तीर्थयात्रा पर्व — ऋष्यशृंगको कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 110
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः प्रयातः कौन्तेयः क्रमेण भरतर्षभ। नन्दामपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे॥
2पर्वतं स समासाद्य हेमकूटमनामयम्। अचिन्त्यानद्भुतान् भावान् ददर्श सुबहून् नृपः॥
3वाताबद्धा भवन्मेघा उपलाश्च सहस्रशः। नाशक्नुवंस्तमारोढुं विषण्णमनसो जनाः॥
4वायुर्नित्यं ववौ तत्र नित्यं देवश्च वर्षति। स्वाध्यायघोषश्च तथा श्रूयते न च दृश्यते॥
5सायं प्रातश्च भगवान् दृश्यते हव्यवाहनः। मक्षिकाश्चादशंस्तत्र तपसः प्रतिघातिकाः॥
6निर्वेदो जायते तत्र गृहाणि स्मरते जनः। एवं बहुविधान् भावानद्भुतान् वीक्ष्य पाण्डवः। लोमशं पुनरेवाथ पर्यपृच्छत् तदद्भुतम्॥
7लोमश उवाच यथाश्रुतमिदं पूर्वमस्माभिररिकर्शन। तदेकाग्रमना राजन् निबोध गदतो मम॥
8अस्मिन्नृषभकूटेऽभूदृषभो नाम तापसः। अनेकशतवर्षायुस्तपस्वी कोपनो भृशम्॥
9स वै सम्भाष्यमाणोऽन्यैः कोपाद् गिरिमुवाच ह। य इह व्याहरेत् कश्चिदुपलानुत्सृजेस्तथा॥
10वातं चाहूय मा शब्दमित्युवाच स तापसः। व्याहरंश्चेह पुरुषो मेघशब्देन वार्यते॥
11एवमेतानि कर्माणि राजंस्तेन महर्षिणा। कृतानि कानिचित् क्रोधात् प्रतिषिद्धानि कानिचित्।।
12नन्दां त्वभिगता देवाः : पुरा राजनिति श्रुतिः। अन्वपद्यन्त सहसा पुरुषा देवदर्शिनः॥
13ते दर्शनं त्वनिच्छन्तो देवाः शक्रपुरोगमाः। दुर्ग चक्रुरिमं देशं गिरि प्रत्यूहरूपकम्॥
14तदाप्रभृति कौन्तेय नरा गिरिमिमं सदा। नाशक्नुवन्नभिद्रष्टुं कुत एवाधिरोहितुम्॥
15नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुमेष महागिरिः। आरोढुं वापि कौन्तेय तस्मानियतवाग भव॥
16इह देवास्तदा सर्वे यज्ञानाजहरुत्तमान्। तेषामेतानि लिङ्गानि दृश्यन्तेऽद्यापि भारत॥
17कुशाकारेव दुर्वेयं संस्तीर्णेव च भूरियम्। यूपप्रकारा बहवो वृक्षाश्चेमे विशाम्पते॥
18देवाश्च ऋषयश्चैव वसन्त्यद्यापि भारत। तेषां सायं तथा प्रातर्दृश्यते हव्यवाहनः॥
19इहाप्लुतानां कौन्तेय सद्यः पाप्माभिहन्यते। कुरुश्रेष्ठाभिषेकं वै तस्मात् कुरु सहानुजः॥
20ततो नन्दाप्लुताङ्गस्त्वं कौशिकीमभियास्यसि। विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम्॥
21वैशम्पायन उवाच ततस्तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणो नृपः। जगाम कौशिकी पुण्यां रम्यां शीतजलां शुभाम्॥
22लोमश उवाच एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ। विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते॥
23आश्रमश्चैव पुण्याख्य: काश्यपस्य महात्मनः। ऋष्यशृङ्गः सुतो यस्य तपस्वी संयतेन्द्रियः॥
24तपसो यः प्रभावेण वर्षयामास वासवम्। अनावृष्ट्यां भयाद् यस्य ववर्ष बलवृत्रहा॥
25मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः। विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत्॥
26निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तं ददौ नृपः। लोमपादो दुहितरं सावित्री सविता यथा।॥
27युधिष्ठिर उवाच ऋष्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः। विरुद्धे योनिसंसर्गे कथं च तपसा युतः॥
28किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्यधीमतः। अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा।॥
29कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री यतव्रता। लोभयामास या चेतो मृगभूतस्य तस्य वै॥ लोमपादश्च राजर्षिर्यदाश्रूयतधार्मिकः। कथं वै विषये तस्य नावर्षत् पाकशासनः॥
30एतन्मे भगवन् सर्वं विस्तरेण यथातथम्। वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋष्यशृङ्गस्य चेष्टितम्॥
31लोमश उवाच विभाण्डकस्य विप्रस्तपसा भावितात्मनः। अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः॥ शृणु पुत्रो यथा जात ऋष्यशृङ्गः प्रतापवान्। महार्हस्य महातेजा बालः स्थविरसम्मतः॥
32महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः। दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिः स देवसम्मितः॥
33तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसमुर्वशीम्। अप्सूपस्पृशतो राजन् मृगी तच्चापिबत् तदा॥ सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत् ततः। सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा॥ देवकन्या मृगी भूत्वा मुनि सूय विमोक्ष्यसे। अमोघत्वाद् विधेश्चैव भावित्वाद् दैवनिर्मितात्॥ तस्यां मृग्यां समभवत् तस्य पुत्रो महानृषिः। ऋष्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्तत॥
34तस्यर्षेः शृङ्गं शिरसि राजन्नासीन्महात्मनः। तेनर्ण्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत्॥
35न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्र मानुषः। तस्मात् तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप॥
36एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरथस्य लोमपाद इति ख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत्॥
37तेन कामात् कृतं मिथ्या बाह्मणस्येति नः श्रुतिः। स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्ततो वै जगतः पतिः॥ पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदृच्छया। न ववर्ष सहस्राक्षास्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः॥
38स ब्राह्मणान् पर्यपृच्छत् तपोयुक्तान् मनीषिणः। प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान् पृथिवीपते॥
39कथं प्रवर्षेत् पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम्। तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः॥
40तत्र त्वेको मुनिवरस्तं राजानमुवाच ह। कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर॥
41ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव। वानेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम्॥ स चेदवतरेद् राजन् विषयं ते महातपाः। सद्यः प्रवर्षेत् पर्जन्य इति मे नात्र संशयः॥
42एतच्छु त्वा वचो राजन् कृत्वा निष्कृतिमात्मनः। स गत्वा पुनरागच्छत् प्रसन्नेषु द्विजातिषु॥
43राजानमागतं श्रुत्वा प्रतिसंजहषुः प्रजाः। ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान् मन्त्रकोविदान्॥
44ऋष्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये। सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः॥
45शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञैर्नीत्यां च परिनिष्ठितः। ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः॥ वेश्याः सर्वत्र निष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः। ऋष्यशृङ्गमषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः॥
46लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभनाः। ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः॥ अशक्यमूचुस्तत् कार्यं विवर्णा गतचेतसः। तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत्॥
47प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम्। अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमर्हसि॥ ततः शक्ष्याम्यानयितुमृष्यशृङ्गमृषेः सुतम्। तस्याः सर्वमभिप्रेतमन्वजानात् स पार्थिवः॥
48धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च। ततो रूपेण सम्पन्ना वयसा च महीपते। स्त्रिय आदाय काश्चित् सा जगाम वनमञ्जसा॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : O best of the Bharata race, then slowly did the son of Kunti to the two rivers Nanda and Aparananda which destroys the dread of fear.
2Then going to the healthy mountain called Hemakuta, that king saw there many wonderful and inconceivable sights.
3From the wind there were created clouds and showers of thousands of stones for which the people becoming sad could not ascend it.
4The wind always blew there and the celestials always poured showers. The sounds of the recitation of sacred scripture were heard, but none was seen.
5In the evening and in the morning the exalted carrier of libation (fire) was seen and flies bit men, thus obstructing the practice of austerities.
6Men would become sick there and a sadness would overtake their minds. The son of Pandu (Yudhishthira), seeing these various wonderful things, asked Lomasha about those astonishing sights.
7Lomasha said : O chastiser of foes, O king, I shall tell detail all that we heard about them before. Hear them with all attention.
8Here on this Rishava Kuta (hill) there lived for many hundred years, an ascetic of great wrath, named Rishava engaged in asceticism. you in
9He, being addressed by others, spoke thus to the hill in anger, who ever will utter words hero (O hill) throw stones at him."
10That ascetic said, “Call the wind, so that no sound is made. Thus if a man utters a word here, he is prevented by the roarings of the clouds.
11O king, these were the acts of that great Rishi; some acts he performed from anger and some again he prevented from being done (from anger).
12O king, tradition says that when in the days of yore the celestials came to the Nanda men suddenly appeared there with the desire of seeing the immortals.
13The celestials with Sakra (Indra) at their head did not like to be seen and therefore they made this place inaccessible by raising up hills.
14O sons of Kunti, from that day men could not even look at these hill, what to speak of ascending them.
15O son of Kunti, none can look at or ascend this great hill except he who has performed asceticism. Therefore be silent.
16O descendant of Bharata, here did the celestials perform those best of sacrifices, their marks are seen even to this day.
17O king, this grass is like the Kusha (grass), the whole ground is over-spread with the sacred grass. Many trees here look like the sacrificial stakes.
18O descendant of Bharata, the celestials and the Rishis still live here and both in the morning and the evening their carrying of libations (Agni) is to be seen here.
19O son of Kunti, if one bathes here his sins are immediately destroyed. O foremost of the Kurus, therefore perform your oblations here with your younger brothers.
20Then washing your body in the Nanda, you will go to the Kaushiki where the excellent and severe asceticism was performed by Vishvamitra.
21O king, washing his there with all his men, he went to the sacred, charming and blessed Kaushiki of cool water,
22O best of the Bharata race, this is the sacred and celestials river Kaushiki. Here stands the charming hermitage of Vishvamitra.
23This is the hermitage belonging to the illustrious son of Kashyapa, whose son was the ascetic Rishyashringa of subdued passions.
24By his ascetic prowess he made Asava (Indra) to pour rains and from whose fear the destroyer of Bala and Vitra poured down rains during a draught.
25That powerful lord, the son of Kashyapa, was born of a hind; he performed a great wonder in the kingdom of Lomapada.
26When the crops were restored (by the Rishi who made Indra rain) the king Lomapada bestowed his daughter Shanta on him, as Savita (once) bestowed (his daughter) Savitri.
27Yudhishthira said: How was the son of Kashyapa, i Rishyashringa born of a hind? Being born of an irregular intercourse, how was he endued with ascetic merits?
28Why from the fear of that intelligent boy the destroyer of Bala and Vritra Sakra (Indra) poured down rain when a draught was raging? ।
29What sort of a princess that vow-observing Shanta was, who tempted his heart by becoming at nd? Why did not the chastiser of . foes (Indra) pour rain in the kingdom of the royal sage Lomapada when it is heard that he was very virtuous.
30O exalted one, you should narrate to me all this in detail, the incidents of Rishyashringa's life as they happened.
31Lomasha said: Hear how the powerful Rishyashringa was born as a son of the Brahmana Rishi Vibhandaka whose soul had been subdued by asceticism, whose seed never failed, who was learned and who was as effulgent as the Creator. He (Rishyashringa) was highly honoured, greatly effulgent and was regarded by old men, though he was but a boy.
32Going to the great lake, the son of Kashyapa engaged himself in great austerities. And that celestials-like Rishi became fatigued after a long period of time.
33O king, when he was washing his face, he saw the Apsara Urvashi and his seed fell. A hind drank it up, thirsty as she was, with the water (she had been drinking). She thus conceived. As she was formerly told by the exalted creator of the world, (Brahma), that celestials damsel became a hind and was freed by begetting a Rishi. As the words of the creator could not be false. in that hind was born his (Vibhandaka's) son, a great Rishi, named Rishyashringa, who was always devoted to asceticism and who passed his time in the forest.
34O king, on the head of that illustrious Rishi there was a born; he therefore became known as Rishyashringa.
35O king, excepting his father, he did not ever see anybody else, therefore his mind was fully devoted to the duties of a continent life (Brahmacharya).
36At this time there was a king of Anga, known by the name of Lomapada, who was the friend of Dasharatha.
37We have heard that he wantonly told a falsehood to a Brahmana. That ruler of earth was therefore abandoned by all the Brahmanas. Thus without having had a priest, the king became sinful and therefore the deity of one thousand eyes (Indra) stopped to shower rain; and thus his subjects began to suffer.
38O ruler of earth, he asked the Brahmanas who were intelligent, able and fit how rain might be poured by the lord of the celestials.
39(He said), “How can the clouds pour rain, find out a means." Those intelligent men assembling together, gave out each their own opinions.
40son Thereupon one great Rishi thus spoke to the king, “O king of kings, the Brahmanas are angry with you. Do something to appease them.
41O king, send for the Rishi's Rishyashringa who knows nothing of the female sex, who dwells in the forest and who takes delight in simplicity. If that great ascetic, O king, come to your kingdom, there is not the least doubt that the clouds will instantly pour rains."
42O king, having heard these words and resolving to make atonement (for his past misdeeds) he went and came back when the Brahmanas had become appeased.
43Having heard of the arrival of the being, the subjects became exceedingly glad. Then the ruler of Anga summoned his ministers, proficient in giving counsel.
44He made great efforts to bring Rishyashringa to his kingdom. O undeteriorating one, he at last found out a means in consultation with his ministers.
45Who were all versed in the Shastras, who were all exceedingly proficient in worldly matters and ever able in practical matters. That ruler of earth then brought some courtesans, women of the two, clever in everything. To them the king said, “Find out some means to bring the Rishi's son Rishyashringa.
46To my kingdom, O beautiful ones, by tempting him and by securing his confidence. Those women were afraid of the king and afraid as well of (the Rishi's) curse. They becamc pale and confounded; and they said that the business was beyond their power (to accomplish). Thereupon one among them, an old woman thus spoke to the king.
47"O great king, I shall try to bring here that great ascetic. You should however order to procure for me certain things in connection with it. I shall then be able to bring the Rishi's son Rishyashringa here." The king ordered that everything she wanted should be procured.
48He gave her much wealth and various gems and jewels. O ruler of earth, taking with her some young and beautiful women, she then went soon to the forest.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तदनन्तर कुन्तीपुत्र धीरे-धीरे नन्दा और अपरनन्दा नामक उन दो नदियों के पास गया, जो भय के आतङ्क का नाश करती हैं।
2तदनन्तर हेमकूट नामक स्वास्थ्यप्रद पर्वत पर जाकर उस राजा ने वहाँ अनेक आश्चर्यजनक और अकल्पनीय दृश्य देखे।
3वायु से मेघ उत्पन्न होते थे और सहस्रों शिलाओं की वर्षा होती थी, जिसके कारण लोग खिन्न होकर उस पर चढ़ नहीं सकते थे।
4वहाँ सदा वायु बहती रहती थी और देवता सदा वर्षा करते रहते थे। पवित्र शास्त्रों के पाठ की ध्वनि सुनाई देती थी, किन्तु कोई दिखाई नहीं देता था।
5सन्ध्या और प्रातःकाल में हविष्य के वाहक महान् (अग्नि) दिखाई देते थे और मक्खियाँ मनुष्यों को काटती थीं, जिससे तपस्या के अनुष्ठान में बाधा पड़ती थी।
6वहाँ मनुष्य रोगी हो जाते थे और उनके मन को उदासी घेर लेती थी। पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) ने ये नाना प्रकार के आश्चर्य देखकर लोमश से उन विस्मयकारी दृश्यों के विषय में पूछा।
7लोमश ने कहा — हे शत्रुदमन, हे राजन्, इनके विषय में हमने पहले जो कुछ सुना है, वह सब मैं तुम्हें विस्तार से बताऊँगा। पूरे ध्यान से सुनो।
8यहाँ इस ऋषभकूट (पर्वत) पर ऋषभ नामक एक महाक्रोधी तपस्वी अनेक सौ वर्षों तक तपस्या में संलग्न रहकर निवास करते थे।
9दूसरों के द्वारा सम्बोधित किए जाने पर उन्होंने क्रोध में आकर उस पर्वत से इस प्रकार कहा — "जो कोई यहाँ वचन बोले, हे पर्वत, उस पर शिलाएँ फेंकना।"
10उन तपस्वी ने कहा — "वायु को बुलाओ, जिससे कोई ध्वनि न हो।" इस प्रकार यदि कोई मनुष्य यहाँ एक शब्द भी बोलता है, तो मेघों की गर्जना उसे रोक देती है।
11हे राजन्, ये उन महर्षि के ही कर्म थे; कुछ कर्म उन्होंने क्रोध से किए और कुछ को (क्रोध से ही) होने से रोक दिया।
12हे राजन्, परम्परा कहती है कि पूर्वकाल में जब देवता नन्दा के तट पर आए, तब अमरों के दर्शन की इच्छा से मनुष्य सहसा वहाँ प्रकट हो गए।
13शक्र (इन्द्र) को अपने आगे रखकर देवताओं ने देखा जाना नहीं चाहा और इसीलिए उन्होंने पर्वत खड़े करके इस स्थान को दुर्गम बना दिया।
14हे कुन्तीपुत्रो, उस दिन से मनुष्य इन पर्वतों की ओर देख भी नहीं सकते, फिर उन पर चढ़ने की तो बात ही क्या।
15हे कुन्तीपुत्र, जिसने तपस्या न की हो, वह इस महापर्वत को न देख सकता है और न इस पर चढ़ सकता है। इसलिए मौन रहो।
16हे भरतवंशी, यहीं देवताओं ने वे श्रेष्ठ यज्ञ किए थे; उनके चिह्न आज तक देखे जाते हैं।
17हे राजन्, यह घास कुश के समान है, समस्त भूमि पवित्र कुश से आच्छादित है। यहाँ के अनेक वृक्ष यूप-स्तम्भों के समान दिखाई देते हैं।
18हे भरतवंशी, देवता और ऋषि आज भी यहाँ निवास करते हैं और प्रातः तथा सन्ध्या दोनों समय उनके हवि के वाहक (अग्नि) यहाँ दिखाई देते हैं।
19हे कुन्तीपुत्र, यदि कोई यहाँ स्नान करता है, तो उसके पाप तत्काल नष्ट हो जाते हैं। हे कुरुश्रेष्ठ, इसलिए अपने छोटे भाइयों के साथ यहीं अपना तर्पण करो।
20तदनन्तर नन्दा में अपना शरीर धोकर तुम कौशिकी जाओगे, जहाँ विश्वामित्र ने उत्तम और कठोर तपस्या की थी।
21हे राजन्, अपने समस्त अनुचरों के साथ वहाँ स्नान करके वह शीतल जल वाली पवित्र, मनोहर और मङ्गलमयी कौशिकी के पास गया।
22हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यही वह पवित्र और दिव्य नदी कौशिकी है। यहीं विश्वामित्र का मनोहर आश्रम है।
23यह कश्यप के यशस्वी पुत्र का आश्रम है, जिनके पुत्र जितेन्द्रिय तपस्वी ऋष्यशृङ्ग थे।
24अपने तपोबल से उन्होंने वासव (इन्द्र) से वर्षा कराई और जिनके भय से बल तथा वृत्र के संहारक ने अनावृष्टि के समय वर्षा की।
25कश्यप के पुत्र वे प्रतापी स्वामी एक मृगी से उत्पन्न हुए थे; उन्होंने लोमपाद के राज्य में एक महान् आश्चर्य कर दिखाया।
26जब (इन्द्र से वर्षा कराने वाले उन ऋषि के द्वारा) फसलें पुनः लहलहा उठीं, तब राजा लोमपाद ने अपनी पुत्री शान्ता उन्हें उसी प्रकार प्रदान की जिस प्रकार सविता ने (एक बार अपनी पुत्री) सावित्री को प्रदान किया था।
27युधिष्ठिर ने कहा — कश्यप के पुत्र ऋष्यशृङ्ग मृगी से किस प्रकार उत्पन्न हुए? अनियमित संयोग से उत्पन्न होकर भी वे तपस्या के पुण्य से किस प्रकार सम्पन्न हुए?
28उस बुद्धिमान् बालक के भय से बल और वृत्र के संहारक शक्र (इन्द्र) ने अनावृष्टि के प्रकोप के समय क्यों वर्षा की?
29वह व्रतशीला राजकुमारी शान्ता कैसी थी, जिसने उनकी पत्नी बनकर उनका हृदय मोह लिया? राजर्षि लोमपाद के राज्य में शत्रुदमन (इन्द्र) ने वर्षा क्यों नहीं की, जबकि सुना जाता है कि वह अत्यन्त धर्मात्मा था?
30हे महात्मन्, आपको मुझे यह सब विस्तार से सुनाना चाहिए — ऋष्यशृङ्ग के जीवन की घटनाएँ जैसी घटी थीं।
31लोमश ने कहा — सुनो, प्रतापी ऋष्यशृङ्ग ब्रह्मर्षि विभाण्डक के पुत्र के रूप में किस प्रकार उत्पन्न हुए — उन विभाण्डक की, जिनकी आत्मा तपस्या से संयत थी, जिनका वीर्य कभी निष्फल नहीं होता था, जो विद्वान् थे और जो सृष्टिकर्ता के समान तेजस्वी थे। वे (ऋष्यशृङ्ग) अत्यन्त सम्मानित और महातेजस्वी थे तथा बालक होते हुए भी वृद्धजनों द्वारा आदृत थे।
32महासरोवर पर जाकर कश्यप के उस पुत्र ने महान् तपस्या आरम्भ की। और दीर्घकाल के पश्चात् वे देवतुल्य ऋषि थक गए।
33हे राजन्, जब वे अपना मुख धो रहे थे, तब उन्होंने अप्सरा उर्वशी को देखा और उनका वीर्य स्खलित हो गया। एक प्यासी मृगी ने (जो जल पी रही थी) उसे जल के साथ पी लिया। इस प्रकार वह गर्भवती हो गई। जगत् के महान् सृष्टिकर्ता (ब्रह्मा) ने उससे पहले ही कह रखा था कि वह देवकन्या मृगी बनेगी और एक ऋषि को जन्म देकर मुक्त हो जाएगी। सृष्टिकर्ता के वचन मिथ्या नहीं हो सकते थे, इसलिए उस मृगी से उन (विभाण्डक) के पुत्र, ऋष्यशृङ्ग नामक महर्षि उत्पन्न हुए, जो सदा तपस्या में लगे रहते थे और अपना समय वन में ही बिताते थे।
34हे राजन्, उन यशस्वी ऋषि के मस्तक पर एक सींग था; इसीलिए वे ऋष्यशृङ्ग नाम से प्रसिद्ध हुए।
35हे राजन्, अपने पिता को छोड़कर उन्होंने कभी किसी अन्य को नहीं देखा था, इसलिए उनका मन पूर्ण रूप से ब्रह्मचर्य के कर्तव्यों में ही लगा रहता था।
36उस समय अङ्ग देश का एक राजा था, जो लोमपाद नाम से जाना जाता था और जो दशरथ का मित्र था।
37हमने सुना है कि उसने जान-बूझकर एक ब्राह्मण से असत्य कहा। इसीलिए समस्त ब्राह्मणों ने उस पृथ्वीपति का त्याग कर दिया। इस प्रकार पुरोहित के बिना रह जाने पर वह राजा पापी हो गया और इसलिए सहस्रनेत्रधारी देव (इन्द्र) ने वर्षा करना बन्द कर दिया; और इस प्रकार उसकी प्रजा कष्ट भोगने लगी।
38हे पृथ्वीपते, उसने उन बुद्धिमान्, समर्थ और योग्य ब्राह्मणों से पूछा कि देवराज से वर्षा किस प्रकार कराई जा सकती है।
39(उसने कहा) — "मेघ किस प्रकार वर्षा कर सकते हैं, कोई उपाय खोजो।" उन बुद्धिमान् पुरुषों ने एकत्र होकर अपना-अपना मत प्रकट किया।
40तदनन्तर एक महर्षि ने राजा से इस प्रकार कहा — "हे राजाओं के राजा, ब्राह्मण तुमसे रुष्ट हैं। उन्हें प्रसन्न करने के लिए कुछ करो।
41हे राजन्, ऋषि के पुत्र ऋष्यशृङ्ग को बुलवा भेजो, जो स्त्री-जाति के विषय में कुछ नहीं जानते, जो वन में रहते हैं और जो सरलता में ही आनन्द लेते हैं। हे राजन्, यदि वे महातपस्वी तुम्हारे राज्य में आ जाएँ, तो इसमें तनिक भी सन्देह नहीं कि मेघ तत्काल वर्षा करने लगेंगे।"
42हे राजन्, ये वचन सुनकर और (अपने पूर्व दुष्कर्मों के लिए) प्रायश्चित्त करने का निश्चय करके वह गया और तब लौटा जब ब्राह्मण प्रसन्न हो चुके थे।
43राजा के लौट आने का समाचार सुनकर प्रजा अत्यन्त प्रसन्न हुई। तदनन्तर अङ्गराज ने परामर्श देने में कुशल अपने मन्त्रियों को बुलाया।
44उसने ऋष्यशृङ्ग को अपने राज्य में लाने के लिए महान् प्रयत्न किए। हे अविनाशी, अन्ततः उसने अपने मन्त्रियों के परामर्श से एक उपाय ढूँढ़ निकाला।
45वे सब शास्त्रों में निष्णात थे, सांसारिक विषयों में अत्यन्त निपुण थे और व्यावहारिक कार्यों में सदा समर्थ थे। तब उस पृथ्वीपति ने नगर की कुछ गणिकाएँ बुलवाईं, जो हर बात में चतुर थीं। राजा ने उनसे कहा — "ऋषि के पुत्र ऋष्यशृङ्ग को लाने का कोई उपाय खोजो —
46हे सुन्दरियो, उन्हें लुभाकर और उनका विश्वास जीतकर मेरे राज्य में ले आओ।" वे स्त्रियाँ राजा से भी डरती थीं और (ऋषि के) शाप से भी। वे विवर्ण और भयभीत हो गईं; और उन्होंने कहा कि यह कार्य उनकी शक्ति के परे है। तदनन्तर उनमें से एक वृद्धा ने राजा से इस प्रकार कहा —
47"हे महाराज, मैं उन महातपस्वी को यहाँ लाने का प्रयत्न करूँगी। किन्तु आपको इस कार्य के लिए मुझे कुछ वस्तुएँ मँगवा देनी होंगी। तब मैं ऋषि के पुत्र ऋष्यशृङ्ग को यहाँ ला सकूँगी।" राजा ने आज्ञा दी कि वह जो कुछ चाहे, सब उसे उपलब्ध कराया जाए।
48उसने उसे प्रचुर धन तथा नाना प्रकार के रत्न और आभूषण दिए। हे पृथ्वीपते, अपने साथ कुछ युवती और सुन्दरी स्त्रियों को लेकर वह शीघ्र ही वन को चली गई।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, त्यसपछि कुन्तीपुत्र बिस्तारै नन्दा र अपरनन्दा नामक ती दुई नदीनिर गए, जसले भयको आतङ्कको नाश गर्दछन्।
2त्यसपछि हेमकूट नामक स्वास्थ्यप्रद पर्वतमा गएर ती राजाले त्यहाँ अनेक आश्चर्यजनक र अकल्पनीय दृश्य देखे।
3वायुबाट बादल उत्पन्न हुन्थे र हजारौँ ढुङ्गाको वर्षा हुन्थ्यो, जसका कारण मानिसहरू खिन्न भई त्यसमा चढ्न सक्दैनथे।
4त्यहाँ सधैँ वायु बगिरहन्थ्यो र देवताहरूले सधैँ वर्षा गरिरहन्थे। पवित्र शास्त्रको पाठको ध्वनि सुनिन्थ्यो, तर कोही देखिँदैनथ्यो।
5सन्ध्या र बिहानको समयमा हविको वाहक महान् (अग्नि) देखिन्थे र झिँगाहरूले मानिसलाई टोक्थे, जसले तपस्याको अनुष्ठानमा बाधा पर्थ्यो।
6त्यहाँ मानिसहरू रोगी हुन्थे र तिनीहरूको मनलाई उदासीले घेर्थ्यो। पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) ले यी नाना प्रकारका आश्चर्य देखेर लोमशसँग ती विस्मयकारी दृश्यका विषयमा सोधे।
7लोमशले भने — हे शत्रुदमन, हे राजन्, यिनका विषयमा हामीले पहिले जे सुनेका छौँ, त्यो सबै म तिमीलाई विस्तारपूर्वक बताउनेछु। पूरा ध्यान दिएर सुन।
8यहाँ यस ऋषभकूट (पर्वत) मा ऋषभ नामक एक महाक्रोधी तपस्वी अनेक सय वर्षसम्म तपस्यामा संलग्न रहेर बास गर्थे।
9अरूहरूद्वारा सम्बोधित गरिँदा उनले क्रोधमा आई त्यस पर्वतलाई यसरी भने — "जसले यहाँ वचन बोल्छ, हे पर्वत, उसमाथि शिला फ्याँक्नू।"
10ती तपस्वीले भने — "वायुलाई बोलाऊ, जसले गर्दा कुनै ध्वनि नहोस्।" यसरी यदि कुनै मानिसले यहाँ एक शब्द पनि बोल्छ भने, बादलको गर्जनले उसलाई रोकिदिन्छ।
11हे राजन्, यी ती महर्षिकै कर्म थिए; केही कर्म उनले क्रोधले गरे र केहीलाई (क्रोधले नै) हुनबाट रोकिदिए।
12हे राजन्, परम्पराले भन्दछ कि पूर्वकालमा जब देवताहरू नन्दाको किनारमा आए, तब अमरहरूको दर्शनको इच्छाले मानिसहरू सहसा त्यहाँ प्रकट भए।
13शक्र (इन्द्र) लाई अगाडि राखेर देवताहरूले देखिन चाहेनन् र त्यसैले उनीहरूले पर्वत खडा गरेर यस स्थानलाई दुर्गम बनाइदिए।
14हे कुन्तीपुत्रहरू, त्यस दिनदेखि मानिसहरूले यी पर्वततिर हेर्न पनि सक्दैनन्, अनि तिनमा चढ्ने कुरै के।
15हे कुन्तीपुत्र, जसले तपस्या गरेको छैन, उसले यस महापर्वतलाई न त हेर्न सक्छ, न यसमा चढ्न सक्छ। त्यसैले मौन रहनू।
16हे भरतवंशी, यहीँ देवताहरूले ती श्रेष्ठ यज्ञ गरेका थिए; तिनका चिह्न आजसम्म देखिन्छन्।
17हे राजन्, यो घाँस कुशसमान छ, सम्पूर्ण भूमि पवित्र कुशले ढाकिएको छ। यहाँका अनेक रूख यूप-स्तम्भसमान देखिन्छन्।
18हे भरतवंशी, देवता र ऋषिहरू आज पनि यहाँ बास गर्दछन् र बिहान तथा साँझ दुवै समय तिनीहरूका हविका वाहक (अग्नि) यहाँ देखिन्छन्।
19हे कुन्तीपुत्र, यदि कसैले यहाँ स्नान गर्दछ भने, उसका पाप तत्कालै नष्ट हुन्छन्। हे कुरुश्रेष्ठ, त्यसैले आफ्ना कान्छा भाइहरूसँग यहीँ आफ्नो तर्पण गर।
20त्यसपछि नन्दामा आफ्नो शरीर धोएर तिमी कौशिकी जानेछौ, जहाँ विश्वामित्रले उत्तम र कठोर तपस्या गरेका थिए।
21हे राजन्, आफ्ना सम्पूर्ण अनुचरसहित त्यहाँ स्नान गरेर उनी शीतल जल भएकी पवित्र, मनोहर र मङ्गलमयी कौशिकीनिर गए।
22हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यही हो त्यो पवित्र र दिव्य नदी कौशिकी। यहीँ विश्वामित्रको मनोहर आश्रम छ।
23यो कश्यपका यशस्वी पुत्रको आश्रम हो, जसका पुत्र जितेन्द्रिय तपस्वी ऋष्यशृङ्ग थिए।
24आफ्नो तपोबलले उनले वासव (इन्द्र) बाट वर्षा गराए र जसको भयले बल तथा वृत्रका संहारकले अनावृष्टिको समयमा वर्षा गरे।
25कश्यपका पुत्र ती प्रतापी स्वामी एउटी मृगीबाट उत्पन्न भएका थिए; उनले लोमपादको राज्यमा एउटा महान् आश्चर्य गरेर देखाए।
26जब (इन्द्रबाट वर्षा गराउने ती ऋषिद्वारा) बालीहरू पुनः लहलह भए, तब राजा लोमपादले आफ्नी पुत्री शान्ता उनलाई त्यसै गरी प्रदान गरे जसरी सविताले (एक पटक आफ्नी पुत्री) सावित्रीलाई प्रदान गरेका थिए।
27युधिष्ठिरले भने — कश्यपका पुत्र ऋष्यशृङ्ग मृगीबाट कसरी उत्पन्न भए? अनियमित संयोगबाट उत्पन्न भएर पनि उनी तपस्याको पुण्यले कसरी सम्पन्न भए?
28त्यस बुद्धिमान् बालकको भयले बल र वृत्रका संहारक शक्र (इन्द्र) ले अनावृष्टिको प्रकोपको समयमा किन वर्षा गरे?
29ती व्रतशीला राजकुमारी शान्ता कस्ती थिइन्, जसले उनकी पत्नी बनेर उनको हृदय मोहित पारिन्? राजर्षि लोमपादको राज्यमा शत्रुदमन (इन्द्र) ले वर्षा किन गरेनन्, जबकि सुनिन्छ कि उनी अत्यन्त धर्मात्मा थिए?
30हे महात्मा, तपाईंले मलाई यो सबै विस्तारपूर्वक सुनाउनुपर्छ — ऋष्यशृङ्गको जीवनका घटनाहरू जस्तै घटेका थिए।
31लोमशले भने — सुन, प्रतापी ऋष्यशृङ्ग ब्रह्मर्षि विभाण्डकका पुत्रका रूपमा कसरी उत्पन्न भए — ती विभाण्डकका, जसको आत्मा तपस्याले संयत थियो, जसको वीर्य कहिल्यै निष्फल हुँदैनथ्यो, जो विद्वान् थिए र जो सृष्टिकर्तासमान तेजस्वी थिए। उनी (ऋष्यशृङ्ग) अत्यन्त सम्मानित र महातेजस्वी थिए तथा बालक भएर पनि वृद्धजनहरूद्वारा आदृत थिए।
32महासरोवरमा गएर कश्यपका ती पुत्रले महान् तपस्या आरम्भ गरे। र दीर्घकालपछि ती देवतुल्य ऋषि थाके।
33हे राजन्, जब उनी आफ्नो मुख धोइरहेका थिए, तब उनले अप्सरा उर्वशीलाई देखे र उनको वीर्य स्खलित भयो। एउटी तिर्खाएकी मृगीले (जसले पानी पिइरहेकी थिइन्) त्यसलाई पानीसँगै पिइन्। यसरी उनी गर्भवती भइन्। जगत्का महान् सृष्टिकर्ता (ब्रह्मा) ले उनलाई पहिले नै भनेका थिए कि ती देवकन्या मृगी बन्नेछिन् र एक ऋषिलाई जन्म दिएर मुक्त हुनेछिन्। सृष्टिकर्ताका वचन मिथ्या हुन सक्दैनथे, त्यसैले त्यस मृगीबाट ती (विभाण्डक) का पुत्र, ऋष्यशृङ्ग नामक महर्षि उत्पन्न भए, जो सधैँ तपस्यामा लागिरहन्थे र आफ्नो समय वनमै बिताउँथे।
34हे राजन्, ती यशस्वी ऋषिको शिरमा एउटा सिङ थियो; त्यसैले उनी ऋष्यशृङ्ग नामले प्रसिद्ध भए।
35हे राजन्, आफ्ना पितालाई छोडेर उनले कहिल्यै अरू कसैलाई देखेका थिएनन्, त्यसैले उनको मन पूर्ण रूपमा ब्रह्मचर्यका कर्तव्यमै लागिरहन्थ्यो।
36त्यस समय अङ्ग देशका एक राजा थिए, जो लोमपाद नामले चिनिन्थे र जो दशरथका मित्र थिए।
37हामीले सुनेका छौँ कि उनले जानीजानी एक ब्राह्मणसँग असत्य बोले। त्यसैले सम्पूर्ण ब्राह्मणहरूले ती पृथ्वीपतिको त्याग गरे। यसरी पुरोहितविना रहेपछि ती राजा पापी भए र त्यसैले सहस्रनेत्रधारी देव (इन्द्र) ले वर्षा गर्न बन्द गरिदिए; र यसरी उनको प्रजाले कष्ट भोग्न थाल्यो।
38हे पृथ्वीपति, उनले ती बुद्धिमान्, समर्थ र योग्य ब्राह्मणहरूसँग सोधे कि देवराजबाट वर्षा कसरी गराउन सकिन्छ।
39(उनले भने) — "बादलले कसरी वर्षा गर्न सक्छन्, कुनै उपाय खोज।" ती बुद्धिमान् पुरुषहरूले एकत्र भई आ-आफ्नो मत प्रकट गरे।
40त्यसपछि एक महर्षिले राजालाई यसरी भने — "हे राजाहरूका राजा, ब्राह्मणहरू तिमीसँग रुष्ट छन्। तिनीहरूलाई प्रसन्न पार्नका लागि केही गर।
41हे राजन्, ऋषिका पुत्र ऋष्यशृङ्गलाई बोलाइपठाऊ, जो स्त्री-जातिका विषयमा केही जान्दैनन्, जो वनमा बस्छन् र जो सरलतामै आनन्द लिन्छन्। हे राजन्, यदि ती महातपस्वी तिम्रो राज्यमा आउनुभयो भने, यसमा अलिकति पनि सन्देह छैन कि बादलले तत्कालै वर्षा गर्न थाल्नेछन्।"
42हे राजन्, यी वचन सुनेर र (आफ्ना पूर्व दुष्कर्मका लागि) प्रायश्चित्त गर्ने निश्चय गरेर उनी गए र तब फर्के जब ब्राह्मणहरू प्रसन्न भइसकेका थिए।
43राजा फर्केर आएको समाचार सुनेर प्रजा अत्यन्त प्रसन्न भयो। त्यसपछि अङ्गराजले परामर्श दिनमा कुशल आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बोलाए।
44उनले ऋष्यशृङ्गलाई आफ्नो राज्यमा ल्याउनका लागि महान् प्रयत्न गरे। हे अविनाशी, अन्ततः उनले आफ्ना मन्त्रीहरूको परामर्शले एउटा उपाय खोजिनिकाले।
45तिनीहरू सबै शास्त्रमा निष्णात थिए, सांसारिक विषयमा अत्यन्त निपुण थिए र व्यावहारिक कार्यमा सधैँ समर्थ थिए। तब ती पृथ्वीपतिले नगरका केही गणिकालाई बोलाए, जो हरेक कुरामा चतुर थिए। राजाले तिनीहरूलाई भने — "ऋषिका पुत्र ऋष्यशृङ्गलाई ल्याउने कुनै उपाय खोज —
46हे सुन्दरीहरू, उनलाई लोभ्याएर र उनको विश्वास जितेर मेरो राज्यमा ल्याओ।" ती स्त्रीहरू राजासँग पनि डराउँथे र (ऋषिको) श्रापसँग पनि। तिनीहरू विवर्ण र भयभीत भए; र तिनीहरूले भने कि यो काम तिनीहरूको शक्तिभन्दा बाहिरको हो। त्यसपछि तिनीहरूमध्ये एक वृद्धाले राजालाई यसरी भनिन् —
47"हे महाराज, म ती महातपस्वीलाई यहाँ ल्याउने प्रयत्न गर्नेछु। तर तपाईंले यस कामका लागि मलाई केही वस्तु मगाइदिनुपर्नेछ। तब म ऋषिका पुत्र ऋष्यशृङ्गलाई यहाँ ल्याउन सक्नेछु।" राजाले आज्ञा दिए कि उनले जे चाहन्छिन्, सबै उपलब्ध गराइयोस्।
48उनले उनलाई प्रशस्त धन तथा नाना प्रकारका रत्न र गहना दिए। हे पृथ्वीपति, आफूसँग केही युवती र सुन्दरी स्त्रीलाई लिएर उनी शीघ्रै वनमा गइन्।