुम मुझसे हो और मैं तुमसे हूँ। हे भरतवंशश्रेष्ठ, हम दोनों के बीच जो भेद है, उसे कोई नहीं समझ सकता।
38वैशम्पायन ने कहा — जब महात्मा कृष्ण ने उन वीर राजाओं की उस सभा के मध्य, जो सब क्रोध से उत्तेजित थे, यह कहा, तब पांचालराजकुमारी (द्रौपदी) धृष्टद्युम्न तथा अपने अन्य वीर भाइयों से घिरी हुई उन कमलनयन (कृष्ण) के पास आईं, जो अपने भाई-बन्धुओं के साथ बैठे थे। संरक्षण की इच्छा से उन्होंने सर्वशरण्य (कृष्ण) से क्रुद्ध वचनों में इस प्रकार कहा।
39द्रौपदी ने कहा — असित और देवल ने कहा है कि वस्तुओं की सृष्टि के विषय में आप ही एकमात्र प्रजापति और समस्त लोकों के स्रष्टा बताए गए हैं।
40हे अजेय, जमदग्नि कहते हैं कि आप विष्णु हैं। हे मधुसूदन, आप ही यज्ञ हैं, आप ही यजमान हैं और आप ही वे हैं जिनके लिए यज्ञ किया जाता है।
41हे पुरुषश्रेष्ठ, ऋषि आपको क्षमा और सत्य कहते हैं। कश्यप ने कहा है कि आप सत्य से उत्पन्न यज्ञ हैं।
42हे प्रभो, नारद कहते हैं कि आप साध्यों और शिवों के देव हैं, आप ही स्रष्टा और सबके स्वामी हैं।
43हे नरश्रेष्ठ, जैसे बालक अपने खिलौनों से खेलते हैं, वैसे ही आप ब्रह्मा, शंकर (शिव) और शक्र (इन्द्र) सहित देवताओं के साथ बार-बार क्रीड़ा करते हैं।
44हे प्रभो, आकाश आपके मस्तक से और पृथ्वी आपके चरणों से आच्छादित है। ये समस्त लोक आपका गर्भ हैं और आप ही सनातन हैं।
45वेदज्ञान और तपस्या से पवित्र हुए, तप से जिनकी आत्मा शुद्ध हो चुकी है और जो आत्मदर्शन से सन्तुष्ट रहते हैं — ऐसे ऋषियों के लिए आप समस्त पदार्थों में श्रेष्ठ हैं।
46हे पुरुषश्रेष्ठ, आप उन समस्त राजर्षियों के आश्रय हैं जो धर्म में निरत हैं, जो रणभूमि से कभी दृष्टि नहीं फेरते और जो समस्त गुणों से सम्पन्न हैं। आप सबके स्वामी हैं; आप सर्वव्यापी हैं, आप समस्त वस्तुओं की आत्मा हैं, आप सर्वत्र व्याप्त क्रियाशील शक्ति हैं।
47विभिन्न लोकों के शासक, वे लोक स्वयं, नक्षत्रों के योग, दसों दिशाएँ, आकाश, चन्द्रमा और सूर्य — ये सब आप ही में प्रतिष्ठित हैं।
48हे महाबाहु वीर, समस्त प्राणियों की मर्त्यता और विश्व की अमरता — दोनों आप ही में प्रतिष्ठित हैं।
49हे मधुसूदन, आप मेरे प्रति जो स्नेह रखते हैं, उसी से प्रेरित होकर मैं आपसे अपने दुःख कहूँगी। आप देव और मनुष्य — दोनों प्रकार के समस्त प्राणियों के परम स्वामी हैं।
50हे कृष्ण, मुझ जैसी को — पृथापुत्रों (पाण्डवों) की पत्नी, धृष्टद्युम्न की बहन और आपकी सखी को — भला सभा में कैसे घसीटा जा सकता था?
51हाय, रजस्वला अवस्था में, रक्त से मलिन, केवल एक वस्त्र पहने, काँपती और रोती हुई मुझे कुरुओं की सभा में घसीटा गया!
52उस सभा में राजाओं के समक्ष मुझे रक्त से मलिन (खड़ी) देखकर धृतराष्ट्र के दुर्बुद्धि पुत्र मुझ पर हँसे।
53हे मधुसूदन, यद्यपि पाण्डव, पांचाल और वृष्णि उपस्थित थे, तथापि उन्होंने (धृतराष्ट्र के पुत्रों ने) मुझे अपनी दासी बनाने की इच्छा प्रकट करने का साहस किया।
54हे कृष्ण, शास्त्रविधि के अनुसार मैं भीष्म और धृतराष्ट्र — दोनों की पुत्रवधू हूँ; तथापि हे मधुसूदन, उन्होंने मुझे बलपूर्वक अपनी दासी बनाना चाहा।
55मैं उन पाण्डवों को दोष देती हूँ जो महाबली और युद्ध में श्रेष्ठ (वीर) हैं; क्योंकि उन्होंने अपनी यशस्विनी विवाहिता पत्नी के साथ हुए उस क्रूर व्यवहार को (मौन होकर) देखा।
56हे जनार्दन, भीमसेन के पराक्रम को धिक्कार है और अर्जुन के गाण्डीव को धिक्कार है; क्योंकि उन दोनों ने मुझे तुच्छ पुरुषों द्वारा इस प्रकार अपमानित होने दिया!
57धर्म का यह सनातन मार्ग सज्जनों द्वारा सदा अनुसरण किया जाता है, अर्थात् पति चाहे कितना ही दुर्बल क्यों न हो, उसे अपनी विवाहिता पत्नी की रक्षा करनी चाहिए।
58पत्नी की रक्षा करके मनुष्य अपनी सन्तान की रक्षा करता है, और सन्तान की रक्षा करके वह अपनी ही रक्षा करता है।
59मनुष्य स्वयं ही अपनी पत्नी में जन्म लेता है, इसीलिए पत्नी को "जाया" कहा जाता है। पत्नी को भी अपने पति की रक्षा करनी चाहिए, यह स्मरण रखते हुए कि वह उसी के गर्भ में जन्म लेगा।
60पाण्डव उन पुरुषों का कभी परित्याग नहीं करते जो उनसे रक्षा की याचना करते हैं; किन्तु मुझे, जिसने उनसे रक्षा की याचना की, उन्होंने त्याग दिया।
61मेरे पाँच पतियों से मुझसे पाँच महाबली पुत्र उत्पन्न हुए हैं; हे जनार्दन, उन्हीं के लिए भी मेरी रक्षा करना आवश्यक था।
62युधिष्ठिर से प्रतिविन्ध्य, वृकोदर (भीम) से सतसोम, अर्जुन से श्रुतकीर्ति, नकुल से शतानीक और (मेरे पतियों में) सबसे छोटे सहदेव से श्रुतकर्मा (उत्पन्न हुआ)। वे सब अजेय पराक्रम वाले हैं। हे कृष्ण, वे सब प्रद्युम्न (कृष्ण के पुत्र) के समान महारथी हैं।
63वे सब धनुर्धरों में श्रेष्ठ हैं और युद्ध में किसी भी शत्रु द्वारा अजेय हैं। फिर वे धृतराष्ट्र के दुर्बल पुत्रों द्वारा (मुझ पर) किए गए अन्यायों को (मौन होकर) क्यों सहते हैं?
64छल से अपने राज्य से वंचित करके पाण्डवों को दास बना दिया गया, और मुझे रजस्वला अवस्था में एक ही वस्त्र में सभा में घसीटा गया।
65हे मधुसूदन, उस गाण्डीव को धिक्कार है, जिसे अर्जुन, भीम और स्वयं आपके अतिरिक्त और कोई नहीं चढ़ा सकता!
66हे कृष्ण, भीम के बल को और पार्थ (अर्जुन) के पराक्रम को धिक्कार है, क्योंकि (वैसा करने के पश्चात्) दुर्योधन एक क्षण भी जीवित रहा।
67हे मधुसूदन, वही तो था जिसने पहले निष्कपट पाण्डवों को उनकी माता सहित राज्य से निकाल दिया था, जब वे केवल बालक थे और अध्ययन तथा अपने व्रतों के पालन में लगे हुए थे।
68वही पापी अधम था जिसने भीमसेन के भोजन में ताजा, तीव्र, भयंकर और अत्यधिक मात्रा में विष मिलाया था।
69हे जनार्दन, किन्तु भीम ने बिना कोई हानि उठाए उस विष को भोजन सहित पचा लिया। हे महाबाहु वीर, हे नरश्रेष्ठ, भीम के दिन (तब) पूरे नहीं हुए थे।
70हे कृष्ण, वही दुर्योधन था जिसने प्रमाण नामक वटवृक्ष के पास स्थित उस गृह में सोए हुए और असावधान भीम को बाँध दिया; और फिर उन्हें गंगा में फेंककर वह नगर लौट गया।
71किन्तु कुन्तीपुत्र महाबली और महाबाहु भीम ने निद्रा से जागकर अपने बन्धन तोड़ डाले और जल से ऊपर उठ आए।
72वही (दुर्योधन) था जिसने भीमसेन के सम्पूर्ण शरीर पर विषैले सर्पों से डँसवाया, किन्तु वे शत्रुनाशक नहीं मरे।
73जागने पर कुन्तीपुत्र (भीम) ने अपने बाएँ हाथ से समस्त सर्पों को मार डाला; और उसके (दुर्योधन के) प्रिय सारथि का (भी) वध किया।
74पुनः, जब वे बालक (पाण्डव) पूज्या (अपनी माता) सहित निश्चिन्त होकर सो रहे थे, तब उसने उस गृह (जतुगृह) में आग लगा दी। ऐसा कर्म करने में और कौन समर्थ है?
75तब पूज्या देवी (कुन्ती) उस विपत्ति में पड़कर और ज्वालाओं से घिरकर भय से विलाप करने लगीं।
76कुन्ती ने कहा — हाय, मैं नष्ट हो गई! आज हम इस अग्नि से कैसे बचेंगे! हाय, मैं अपने उन पुत्रों सहित नष्ट हो जाऊँगी जो अभी बालक ही हैं!
77द्रौपदी ने कहा — तत्पश्चात् वायु के समान पराक्रम वाले महाबाहु भीम वृकोदर ने पूज्या देवी (कुन्ती) और अपने भाइयों को धैर्य बँधाया — "मैं पक्षियों में श्रेष्ठ विनतापुत्र गरुड़ के समान आकाश में उछल जाऊँगा। हमें इस अग्नि से कोई भय नहीं है।"
78तब पूज्या देवी (अपनी माता) को अपने बाएँ पार्श्व में, राजा (युधिष्ठिर) को दाहिने में, दोनों जुड़वाँ भाइयों को दोनों कन्धों पर और विवत्सु (अर्जुन) को अपनी पीठ पर लेकर उन बलवान् वीर (भीम) ने सबको उठाकर एक ही छलाँग में अग्नि पार कर ली और इस प्रकार अपनी माता तथा भाइयों को उस दावानल से बचाया।
79उसी रात अपनी यशस्विनी माता के साथ प्रस्थान करके वे (पाण्डव) उस महावन — हिडिम्ब के वन — के निकट पहुँचे।
80थके और व्यथित होकर वे अपनी माता सहित सो गए। तब हिडिम्बा नामक एक राक्षसी उनके पास आई।
81पाण्डवों को उनकी माता सहित भूमि पर सोया हुआ देखकर और कामना से प्रभावित होकर उसने भीमसेन को अपना स्वामी बनाना चाहा।
82तब उस कोमल और भाग्यवती (राक्षसी) ने भीम के चरण अपनी गोद में लेकर उन्हें अपने कोमल हाथों से दबाना आरम्भ किया।
83अप्रमेय तेजस्वी, अजेय पराक्रमी और महाबली भीम तब जाग उठे और पूछा, "हे अनिन्द्ये, तुम (यहाँ) क्या चाहती हो?"
84भीम के इस प्रकार पूछने पर इच्छानुसार कोई भी रूप धारण करने में समर्थ उस अनिन्द्य राक्षसी ने महात्मा भीमसेन को इस प्रकार उत्तर दिया।
85"शीघ्र इस स्थान से भाग जाइए; मेरा बलवान् भाई (शीघ्र ही) आपका वध करने आएगा। अतः शीघ्र चले जाइए, यहाँ और मत ठहरिए।"
86तब भीम ने गर्व से इस प्रकार कहा, "मुझे उससे भय नहीं है। यदि वह यहाँ आया, तो मैं उसका वध कर दूँगा।"
87उनकी बातचीत सुनकर वह भयंकर रूप और विकराल आकृति वाला राक्षसाधम आते ही उच्च स्वर में चिल्लाया।
88राक्षस ने कहा — हे हिडिम्बे, तू किससे बात कर रही है? उसे मेरे पास ला; मैं उसे खा जाऊँगा। तुझे विलम्ब नहीं करना चाहिए।
89द्रौपदी ने कहा — किन्तु करुणा से द्रवित होकर उस अनिन्द्यसुन्दरी और पवित्रहृदया राक्षसी ने दया के कारण एक शब्द भी नहीं कहा।
90तब वह नरभक्षी राक्षस भयंकर चीत्कार करता हुआ महान् वेग से भीमसेन पर टूट पड़ा।
91क्रोध और रोष में उनकी ओर आकर उस महाबली राक्षस ने अपने हाथ से भीमसेन का हाथ पकड़ लिया। अपना दूसरा हाथ इन्द्र के वज्र के समान कठोर बनाकर उसने सहसा भीम पर एक ऐसा प्रहार किया जो विद्युत् के वेग से गिरा।
92राक्षस द्वारा अपना हाथ पकड़े जाने पर उसे सह न सकने के कारण महाबाहु वृकोदर (भीम) क्रोध से भर उठे।
93तब समस्त प्रकार के अस्त्रों में निपुण भीमसेन और हिडिम्ब के बीच वैसा ही भयंकर युद्ध हुआ जैसा वासव (इन्द्र) और वृत्र के बीच हुआ था।
94हे निष्पाप, दीर्घकाल तक उस राक्षस के (बल के) साथ क्रीड़ा करने के पश्चात् बलवान् और महातेजस्वी भीम ने, जब वह थककर दुर्बल पड़ गया, तब उसका वध कर दिया।
95इस प्रकार हिडिम्ब का वध करके भीम हिडिम्बा को अपने आगे करके अपने भाइयों सहित आगे बढ़े — उसी हिडिम्बा से घटोत्कच का जन्म हुआ।
96तत्पश्चात् वे समस्त शत्रुदमन अपनी माता सहित और अनेक ब्राह्मणों से घिरे हुए एकचक्रा की ओर चल पड़े।
97उनकी इस यात्रा में सदा उनका हित करने में लगे रहने वाले व्यास उनके परामर्शदाता बने। तत्पश्चात् कठोर व्रतों वाले वे पाण्डव एकचक्रा पहुँचकर —
98वहाँ बक नामक एक महाबली नरभक्षी राक्षस का वध किया, जो हिडिम्ब के समान ही भयंकर था।
99उसका वध करके प्रहारकर्ताओं में श्रेष्ठ वे भीम अपने समस्त भाइयों सहित द्रुपद की राजधानी गए।
100हे कृष्ण, जैसे आपने भीष्मक की पुत्री रुक्मिणी को प्राप्त किया, वैसे ही सव्यसाची (अर्जुन) ने वहाँ (द्रुपद की राजधानी में) रहते हुए मुझे प्राप्त किया।
101हे मधुसूदन, इस प्रकार स्वयंवर में मुझे पार्थ (अर्जुन) ने प्राप्त किया, जिन्होंने ऐसा पराक्रम किया जो अन्यों के लिए दुष्कर था और जो एकत्र हुए राजाओं से लड़े।
102हे कृष्ण, इस प्रकार असंख्य दुःखों से पीड़ित होकर मैं धौम्य को आगे किए हुए शोक और महान् संकट में रह रही हूँ, किन्तु पूज्या देवी (कुन्ती) के सान्निध्य से वंचित हूँ।
103बल से सम्पन्न और सिंह के समान पराक्रम वाले ये (पाण्डव) मुझे ऐसे तुच्छ शत्रुओं (कुरुओं) से पीड़ित देखकर भी मौन बैठे क्यों हैं?
104पापी, दुष्कर्मी और दुर्बल शत्रुओं के हाथों ऐसे अन्याय सहते हुए क्या मुझे इतने काल तक दुःख भोगना ही होगा?
105मैं महान् वंश में जन्मी और असाधारण रीति से इस संसार में आई। मैं पाण्डवों की प्रिय पत्नी और यशस्वी पाण्डु की पुत्रवधू हूँ।
106हे कृष्ण, हे मधुसूदन, स्त्रियों में श्रेष्ठ और अपने पतियों के प्रति समर्पित होते हुए भी मुझे उन पाण्डवों के सामने ही केशों से पकड़ा गया, जिनमें से प्रत्येक इन्द्र के समान था।
107यह कहकर मृदुभाषिणी कृष्णा (द्रौपदी) ने कमल की कलियों के समान अपने कोमल हाथों से अपना मुख ढँक लिया और रोने लगीं।
108पांचालराजकुमारी के आँसू — उनके शोक के प्रवाह — उनके गहरे, पुष्ट और सुन्दर वक्षों को भिगोने लगे, जो शुभ चिह्नों से सुशोभित थे।
109अपने नेत्र पोंछते हुए और बार-बार लम्बी साँसें भरते हुए उन्होंने क्रोध में रुँधे स्वर से इस प्रकार कहा।
110द्रौपदी ने कहा — हे शत्रुनाशक, मेरे न पति हैं, न पुत्र, न मित्र, न भाई, न पिता और न आप ही।
111क्योंकि आप सब मुझे तुच्छ शत्रुओं द्वारा इतनी क्रूरता से बरती जाती देखकर भी (अब भी) मौन और अविचल बैठे हैं। कर्ण के उपहास से उत्पन्न मेरा शोक शान्त नहीं हो सकता।
112हे केशव, हे कृष्ण, चार कारणों से मैं सदा आपके द्वारा रक्षा किए जाने योग्य हूँ — अर्थात् हमारे सम्बन्ध के कारण, मेरे प्रति आपके आदर के कारण, हमारी मैत्री के कारण और मुझ पर आपके प्रभुत्व के कारण।
113तत्पश्चात् कृष्ण ने वीरों की उस सभा में उनसे इस प्रकार कहा।
114कृष्ण ने कहा — हे सुभगे, जिन पर तुम क्रुद्ध हो, उनकी पत्नियाँ अपने पतियों को भूमि पर मरा पड़ा देखकर तुम्हारी ही भाँति रोएँगी — उनके शरीर विवत्सु (अर्जुन) के बाणों से आच्छादित होंगे और रक्त में लोट रहे होंगे। शोक मत करो; मैं पाण्डवों के लिए वह सब करूँगा जो मेरे वश में है।
115मैं तुमसे सत्य कहता हूँ; तुम राजाओं की रानी बनोगी। आकाश गिर सकता है और हिमालय फट सकता है, पृथ्वी विदीर्ण हो सकती है और समुद्र का जल सूख सकता है, किन्तु हे कृष्णे (द्रौपदी), मेरे वचन कभी व्यर्थ नहीं होंगे। अच्युत (कृष्ण) के ये वचन अपने उत्तर के रूप में सुनकर पांचालराजकुमारी द्रौपदी ने अपने तीसरे पति (अर्जुन) की ओर तिरछी दृष्टि से देखा। हे महाराज, तब अर्जुन ने द्रौपदी से इस प्रकार कहा।
116हे ताम्रनयने, मत रोओ। मधुसूदन (कृष्ण) ने जो कहा है, वह (अवश्य) होगा। हे देवि, हे सुन्दरि, वह अन्यथा नहीं हो सकता।
117धृष्टद्युम्न ने कहा — मैं द्रोण का वध करूँगा, शिखण्डी पितामह (भीष्म) का वध करेंगे, भीमसेन दुर्योधन का वध करेंगे और कर्ण धनंजय (अर्जुन) द्वारा मारा जाएगा। हे बहन, राम (बलदेव) और कृष्ण की सहायता से हम वृत्रहन्ता (इन्द्र) के साथ युद्ध में भी अजेय हैं, फिर धृतराष्ट्र के पुत्रों के साथ (युद्ध की तो बात ही क्या)।
118वैशम्पायन ने कहा — जब यह कहा गया, तब समस्त वीरों ने अपने मुख वासुदेव की ओर फेरे और महाबाहु केशव (कृष्ण) ने उनके मध्य इस प्रकार कहा।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — पाण्डवहरू निर्वासित भएको समाचार सुनेर भोज, वृष्णि र अन्धकहरू त्यस महावनमा ती दुःखी पाण्डवहरूकहाँ गए।
2(राजा) पाञ्चालका सम्बन्धी, धृष्टद्युम्न, चेदिराज तथा महाबली र यशस्वी दाजुभाइ कैकेयहरू — यी सबै वनमा पृथापुत्रहरूलाई भेट्न गए। तिनीहरूका हृदय क्रोधले प्रज्वलित थिए; धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको भर्त्सना गर्दै तिनीहरूले भने, "हामीले के गरौँ?"
3वासुदेव (कृष्ण)लाई अगाडि राखेर ती सम्पूर्ण क्षत्रियश्रेष्ठहरू धर्मराज युधिष्ठिरको वरिपरि बसे। ती कुरुश्रेष्ठको अभिवादन गरेर केशव (कृष्ण)ले शोकमा यसरी भने।
4कृष्णले भने — पृथ्वीले दुर्योधन, कर्ण, शकुनि तथा तिनीहरूको चौथो (सहयोगी) दुःशासनको रगत पिउनेछ।
5यी सबैको वध गरेर तथा यिनका सम्पूर्ण अनुयायी र राजमित्रहरूलाई पराजित गरेर हामी सबैले धर्मराज युधिष्ठिरलाई (सिंहासनमा) प्रतिष्ठित गर्नेछौँ। कपटी पुरुषहरू वधकै योग्य हुन्छन्। यही सनातन धर्म हो।
6वैशम्पायनले भने — पृथापुत्रहरूप्रति गरिएका अन्यायले जनार्दन (कृष्ण) क्रुद्ध भए र उनी सम्पूर्ण सृष्ट पदार्थलाई भस्म पारिदिन उद्यत देखिए। तर अर्जुनले उनलाई शान्त पार्ने प्रयत्न गरे। केशव (कृष्ण)लाई क्रुद्ध देखेर फाल्गुन (अर्जुन)ले ती सम्पूर्ण वस्तुका आत्माका — जो अप्रमेय हुन्, जो अनन्त तेज भएका सनातन पुरुष हुन्, प्रजापतिका स्वामी हुन्, जगत्का परम शासक हुन् र महाबुद्धिमान् विष्णु हुन् — पूर्वजन्महरूमा गरिएका कर्महरूको वर्णन गर्न थाले।
7अर्जुनले भने — हे कृष्ण, प्राचीन कालमा तपाईं पत्रशयनगृह ऋषिको रूपमा दश हजार वर्षसम्म गन्धमादन पर्वतमा विचरण गर्नुभयो।
8हे कृष्ण, प्राचीन कालमा तपाईंले केवल जलमा निर्वाह गर्दै पुष्कर (सरोवर)को किनारमा एघार हजार वर्ष बिताउनुभयो।
9हे मधुसूदन, आफ्ना भुजा माथि उठाएर र एक खुट्टामा उभिएर, केवल वायुमा निर्वाह गर्दै तपाईंले बदरीका उन्नत शिखरहरूमा सय वर्ष बिताउनुभयो।
10हे कृष्ण, आफ्नो उत्तरीय त्यागेर र नसाहरूको मुठाजस्तै देखिँदै, कृश शरीरले तपाईं सरस्वतीको किनारमा बाह्र वर्षसम्म चल्ने आफ्नो यज्ञमा लागिरहनुभयो।
11हे महातेजस्वी कृष्ण, आफ्नो व्रतको पालनमा तपाईं प्रभासका ती मैदानमा, जसको दर्शन धर्मात्माहरूले गर्नुपर्छ, एक हजार दिव्य वर्षसम्म एक खुट्टामा उभिनुभयो। व्यासले मलाई भनेका छन् कि सृष्टि र त्यसको गतिको कारण तपाईं नै हुनुहुन्छ।
12हे केशव, हे क्षेत्रका स्वामी, तपाईं सम्पूर्ण मनका प्रेरक हुनुहुन्छ तथा सम्पूर्ण वस्तुका आदि र अन्त हुनुहुन्छ। हे कृष्ण, सम्पूर्ण तप तपाईंमै स्थित छ; तपाईं सम्पूर्ण यज्ञका मूर्तरूप हुनुहुन्छ र तपाईं नै सनातन हुनुहुन्छ।
13हे कृष्ण, पृथ्वीका प्रथम पुत्र त्यस भयङ्कर नरकको वध गरेर तपाईंले प्रथम अश्वमेध यज्ञको अनुष्ठानबाट उसका कुण्डल प्राप्त गर्नुभयो।
14हे सम्पूर्ण लोकहरूमा श्रेष्ठ, त्यो पराक्रम गरेर तपाईं सबैमाथि विजयी हुनुभयो। युद्धमा जम्मा भएका सम्पूर्ण दैत्य र दानवहरूको तपाईंले वध गर्नुभयो।
15हे महाबाहु केशव, शचीका स्वामी (इन्द्र)लाई विश्वको आधिपत्य दिएर तपाईंले मानिसहरूको बीचमा जन्म लिनुभएको छ।
16हे शत्रुदमन, आदि जलमा तैरेपछि तपाईं नै हरि, ब्रह्मा, सूर्य, धर्म, धाता, यम, अनल, वायु, वैश्रवण, रुद्र, काल तथा आकाश, पृथ्वी, वायु र दिशाहरू बन्नुभयो। हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईं आफ्नै सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण चराचर जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ।
17हे मधुसूदन, हे महातेजस्वी, हे कृष्ण, चित्ररथको वनमा आफ्नो यज्ञले तपाईंले देवताहरूका अधिपति, उच्चतममा पनि उच्चतमलाई तृप्त पार्नुभयो।
18हे जनार्दन, आफ्नो प्रत्येक यज्ञमा तपाईंले (प्रत्येकको) भागअनुसार सयौँ र हजारौँ सुन अर्पण गर्नुभयो।
19हे यदुवंशी, अदितिका पुत्र भई तपाईं इन्द्रका कान्छा भाइको रूपमा विख्यात हुनुभयो, यद्यपि तपाईं परम गुणले युक्त उन्नत पुरुष हुनुहुन्छ।
20हे शत्रुदमन, हे कृष्ण, बालक हुँदाहुँदै पनि तपाईंले आफ्नो तेजको प्रभावले तीन पाइलामा स्वर्ग, अन्तरिक्ष र पृथ्वीलाई भरिदिनुभयो।
21हे सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मा, स्वर्ग र अन्तरिक्षलाई आच्छादित गरेर तपाईं सूर्यको शरीरमा निवास गर्नुहुन्छ र आफ्नै तेजले उसलाई अभिभूत पार्नुहुन्छ।
22हे उन्नत पुरुष, हे कृष्ण, तीन हजार अवसरमा भएका आफ्ना अवतारहरूमा तपाईंले हजारौँ पापी असुरहरूको वध गर्नुभएको छ।
23मांसव र पाश नामक (दैत्य)हरूको विनाश गरेर तथा निशुन्द र नरकको वध गरेर तपाईंले प्राग्ज्योतिषको मार्ग पुनः सुरक्षित पारिदिनुभयो।
24तपाईंले जरूथमा आहुतिको, तथा क्रथको, आफ्ना अनुयायी र मित्रहरूसहित शिशुपालको, जरासन्धको, सैव्यको र शतधन्वाको वध गर्नुभयो।
25सूर्यजस्तै तेजस्वी र मेघजस्तै गर्जने आफ्नो रथमा आरूढ भई तपाईंले युद्धमा रुक्मीलाई पराजित गर्नुभयो र तब भोजराजकी कन्यालाई आफ्नी रानीको रूपमा प्राप्त गर्नुभयो।
26तपाईंले क्रोधमा इन्द्रद्युम्नको तथा कसेरुमान् नामक यवनको वध गर्नुभयो। सैव्यहरूका राजा शाल्वको वध गरेर तपाईंले उसको नगरीको विनाश गर्नुभयो।
27इरावतीमा तपाईंले भोजराजको वध गर्नुभयो, जो युद्धमा कार्तवीर्यजस्तै थियो।
28गोपति र तालकेतु — दुवैको पनि तपाईंले वध गर्नुभएको छ। हे जनार्दन, तपाईंले आफ्ना लागि द्वारकाको पवित्र नगरी पनि प्राप्त गर्नुभएको छ, जो धनले समृद्ध छ र सम्पूर्ण ऋषिहरूलाई प्रिय छ। अन्तमा तपाईंले त्यसलाई समुद्रमा डुबाइदिनुहुनेछ।
29हे मधुसूदन, हे दशार्ह वंशका वंशज, तपाईंमा कुटिलता कसरी हुन सक्छ, जब तपाईं क्रोध, ईर्ष्या, असत्य र क्रूरताबाट रहित हुनुहुन्छ? हे अविनाशी, यज्ञभूमिमा आफ्नो महिमामा विराजमान तपाईंकहाँ सम्पूर्ण ऋषिहरू आउँछन् र तपाईंको शरण चाहन्छन्।
30हे मधुसूदन, हे शत्रुदमन, सम्पूर्ण वस्तुलाई समेटेर र यस विश्वलाई आफैँभित्र लीन गरेर तपाईं युगको अन्तमा स्थित रहनुहुन्छ।
31हे वृष्णिवंशी, त्यहाँ युगको आरम्भमा तपाईंको कमलतुल्य नाभिबाट स्वयं ब्रह्मा उत्पन्न भए, जो सम्पूर्ण चराचरका स्वामी हुन् र जसको यो सम्पूर्ण विश्व हो।
32हे हरि, जब भयङ्कर दानव मधु र कैटभ ब्रह्माको वध गर्न उद्यत भए, तब तिनीहरूको त्यो अधर्मपूर्ण उद्यम देखेर तपाईं क्रुद्ध हुनुभयो र तब तपाईंको मस्तकबाट त्रिशूलधारी, त्रिनेत्रधारी शम्भु प्रकट भए। यसरी यी दुवै देवश्रेष्ठ तपाईंको कार्य पूरा गर्नका लागि तपाईंको शरीरबाट उत्पन्न भए।
33यो (सबै) मलाई नारदले बताएका छन्। हे नारायण, चैत्ररथको वनमा तपाईंले अनेक विधि र प्रचुर दानले युक्त एउटा महान् यज्ञ गर्नुभयो। हे कमलनयन देव, बलदेवको सहायताले तपाईंले आफ्नो पराक्रमद्वारा जुन कर्म गर्नुभयो, त्यस्ता पहिले कहिल्यै अरू कसैले गरेनन्। भविष्यमा पनि अरू कसैले तिनलाई गर्न सक्दैन। ब्राह्मणहरूसँग तपाईंले कैलासमा पनि निवास गर्नुभयो।
34वैशम्पायनले भने — कृष्णलाई यसरी भनेर ती महात्मा पाण्डव (अर्जुन), जो उनकै (कृष्णकै) आत्मा थिए, मौन भए। तब जनार्दन (कृष्ण)ले पार्थ (अर्जुन)लाई यसरी उत्तर दिए।
35तिमी मेरा हौ र म तिम्रो हुँ। जे मेरो छ, त्यो तिम्रो पनि हो। जसले तिमीसँग द्वेष गर्छ, उसले मसँग द्वेष गर्छ; र जसले तिम्रो अनुगमन गर्छ, उसले मेरो अनुगमन गर्छ।
36हे अजेय वीर, तिमी नर हौ र म नारायण (हरि) हुँ। हामी ती ऋषि नर र नारायण हौँ जो एउटा विशेष प्रयोजनले मनुष्यलोकमा जन्मेका छौँ।
37हे पार्थ, तिमी मबाट हौ र म तिमीबाट हुँ। हे भरतवंशश्रेष्ठ, हामी दुवैको बीचमा जुन भेद छ, त्यो कसैले बुझ्न सक्दैन।
38वैशम्पायनले भने — जब महात्मा कृष्णले ती वीर राजाहरूको त्यस सभाको माझमा, जो सबै क्रोधले उत्तेजित थिए, यो भने, तब पाञ्चालराजकुमारी (द्रौपदी) धृष्टद्युम्न तथा आफ्ना अन्य वीर दाजुभाइहरूले घेरिएर ती कमलनयन (कृष्ण)कहाँ आइन्, जो आफ्ना बन्धुबान्धवसँग बसेका थिए। संरक्षणको इच्छाले उनले सर्वशरण्य (कृष्ण)लाई क्रुद्ध वचनमा यसरी भनिन्।
39द्रौपदीले भनिन् — असित र देवलले भनेका छन् कि वस्तुहरूको सृष्टिको विषयमा तपाईं नै एकमात्र प्रजापति र सम्पूर्ण लोकहरूका स्रष्टा बताइनुभएको छ।
40हे अजेय, जमदग्नि भन्छन् कि तपाईं विष्णु हुनुहुन्छ। हे मधुसूदन, तपाईं नै यज्ञ हुनुहुन्छ, तपाईं नै यजमान हुनुहुन्छ र तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका लागि यज्ञ गरिन्छ।
41हे पुरुषश्रेष्ठ, ऋषिहरूले तपाईंलाई क्षमा र सत्य भन्छन्। कश्यपले भनेका छन् कि तपाईं सत्यबाट उत्पन्न यज्ञ हुनुहुन्छ।
42हे प्रभो, नारद भन्छन् कि तपाईं साध्य र शिवहरूका देव हुनुहुन्छ, तपाईं नै स्रष्टा र सबैका स्वामी हुनुहुन्छ।
43हे नरश्रेष्ठ, जसरी बालकहरू आफ्ना खेलौनासँग खेल्छन्, त्यसरी नै तपाईं ब्रह्मा, शङ्कर (शिव) र शक्र (इन्द्र)सहित देवताहरूसँग बारम्बार क्रीडा गर्नुहुन्छ।
44हे प्रभो, आकाश तपाईंको मस्तकले र पृथ्वी तपाईंका चरणले आच्छादित छ। यी सम्पूर्ण लोक तपाईंको गर्भ हुन् र तपाईं नै सनातन हुनुहुन्छ।
45वेदज्ञान र तपस्याले पवित्र भएका, तपले जसको आत्मा शुद्ध भइसकेको छ र जो आत्मदर्शनले सन्तुष्ट रहन्छन् — यस्ता ऋषिहरूका लागि तपाईं सम्पूर्ण पदार्थमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
46हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईं ती सम्पूर्ण राजर्षिहरूका आश्रय हुनुहुन्छ जो धर्ममा निरत छन्, जो रणभूमिबाट कहिल्यै दृष्टि फर्काउँदैनन् र जो सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न छन्। तपाईं सबैका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं सर्वव्यापी हुनुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण वस्तुहरूका आत्मा हुनुहुन्छ, तपाईं सर्वत्र व्याप्त क्रियाशील शक्ति हुनुहुन्छ।
47विभिन्न लोकहरूका शासक, ती लोक आफैँ, नक्षत्रहरूका योग, दशै दिशा, आकाश, चन्द्रमा र सूर्य — यी सबै तपाईंमै प्रतिष्ठित छन्।
48हे महाबाहु वीर, सम्पूर्ण प्राणीहरूको मर्त्यता र विश्वको अमरता — दुवै तपाईंमै प्रतिष्ठित छन्।
49हे मधुसूदन, तपाईंले मप्रति जुन स्नेह राख्नुहुन्छ, त्यसैबाट प्रेरित भई म तपाईंलाई आफ्ना दुःख भन्नेछु। तपाईं देव र मनुष्य — दुवै किसिमका सम्पूर्ण प्राणीहरूका परम स्वामी हुनुहुन्छ।
50हे कृष्ण, मजस्तीलाई — पृथापुत्रहरू (पाण्डवहरू)की पत्नी, धृष्टद्युम्नकी बहिनी र तपाईंकी सखीलाई — भला सभामा कसरी घिसार्न सकियो?
51हाय, रजस्वला अवस्थामा, रगतले मलिन, केवल एउटा वस्त्र लगाएकी, काम्दै र रुँदै मलाई कुरुहरूको सभामा घिसारियो!
52त्यस सभामा राजाहरूको सामु मलाई रगतले मलिन (उभिएकी) देखेर धृतराष्ट्रका दुर्बुद्धि पुत्रहरू ममाथि हाँसे।
53हे मधुसूदन, यद्यपि पाण्डव, पाञ्चाल र वृष्णिहरू उपस्थित थिए, तथापि तिनीहरूले (धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले) मलाई आफ्नी दासी बनाउने इच्छा प्रकट गर्ने साहस गरे।
54हे कृष्ण, शास्त्रविधिअनुसार म भीष्म र धृतराष्ट्र — दुवैकी बुहारी हुँ; तथापि हे मधुसूदन, तिनीहरूले मलाई बलपूर्वक आफ्नी दासी बनाउन चाहे।
55म ती पाण्डवहरूलाई दोष दिन्छु जो महाबली र युद्धमा श्रेष्ठ (वीर) छन्; किनभने तिनीहरूले आफ्नी यशस्विनी विवाहिता पत्नीसँग भएको त्यो क्रूर व्यवहारलाई (मौन भई) हेरे।
56हे जनार्दन, भीमसेनको पराक्रमलाई धिक्कार छ र अर्जुनको गाण्डीवलाई धिक्कार छ; किनभने ती दुवैले मलाई तुच्छ पुरुषहरूद्वारा यसरी अपमानित हुन दिए!
57धर्मको यो सनातन मार्ग सज्जनहरूद्वारा सधैँ अनुसरण गरिन्छ, अर्थात् पति जतिसुकै दुर्बल किन नहोस्, उसले आफ्नी विवाहिता पत्नीको रक्षा गर्नुपर्छ।
58पत्नीको रक्षा गरेर मानिसले आफ्नो सन्तानको रक्षा गर्छ, र सन्तानको रक्षा गरेर उसले आफ्नै रक्षा गर्छ।
59मानिस आफैँ आफ्नी पत्नीमा जन्म लिन्छ, त्यसैले पत्नीलाई "जाया" भनिन्छ। पत्नीले पनि आफ्नो पतिको रक्षा गर्नुपर्छ, यो सम्झँदै कि उनी उनकै गर्भमा जन्म लिनेछन्।
60पाण्डवहरूले ती पुरुषहरूको कहिल्यै परित्याग गर्दैनन् जसले तिनीहरूसँग रक्षाको याचना गर्छन्; तर मलाई, जसले तिनीहरूसँग रक्षाको याचना गरेँ, तिनीहरूले त्यागिदिए।
61मेरा पाँच पतिबाट मबाट पाँच महाबली पुत्र उत्पन्न भएका छन्; हे जनार्दन, तिनीहरूकै लागि पनि मेरो रक्षा गर्नु आवश्यक थियो।
62युधिष्ठिरबाट प्रतिविन्ध्य, वृकोदर (भीम)बाट सतसोम, अर्जुनबाट श्रुतकीर्ति, नकुलबाट शतानीक र (मेरा पतिहरूमा) सबैभन्दा कान्छा सहदेवबाट श्रुतकर्मा (उत्पन्न भए)। तिनीहरू सबै अजेय पराक्रम भएका छन्। हे कृष्ण, तिनीहरू सबै प्रद्युम्न (कृष्णका पुत्र)जस्तै महारथी छन्।
63तिनीहरू सबै धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ छन् र युद्धमा कुनै पनि शत्रुद्वारा अजेय छन्। अनि तिनीहरूले धृतराष्ट्रका दुर्बल पुत्रहरूद्वारा (ममाथि) गरिएका अन्यायलाई (मौन भई) किन सहन्छन्?
64छलले आफ्नो राज्यबाट वञ्चित गरेर पाण्डवहरूलाई दास बनाइयो, र मलाई रजस्वला अवस्थामा एउटै वस्त्रमा सभामा घिसारियो।
65हे मधुसूदन, त्यस गाण्डीवलाई धिक्कार छ, जसलाई अर्जुन, भीम र स्वयं तपाईंबाहेक अरू कसैले चढाउन सक्दैन!
66हे कृष्ण, भीमको बललाई र पार्थ (अर्जुन)को पराक्रमलाई धिक्कार छ, किनभने (त्यसो गरेपछि) दुर्योधन एक क्षण पनि जीवित रह्यो।
67हे मधुसूदन, त्यही त थियो जसले पहिले निष्कपट पाण्डवहरूलाई तिनीहरूकी माता सहित राज्यबाट निकालेको थियो, जब तिनीहरू केवल बालक थिए र अध्ययन तथा आफ्ना व्रतको पालनमा लागिरहेका थिए।
68त्यही पापी अधम थियो जसले भीमसेनको भोजनमा ताजा, तीव्र, भयङ्कर र अत्यधिक मात्रामा विष मिसाएको थियो।
69हे जनार्दन, तर भीमले कुनै हानि नउठाईकन त्यो विष भोजनसहित पचाए। हे महाबाहु वीर, हे नरश्रेष्ठ, भीमका दिन (तब) पूरा भएका थिएनन्।
70हे कृष्ण, त्यही दुर्योधन थियो जसले प्रमाण नामक वटवृक्षनजिक रहेको त्यस गृहमा सुतिरहेका र असावधान भीमलाई बाँधिदियो; र त्यसपछि उनलाई गङ्गामा फ्याँकेर ऊ नगर फर्कियो।
71तर कुन्तीपुत्र महाबली र महाबाहु भीमले निद्राबाट ब्युँझेर आफ्ना बन्धन तोडिदिए र जलबाट माथि उठे।
72त्यही (दुर्योधन) थियो जसले भीमसेनको सम्पूर्ण शरीरमा विषालु सर्पहरूले डसायो, तर ती शत्रुनाशक मरेनन्।
73ब्युँझेपछि कुन्तीपुत्र (भीम)ले आफ्नो देब्रे हातले सम्पूर्ण सर्पहरूलाई मारिदिए; र उसको (दुर्योधनको) प्रिय सारथिको (पनि) वध गरे।
74पुनः, जब ती बालकहरू (पाण्डवहरू) पूज्या (आफ्नी माता)सहित निश्चिन्त भई सुतिरहेका थिए, तब उसले त्यस गृह (जतुगृह)मा आगो लगाइदियो। यस्तो कर्म गर्न अरू को समर्थ छ?
75तब पूज्या देवी (कुन्ती) त्यस विपत्तिमा परेर र ज्वालाहरूले घेरिएर डरले विलाप गर्न थालिन्।
76कुन्तीले भनिन् — हाय, म नष्ट भएँ! आज हामी यस अग्निबाट कसरी बाँच्नेछौँ! हाय, म आफ्ना ती पुत्रहरूसहित नष्ट हुनेछु जो अझै बालक नै छन्!
77द्रौपदीले भनिन् — त्यसपछि वायुजस्तै पराक्रम भएका महाबाहु भीम वृकोदरले पूज्या देवी (कुन्ती) र आफ्ना दाजुभाइहरूलाई धैर्य बँधाए — "म पक्षीहरूमा श्रेष्ठ विनतापुत्र गरुडझैँ आकाशमा उफ्रनेछु। हामीलाई यस अग्निबाट कुनै डर छैन।"
78तब पूज्या देवी (आफ्नी माता)लाई आफ्नो देब्रे पाटोमा, राजा (युधिष्ठिर)लाई दाहिनेमा, दुवै जुम्ल्याहा भाइलाई दुवै काँधमा र विवत्सु (अर्जुन)लाई आफ्नो ढाडमा लिएर ती बलवान् वीर (भीम)ले सबैलाई उचालेर एउटै फड्कोमा अग्नि पार गरे र यसरी आफ्नी माता तथा दाजुभाइहरूलाई त्यस दावानलबाट बचाए।
79त्यही रात आफ्नी यशस्विनी मातासँग प्रस्थान गरेर तिनीहरू (पाण्डवहरू) त्यस महावन — हिडिम्बको वन — को नजिक पुगे।
80थाकेर र व्यथित भई तिनीहरू आफ्नी मातासहित सुते। तब हिडिम्बा नामकी एउटी राक्षसी तिनीहरूकहाँ आइन्।
81पाण्डवहरूलाई तिनीहरूकी मातासहित भूमिमा सुतेको देखेर र कामनाले प्रभावित भई उनले भीमसेनलाई आफ्नो स्वामी बनाउन चाहिन्।
82तब त्यस कोमल र भाग्यवती (राक्षसी)ले भीमका चरण आफ्नो काखमा लिएर तिनलाई आफ्ना कोमल हातले मिच्न थालिन्।
83अप्रमेय तेजस्वी, अजेय पराक्रमी र महाबली भीम तब ब्युँझे र सोधे, "हे अनिन्द्ये, तिमी (यहाँ) के चाहन्छ्यौ?"
84भीमले यसरी सोधेपछि इच्छाअनुसार जुनसुकै रूप धारण गर्न समर्थ ती अनिन्द्य राक्षसीले महात्मा भीमसेनलाई यसरी उत्तर दिइन्।
85"चाँडै यस स्थानबाट भागिहाल्नुहोस्; मेरो बलवान् दाजु (चाँडै नै) तपाईंको वध गर्न आउनेछ। त्यसैले चाँडै जानुहोस्, यहाँ अब नबस्नुहोस्।"
86तब भीमले गर्वका साथ यसरी भने, "मलाई उससँग डर छैन। यदि ऊ यहाँ आयो भने, म उसको वध गरिदिनेछु।"
87तिनीहरूको कुराकानी सुनेर त्यो भयङ्कर रूप र विकराल आकृति भएको राक्षसाधम आउनासाथ उच्च स्वरले चिच्यायो।
88राक्षसले भन्यो — हे हिडिम्बे, तँ कोसँग कुरा गर्दै छस्? उसलाई मकहाँ ल्या; म उसलाई खानेछु। तैँले ढिलाइ गर्नुहुँदैन।
89द्रौपदीले भनिन् — तर करुणाले द्रवित भई ती अनिन्द्यसुन्दरी र पवित्रहृदया राक्षसीले दयाका कारण एक शब्द पनि भनिनन्।
90तब त्यो नरभक्षी राक्षस भयङ्कर चीत्कार गर्दै महान् वेगले भीमसेनमाथि जाइलाग्यो।
91क्रोध र रोषमा उनीतिर आएर त्यस महाबली राक्षसले आफ्नो हातले भीमसेनको हात समात्यो। आफ्नो अर्को हात इन्द्रको वज्रजस्तै कठोर बनाएर उसले सहसा भीममाथि यस्तो प्रहार गर्यो जो विद्युत्को वेगले खस्यो।
92राक्षसद्वारा आफ्नो हात समातिँदा त्यो सहन नसकेकाले महाबाहु वृकोदर (भीम) क्रोधले भरिए।
93तब सबै किसिमका अस्त्रमा निपुण भीमसेन र हिडिम्बबीच त्यस्तै भयङ्कर युद्ध भयो जस्तो वासव (इन्द्र) र वृत्रबीच भएको थियो।
94हे निष्पाप, लामो समयसम्म त्यस राक्षसको (बलसँग) क्रीडा गरेपछि बलवान् र महातेजस्वी भीमले, जब ऊ थाकेर दुर्बल भयो, तब उसको वध गरिदिए।
95यसरी हिडिम्बको वध गरेर भीम हिडिम्बालाई आफ्नो अगाडि राखेर आफ्ना दाजुभाइसहित अगाडि बढे — त्यही हिडिम्बाबाट घटोत्कचको जन्म भयो।
96त्यसपछि ती सम्पूर्ण शत्रुदमनहरू आफ्नी मातासहित र अनेक ब्राह्मणहरूले घेरिएर एकचक्रातर्फ हिँडे।
97तिनीहरूको यस यात्रामा सधैँ तिनीहरूको हित गर्नमा लागिरहने व्यास तिनीहरूका परामर्शदाता बने। त्यसपछि कठोर व्रत भएका ती पाण्डवहरू एकचक्रा पुगेर —
98त्यहाँ बक नामक एउटा महाबली नरभक्षी राक्षसको वध गरे, जो हिडिम्बजस्तै भयङ्कर थियो।
99उसको वध गरेर प्रहारकर्ताहरूमा श्रेष्ठ ती भीम आफ्ना सम्पूर्ण दाजुभाइसहित द्रुपदको राजधानी गए।
100हे कृष्ण, जसरी तपाईंले भीष्मककी पुत्री रुक्मिणीलाई प्राप्त गर्नुभयो, त्यसरी नै सव्यसाची (अर्जुन)ले त्यहाँ (द्रुपदको राजधानीमा) रहँदा मलाई प्राप्त गरे।
101हे मधुसूदन, यसरी स्वयंवरमा मलाई पार्थ (अर्जुन)ले प्राप्त गरे, जसले यस्तो पराक्रम गरे जो अरूका लागि दुष्कर थियो र जो जम्मा भएका राजाहरूसँग लडे।
102हे कृष्ण, यसरी असङ्ख्य दुःखले पीडित भई म धौम्यलाई अगाडि राखेर शोक र महान् सङ्कटमा बसिरहेकी छु, तर पूज्या देवी (कुन्ती)को सान्निध्यबाट वञ्चित छु।
103बलले सम्पन्न र सिंहजस्तै पराक्रम भएका यी (पाण्डवहरू) मलाई यस्ता तुच्छ शत्रुहरू (कुरुहरू)द्वारा पीडित देखेर पनि मौन बसेका किन छन्?
104पापी, दुष्कर्मी र दुर्बल शत्रुहरूका हातबाट यस्ता अन्याय सहँदै के मैले यति लामो समयसम्म दुःख भोग्नै पर्ने हो?
105म महान् वंशमा जन्मेकी र असाधारण रीतिले यस संसारमा आएकी हुँ। म पाण्डवहरूकी प्रिय पत्नी र यशस्वी पाण्डुकी बुहारी हुँ।
106हे कृष्ण, हे मधुसूदन, स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ र आफ्ना पतिहरूप्रति समर्पित हुँदाहुँदै पनि मलाई ती पाण्डवहरूकै सामु केशबाट समातियो, जसमध्ये प्रत्येक इन्द्रजस्तै थिए।
107यसो भनेर मृदुभाषिणी कृष्णा (द्रौपदी)ले कमलका कोपिलाजस्ता आफ्ना कोमल हातले आफ्नो मुख छोपिन् र रुन थालिन्।
108पाञ्चालराजकुमारीका आँसु — उनको शोकको प्रवाह — उनका गहिरा, पुष्ट र सुन्दर वक्षलाई भिजाउन थाले, जो शुभ चिह्नले सुशोभित थिए।
109आफ्ना नेत्र पुछ्दै र बारम्बार लामो सास फेर्दै उनले क्रोधमा अवरुद्ध स्वरले यसरी भनिन्।
110द्रौपदीले भनिन् — हे शत्रुनाशक, मेरा न पति छन्, न पुत्र, न मित्र, न दाजुभाइ, न पिता र न तपाईं नै।
111किनभने तपाईंहरू सबै मलाई तुच्छ शत्रुहरूद्वारा यति क्रूरतापूर्वक व्यवहार गरिएको देखेर पनि (अझै) मौन र अविचल बसिरहनुभएको छ। कर्णको उपहासबाट उत्पन्न मेरो शोक शान्त हुन सक्दैन।
112हे केशव, हे कृष्ण, चार कारणले म सधैँ तपाईंद्वारा रक्षा गरिनुयोग्य छु — अर्थात् हाम्रो सम्बन्धका कारण, मप्रति तपाईंको आदरका कारण, हाम्रो मैत्रीका कारण र ममाथि तपाईंको प्रभुत्वका कारण।
113त्यसपछि कृष्णले वीरहरूको त्यस सभामा उनलाई यसरी भने।
114कृष्णले भने — हे सुभगे, जसमाथि तिमी क्रुद्ध छ्यौ, तिनीहरूका पत्नीहरू आफ्ना पतिलाई भूमिमा मरेको देखेर तिम्रै झैँ रुनेछन् — तिनीहरूका शरीर विवत्सु (अर्जुन)का बाणले आच्छादित हुनेछन् र रगतमा लडिरहेका हुनेछन्। शोक नगर; म पाण्डवहरूका लागि त्यो सबै गर्नेछु जो मेरो वशमा छ।
115म तिमीलाई सत्य भन्छु; तिमी राजाहरूकी रानी बन्नेछ्यौ। आकाश खस्न सक्छ र हिमालय फुट्न सक्छ, पृथ्वी विदीर्ण हुन सक्छ र समुद्रको जल सुक्न सक्छ, तर हे कृष्णे (द्रौपदी), मेरा वचन कहिल्यै व्यर्थ हुनेछैनन्। अच्युत (कृष्ण)का यी वचन आफ्नो उत्तरको रूपमा सुनेर पाञ्चालराजकुमारी द्रौपदीले आफ्नो तेस्रो पति (अर्जुन)तर्फ छड्के दृष्टिले हेरिन्। हे महाराज, तब अर्जुनले द्रौपदीलाई यसरी भने।
116हे ताम्रनयने, नरोऊ। मधुसूदन (कृष्ण)ले जे भन्नुभएको छ, त्यो (अवश्य) हुनेछ। हे देवि, हे सुन्दरि, त्यो अन्यथा हुन सक्दैन।
117धृष्टद्युम्नले भने — म द्रोणको वध गर्नेछु, शिखण्डीले पितामह (भीष्म)को वध गर्नेछन्, भीमसेनले दुर्योधनको वध गर्नेछन् र कर्ण धनञ्जय (अर्जुन)द्वारा मारिनेछ। हे बहिनी, राम (बलदेव) र कृष्णको सहायताले हामी वृत्रहन्ता (इन्द्र)सँगको युद्धमा पनि अजेय छौँ, अनि धृतराष्ट्रका पुत्रहरूसँगको (युद्धको त कुरै के)।
118वैशम्पायनले भने — जब यो भनियो, तब सम्पूर्ण वीरहरूले आफ्ना मुख वासुदेवतर्फ फर्काए र महाबाहु केशव (कृष्ण)ले तिनीहरूको माझमा यसरी भने।