तीर्थयात्रा पर्व — भगीरथको राज्याभिषेक
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 107
संस्कृत
1लोमश उवाच एतच्छ्रुत्त्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तमः। यथोक्तं तच्चकाराथ श्रद्दधद् भरतर्षभ॥
2एकैकशस्ततः कृत्वा बीजं बीजं नराधिपः। घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् भागान् विदधे ततः॥
3धात्रीश्चैकैकशः प्रादात् पुत्ररक्षणतत्परः। ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबलाः॥ षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः। रुद्रप्रसादाद् राजर्षेः समजायन्त पार्थिव॥
4ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः। बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वांल्लोकान् सहामरान्।।५
5त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान्। सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः॥
6वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः॥
7तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः। गच्छध्वं त्रिदशा: सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम्॥
8नातिदीर्पण कालेन सागराणां क्षयो महान्। भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः॥
9एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश्च मनुजेश्वर। पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम्॥
10ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ। दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान्॥
11तस्याश्वो व्यचरद् भूमिं पुत्रैः स परिरक्षितः। समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्॥ रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत। ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम्॥ आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम्। तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम्॥
12ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम्। अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम्॥
13ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम्। नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च॥
14आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः। ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा॥ सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप। अस्माभिर्विचिता राजञ्छासनात् तव पार्थिव॥ न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च। श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूछितः॥
15उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशानृप। अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम्॥
16यज्ञियं तं विना ह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः। प्रतिगृह्य तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजाः॥ भूय एव महीं कृत्स्ना विचेतुमुपचक्रमुः। अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम्॥
17समासाद्य बिलं तच्चाप्यखनन् सगरात्मजाः। कुद्दालैर्तेषुकैश्चैव समुद्रं यत्नमास्थिताः॥
18स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः। अगच्छत् परमामार्ति दीर्यमाण: समन्ततः॥
19असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च। आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः॥
20छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नवगस्थिसंधयः। प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः॥
21एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम्। व्यतीत: सुमहान् कालो न चाश्वः समदृश्यत॥
22ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते। विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः॥
23अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले। कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम्। तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम्॥
24ते तं दृष्ट्वा हयं राजन् सम्प्रहृष्टतनूरुहाः। अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः॥
25संक्रुद्धाः सम्प्रधावन्त अश्वग्रहणकाक्षिणः। ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः॥
26वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिपुङ्गवम्। स चक्षुर्विकृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन्॥
27ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन् स सागरान्। तान् दृष्ट्वा भस्मसाद् भूतान् नारदः सुमहातपाः॥ सगरान्तिकमागच्छत् तच्च तस्मै न्यवेदयत्। स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्॥ मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्। अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदा॥ पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत्। षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम्॥ कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः। तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ। धर्म संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता॥
28युधिष्ठिर उवाच किमर्थं राजशार्दुल: सगरः पुत्रमात्मजम्। त्यक्तवान् दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन॥
29लोमश उवाच असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत्। यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्॥ गलेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्। ततः पौरा: समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः॥ सगरं चाभ्यभाषन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः। त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयात्॥
30असमञ्जोभयाद् घोरात् ततो नस्त्रातुमर्हसि। पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः॥ मुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्। असमञ्जाः पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्॥
31यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्। एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप॥ यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाऽज्ञापितवान् नृपः। एतत् ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना॥ पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः। अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण हि। तत् ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे॥
32सगर उवाच पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च। अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक॥
33तस्माद् दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्। हयस्यानयनात् पौत्र नरकान्मां समुद्धर॥
34अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना। जगाम दुःखात् तं देशं यत्र वै दारिता मही॥
35स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह। अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्॥
36स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्। प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्॥
37ततः प्रीतो महाराज कपिर्लोऽशुमतोऽभवत्। उवाच चैनधर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत॥
38स ववे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्। द्वितीयं वरकं ववे पितृणां पावनेच्छया।॥
39तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुङ्गवः। ददानि तव भद्रं ते यद् यत् पार्थयसेऽनघ।॥ त्वयि क्षमा चधर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम्। त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता॥
40तव चैव प्रभावेण स्वर्गं यास्यन्ति सागराः। पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति॥ पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्। हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुङ्गव॥
41यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः। अंशुमानवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना॥ आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः। सोऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः॥ मूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत्। यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा॥ तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्। तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत्॥
42अंशुमन्तं च सम्पूज्य समापयत तं क्रतुम्। समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः॥
43पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्। प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः॥ पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा। अंशुमानपिधर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्॥ प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः। तस्य पुत्रः समभवद् दिलीपो नामधर्मवित्॥
44तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः। दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितृणां निधनं महत्॥ पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्। गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोनृपः॥
45न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्। तस्य पुत्रः समभवच्छ्रीमान्धर्मपरायणः॥ भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः। अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रितः॥
46तप:सिद्धिसमायोगात् स राजा भरतर्षभ। वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत॥
अङ्ग्रेजी
1Lomasha said : O best of the Bharata race, having heard these words uttered in the sky, that foremost of kings reverentially did all that he was directed to do.
2That ruler of men took out separately each one of the seeds and he then kept these divisions (of the gourd) in vessels filled with Ghee.
3Being anxious to save the son, he placed one nurse in charge of one vessel. Then after a long time there were born greatly powerful and exceedingly effulgent sixty thousand sons. O king, they were born to that royal sage through the favour of Rudra (Shiva).
4They were fierce, they were prone to do wicked acts, they were able to ascend to and roam about in the sky. Being numerous themselves, they disturbed all creatures including the immortals.
5Those heroes, ever fond of fight, chased even the celestials, the Gandharvas the Rakshashas and all other creatures.
6Persecuted by the wicked-minded sons of Sagara, all creatures with all the celestials went to ask protection from Brahma.
7To them said the greatly cxalted Grandsire of all creatures, “O celestials, go back whence you came with all these creatures.
8Within a very short time, exceedingly fearful destruction of Sagara's heroic sons will take place through their own misdeeds.
9O ruler of men, having been thus addressed, the celestials and the other creatures, bidding farewell to the Grandsire, went back to the place whence they had come.
10O best of the Bharata race, after a long time, the mighty king Sagara installed himself for the performance of a horse-sacrifice.
11His horse, guarded by his sons, roamed over the world. Going to the fearful and waterless ocean. It disappeared there, though it was guarded with all care. O child, they thought that the excellent horse had been robbed. Going (back) to their father, they told him how the horse had disappeared and had been stolen. He (Sagara) said, “Go and search the horse in all directions."
12O great king, at the command of their father, they searched for the horse in all directions and all over the world.
13Thereupon the sons of Sagara mutually united together could not find the horse nor the person who had stolen it.
14Coming to their father, they spoke to him with joined hands, "O king, O ruler of earth, O protector of men, at your command we have searched the whole earth with its seas, forests, islands, with its rivers and caves, with its mountains and forest lands, but we could not find cither the horse or the thief who had stolen it.” Having heard their words, the king grew senseless in anger.
15O king, impelled by Destiny, he spoke to them thus, “Go away, never return. O sons, search again for the horse in all directions.
16Without that sacrificial horse never return again." Accepting the command of their father, those sons of Sagara, once more began to search for the horse all over the world. The heroes saw a pit on the surface of the earth.
17Having seen that pit, the sons of Sagara axes they dug on in the sea with the greatest efforts.
18That abode of Varuna (ocean), being thus dug by the united sons of Sagara and also rent and cut on all sides, found itself in the greatest possible distress.
19Being killed by the sons of Sagara, the Asuras, the Nagas, the Rakshashas and various other living creatures raised up distressful cries.
20Hundreds and thousands of living creatures were seen with severed heads, with separated trunks, with their skin, bones and joints rent asunder.
21Thus they dug on the ocean, the abode of Varuna, but a long period of time passed away and still the horse was not found.
22O ruler of men, the sons of Sagara then dug the sea in anger on its north eastern region till they reached the nether region.
23They then saw that the horse was roaming there on the surface of the ground. (They also saw) the illustrious Kapila, a perfect mass of great effulgence. He was blazing in splendour like a blazing fire.
24Having seen him and the horse, they were flushed with delight. Being impelled by Fate, they did not care the presence of the illustrious Kapila.
25Being eager to get the horse, they ran towards it in anger. O great king, thereupon that foremost of Rishis, Kapila, grew angry.
26Kapila whom the great Rishis called Vasudeva assumed a fiery look and shot flames from his eyes.
27That greatly effulgent one burnt down those foolish-minded sons of Sagara. Having seen them reduced to ashes, the great ascetic Narada came to Sagara and told him all that had happened. Having heard those terrible words, uttered from the lips of the Rishi, the king (Sagara) remained unconscious for some time; he then thought of the words of Sthanu (Shiva). Then calling Anshuman, the son of Asamanjasa his grandson, O best of Bharata race, he spoke these words. "My sixty thousands immeasurably powerful sons, falling under the effulgence of Kapila, has met with their death on my account. O child, O sinless one, your father also has been abandoned by me from my desire to protect the citizens and to save my virtue.
28Yudhishthira said : O great ascetic, tell me why that foremost of kings, Sagara abandoned his own heroic son, a son who was not fit to be abandoned?
29Lomasha said: The son of Sagara who was born of Shaibya and who was called Asamanjasa used to seize by the throat the weak children of the citizens and to throw them into the river while screaming. Thereupon the citizens overwhelmed with grief and fear all met together and with joined hands they thus prayed to Sagara, "O great king, you are our protector from the fear of an attack from the hostile force.
30You should therefore protect us from the fearful danger proceeding from your son.” Having heard those terrible words of the citizens, that foremost of kings. Becoming absent-minded for a moment, spoke thus to his ministers, “Drive away at once my son Asaınanjasa from the city.
31If you desire to do what will be pleasing to me, do it soon." O ruler of men having been thus addressed by the king, the ministers, soon performed what they were commanded to do by the king. I have thus narrated to you how the son was exiled by the illustrious Sagara for the welfare of the citizens. I shall now narrate to you in detail what the great bowman Anshumana was told by Sagara. Listen to me.
32Sagara said: O son, I am greatly aggrieved on account of the abandonment of my son, on account of the death of my sons and also on account of being unsuccessful in getting the horse.
33Therefore, O grandson, I am afflicted with grief and confounded with the hindrance that has taken place to my sacrifice. You must save me from sin by bringing the horse.
34Lomasha said: Having been thus addressed by the illustrious Sagara, Anshumana went to the place where the earth had been excavated (by his uncles).
35By that passage he entered the ocean and saw the high-souled Kapila and also the horse.
36Seeing that ancient great Rishi, a mass of effulgence, he bowed down his head to the ground and told him the reason of his coming.
37O great king, O descendant of Bharata, thereupon Kapila was pleased with Angsumana and that virtuous-minded Rishi told him to ask a boon from him.
38He first asked the horse for the sacrifice and then he asked for the revivification of his fathers (uncles).
39To him replied that foremost of Rishis, Kapila of great splendour, “O sinless one, be blessed; I grant you all that you ask. In you there exist forbearance truth and righteousness. By you Sagara has his desire fulfilled and your father has really got a son.
40Through your might, the sons of Sagara will go to heaven and your grand-son will bring the three-coursed river (the Ganges) from heaven, by gratifying Maheshvara in order to purify the sons of Sagara. O foremost of men, be blessed; take (back) the sacrificial horse.
41And O child, complete the sacrifice of the illustrious Sagara.” Having been thus addressed by the illustrious Kapila, Anshuman, the highsouled one, taking the horse, came to (the sacrificial ground (of Sagara). Then saluting the feet of the illustrious Sagara who smelt his head, he told him all that had been seen and heard by him and all about the destruction of the sons of Sagara. (He also told him) that the horse had been brought to the sacrificial ground; Having heard this, the king Sagara no more grieved for his sons.
42He praised and honoured Anshuman and completed his sacrifice. When the sacrifice was completed, Sagara was greeted by all the celestials.
43He made the ocean, the abode of Varuna, as one of his sons. That lotus-cyed hero ruled over his kingdom for a long period of time. Then giving the charge (of his kingdom) to his grandson (Angsuman), he went to heaven; and the virtuous-minded Anshaman also, O great king following the example of his grandfather ruled over the earth with the belt of sea. His son was named Dilipa who was learned in the precepts of virtue.
44Giving him the charge of the kingdom, Anshuman also gave up his life. Having heard the terrible fate of his ancestors (Sagara's son) Dilipa. Was overwhelmed with grief and thought of the means of delivering them. That king then made every effort to bring down the Ganges (from heaven).
45Though he tried it with all his mighi, he could not bring her down (1O earth). A virtuous and handsome son was then born to him. He was truthful and without malice and he was known by the name of Bhagiratha. Installing him in the kingdom, Dilipa retired into the forest.
46O best of the Bharata race, O descendant of Bharata, that king after attaining success in austerities went in due time from that forest to heaven.
हिन्दी
1लोमश ने कहा — हे भरतवंश में श्रेष्ठ, आकाश में कही गई ये वाणी सुनकर उस राजश्रेष्ठ ने श्रद्धापूर्वक वह सब किया जो करने का उसे आदेश दिया गया था।
2उस नरपति ने एक-एक बीज को अलग-अलग निकाला और फिर (तूँबे के) उन खण्डों को घी से भरे पात्रों में रख दिया।
3पुत्रों की रक्षा के लिए चिन्तित होकर उसने प्रत्येक पात्र पर एक-एक धाय नियुक्त कर दी। तब बहुत समय के पश्चात् महाबली और अत्यन्त तेजस्वी साठ सहस्र पुत्र उत्पन्न हुए। हे राजन्, रुद्र (शिव) की कृपा से वे उस राजर्षि के यहाँ उत्पन्न हुए।
4वे उग्र थे, दुष्ट कर्म करने में प्रवृत्त थे, और आकाश में उड़कर विचरण करने में समर्थ थे। संख्या में अत्यधिक होने के कारण उन्होंने अमरों सहित समस्त प्राणियों को त्रस्त कर दिया।
5सदा युद्ध के प्रेमी वे वीर देवताओं, गन्धर्वों, राक्षसों और अन्य समस्त प्राणियों तक का पीछा करते थे।
6सगर के उन दुष्टबुद्धि पुत्रों से पीड़ित होकर समस्त प्राणी सम्पूर्ण देवताओं सहित ब्रह्मा से रक्षा माँगने गए।
7समस्त प्राणियों के महान् पितामह ने उनसे कहा — "हे देवगण, इन समस्त प्राणियों सहित तुम जहाँ से आए हो वहीं लौट जाओ।
8अत्यन्त थोड़े ही समय में सगर के उन वीर पुत्रों का उन्हीं के दुष्कर्मों के कारण अत्यन्त भयङ्कर विनाश होगा।"
9हे मनुष्यों के शासक, इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर देवता और अन्य प्राणी पितामह से विदा लेकर वहीं लौट गए जहाँ से वे आए थे।
10हे भरतवंश में श्रेष्ठ, बहुत समय के पश्चात् महाबली राजा सगर ने अश्वमेध यज्ञ के अनुष्ठान के लिए दीक्षा ली।
11उसके पुत्रों द्वारा रक्षित उसका अश्व पृथ्वी भर में विचरण करने लगा। भयङ्कर और जलहीन समुद्र में जाकर वह वहीं अन्तर्धान हो गया, यद्यपि उसकी पूरी सावधानी से रक्षा की जा रही थी। हे पुत्र, उन्होंने समझा कि वह उत्तम अश्व चुरा लिया गया है। अपने पिता के पास (लौटकर) उन्होंने उसे बताया कि अश्व किस प्रकार लुप्त हो गया और चुरा लिया गया। उस (सगर) ने कहा — "जाओ और समस्त दिशाओं में अश्व को खोजो।"
12हे महाराज, अपने पिता की आज्ञा से उन्होंने समस्त दिशाओं में और पृथ्वी भर में उस अश्व को खोजा।
13तदनन्तर परस्पर मिले हुए सगर के वे पुत्र न तो अश्व को खोज सके और न उस व्यक्ति को जिसने उसे चुराया था।
14अपने पिता के पास आकर उन्होंने हाथ जोड़कर कहा — "हे राजन्, हे पृथ्वीपते, हे मनुष्यों के रक्षक, आपकी आज्ञा से हमने समुद्रों, वनों और द्वीपों सहित, नदियों और गुफाओं सहित, पर्वतों और वनप्रदेशों सहित समस्त पृथ्वी खोज डाली, किन्तु हमें न अश्व मिला और न वह चोर जिसने उसे चुराया।" उनके ये वचन सुनकर राजा क्रोध से अचेत-सा हो गया।
15हे राजन्, विधि से प्रेरित होकर उसने उनसे इस प्रकार कहा — "चले जाओ, कभी लौटकर मत आना। हे पुत्रो, समस्त दिशाओं में फिर से अश्व को खोजो।
16उस यज्ञीय अश्व के बिना कभी लौटकर मत आना।" अपने पिता की आज्ञा शिरोधार्य करके सगर के वे पुत्र एक बार फिर पृथ्वी भर में अश्व को खोजने लगे। उन वीरों ने पृथ्वी के धरातल पर एक गड्ढा देखा।
17उस गड्ढे को देखकर सगर के पुत्र कुदालों से अत्यन्त प्रयत्नपूर्वक समुद्र में खोदने लगे।
18सगर के पुत्रों द्वारा एक साथ मिलकर इस प्रकार खोदे जाने पर और चारों ओर से विदीर्ण तथा काटे जाने पर वरुण का वह निवास (समुद्र) परम कष्ट में पड़ गया।
19सगर के पुत्रों द्वारा मारे जाते हुए असुर, नाग, राक्षस और अन्य अनेक प्रकार के जीव करुण क्रन्दन करने लगे।
20सैकड़ों-सहस्रों जीव कटे हुए सिरों के साथ, धड़ से अलग हुए शरीरों के साथ और चमड़ी, हड्डियाँ तथा जोड़ विदीर्ण हुए दिखाई देते थे।
21इस प्रकार उन्होंने वरुण के निवास उस समुद्र को खोदा, किन्तु बहुत समय बीत गया और तब भी अश्व नहीं मिला।
22हे मनुष्यों के शासक, तब सगर के पुत्रों ने क्रोध में आकर समुद्र को उसके ईशान कोण में तब तक खोदा जब तक वे पाताल तक न पहुँच गए।
23तब उन्होंने देखा कि अश्व वहाँ भूमि पर विचरण कर रहा है। (उन्होंने यह भी देखा कि) यशस्वी कपिल, महान् तेज की साक्षात् राशि, वहाँ विराजमान हैं। वे प्रज्वलित अग्नि के समान तेज से देदीप्यमान थे।
24उन्हें और अश्व को देखकर वे हर्ष से भर उठे। विधि से प्रेरित होकर उन्होंने यशस्वी कपिल की उपस्थिति की कोई परवाह नहीं की।
25अश्व को पाने के लिए उत्सुक होकर वे क्रोध में उसकी ओर दौड़े। हे महाराज, तब उन ऋषिश्रेष्ठ कपिल को क्रोध आ गया।
26जिन्हें महर्षिगण वासुदेव कहते हैं, उन कपिल ने अग्निमय दृष्टि धारण की और अपने नेत्रों से ज्वालाएँ छोड़ीं।
27उन महातेजस्वी ने सगर के उन मूढ़बुद्धि पुत्रों को भस्म कर दिया। उन्हें भस्म हुआ देखकर महातपस्वी नारद सगर के पास आए और उन्हें सब कुछ बता दिया जो घटित हुआ था। ऋषि के मुख से निकले वे भयङ्कर वचन सुनकर राजा (सगर) कुछ समय तक अचेत रहा; तब उसे स्थाणु (शिव) के वचन स्मरण हुए। तदनन्तर असमञ्जस के पुत्र, अपने पौत्र अंशुमान् को बुलाकर, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उसने ये वचन कहे — "मेरे साठ सहस्र अपरिमित बलशाली पुत्र कपिल के तेज से भस्म होकर मेरे ही कारण मृत्यु को प्राप्त हुए। हे पुत्र, हे निष्पाप, तुम्हारे पिता को भी मैंने नगरवासियों की रक्षा करने और अपने धर्म को बचाने की इच्छा से त्याग दिया था।
28युधिष्ठिर ने कहा — हे महातपस्वी, मुझे बताइए कि उस राजश्रेष्ठ सगर ने अपने ही वीर पुत्र को, जो त्यागने योग्य नहीं था, क्यों त्याग दिया?
29लोमश ने कहा — शैब्या से उत्पन्न सगर का जो पुत्र असमञ्जस कहलाता था, वह नगरवासियों के दुर्बल बालकों को गला पकड़कर चीखते-चिल्लाते हुए नदी में फेंक दिया करता था। तदनन्तर शोक और भय से अभिभूत समस्त नगरवासी एकत्र होकर हाथ जोड़कर सगर से इस प्रकार प्रार्थना करने लगे — "हे महाराज, शत्रुसेना के आक्रमण के भय से आप ही हमारे रक्षक हैं।
30इसलिए आपको हमें अपने पुत्र से उत्पन्न इस भयङ्कर संकट से भी बचाना चाहिए।" नगरवासियों के वे भयङ्कर वचन सुनकर उस राजश्रेष्ठ ने क्षण भर के लिए विचारमग्न होकर अपने मन्त्रियों से इस प्रकार कहा — "मेरे पुत्र असमञ्जस को तुरन्त नगर से निकाल दो।
31यदि तुम मेरा प्रिय करना चाहते हो, तो इसे शीघ्र करो।" हे मनुष्यों के शासक, राजा द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर मन्त्रियों ने शीघ्र ही वह कर दिया जिसका राजा ने उन्हें आदेश दिया था। इस प्रकार मैंने तुम्हें बताया कि यशस्वी सगर ने नगरवासियों के कल्याण के लिए किस प्रकार अपने पुत्र को निर्वासित किया। अब मैं तुम्हें विस्तार से बताऊँगा कि सगर ने महाधनुर्धर अंशुमान् से क्या कहा। मुझसे सुनो।
32सगर ने कहा — हे पुत्र, अपने पुत्र के त्याग के कारण, अपने पुत्रों की मृत्यु के कारण और अश्व को प्राप्त करने में असफल रहने के कारण मैं अत्यन्त दुःखी हूँ।
33इसलिए, हे पौत्र, मैं शोक से पीड़ित हूँ और अपने यज्ञ में आए इस विघ्न से व्याकुल हूँ। तुम्हें अश्व लाकर मुझे इस पाप से बचाना होगा।
34लोमश ने कहा — यशस्वी सगर द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर अंशुमान् उस स्थान पर गया जहाँ (उसके चाचाओं ने) पृथ्वी को खोदा था।
35उसी मार्ग से उसने समुद्र में प्रवेश किया और महात्मा कपिल तथा अश्व के दर्शन किए।
36तेज की राशि उन प्राचीन महर्षि के दर्शन करके उसने पृथ्वी तक सिर झुकाकर प्रणाम किया और उन्हें अपने आने का कारण बताया।
37हे महाराज, हे भरतवंशी, तब कपिल अंशुमान् से प्रसन्न हुए और उन धर्मात्मा ऋषि ने उससे वर माँगने को कहा।
38उसने पहले यज्ञ के लिए अश्व माँगा और फिर अपने पितरों (चाचाओं) के पुनर्जीवन की याचना की।
39उससे महातेजस्वी ऋषिश्रेष्ठ कपिल ने कहा — "हे निष्पाप, तुम्हारा कल्याण हो; तुम जो कुछ माँगते हो, वह सब मैं तुम्हें देता हूँ। तुम में क्षमा, सत्य और धर्म विद्यमान हैं। तुम्हारे कारण सगर की कामना पूर्ण हुई और तुम्हारे पिता को वास्तव में पुत्र प्राप्त हुआ।
40तुम्हारे प्रभाव से सगर के पुत्र स्वर्ग को जाएँगे और तुम्हारा पौत्र सगर के पुत्रों को पवित्र करने के लिए महेश्वर को प्रसन्न करके त्रिपथगा नदी (गङ्गा) को स्वर्ग से ले आएगा। हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम्हारा कल्याण हो; यज्ञीय अश्व (वापस) ले जाओ।
41और हे पुत्र, यशस्वी सगर का यज्ञ पूर्ण करो।" यशस्वी कपिल द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर महात्मा अंशुमान् अश्व लेकर (सगर के) यज्ञस्थल पर आया। तदनन्तर यशस्वी सगर के चरणों में प्रणाम करने पर उन्होंने उसका मस्तक सूँघा और उसने उन्हें वह सब बताया जो उसने देखा और सुना था तथा सगर के पुत्रों के विनाश का सारा वृत्तान्त भी सुनाया। (उसने यह भी बताया) कि अश्व यज्ञस्थल पर ले आया गया है; यह सुनकर राजा सगर ने अपने पुत्रों के लिए और शोक नहीं किया।
42उसने अंशुमान् की प्रशंसा की, उसका सम्मान किया और अपना यज्ञ पूर्ण किया। यज्ञ पूर्ण होने पर समस्त देवताओं ने सगर का अभिनन्दन किया।
43उसने वरुण के निवास समुद्र को अपने पुत्रों में से एक बना लिया। वह कमलनयन वीर दीर्घकाल तक अपने राज्य पर शासन करता रहा। तदनन्तर (राज्य का) भार अपने पौत्र (अंशुमान्) को सौंपकर वह स्वर्ग को चला गया; और, हे महाराज, धर्मात्मा अंशुमान् ने भी अपने पितामह के उदाहरण का अनुसरण करते हुए समुद्र-मेखला वाली पृथ्वी पर शासन किया। उसके पुत्र का नाम दिलीप था, जो धर्म के उपदेशों में निपुण था।
44उसे राज्य का भार सौंपकर अंशुमान् ने भी अपने प्राण त्याग दिए। अपने पूर्वजों (सगर के पुत्रों) की भयङ्कर दशा सुनकर दिलीप शोक से अभिभूत हो गया और उनके उद्धार के उपाय सोचने लगा। तब उस राजा ने गङ्गा को (स्वर्ग से) उतारने का हर प्रयत्न किया।
45यद्यपि उसने अपने पूरे बल से यह प्रयत्न किया, तथापि वह उन्हें (पृथ्वी पर) नहीं उतार सका। तब उसके एक धर्मात्मा और सुन्दर पुत्र उत्पन्न हुआ। वह सत्यवादी और द्वेषरहित था, और भगीरथ नाम से जाना जाता था। उसे राज्य पर अभिषिक्त करके दिलीप वन को चला गया।
46हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे भरतवंशी, तपस्या में सिद्धि प्राप्त करके वह राजा समय आने पर उस वन से स्वर्ग को चला गया।
नेपाली
1लोमशले भने — हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, आकाशमा भनिएको यो वाणी सुनेर ती राजश्रेष्ठले श्रद्धापूर्वक ती सबै गरे जुन गर्न उनलाई आदेश दिइएको थियो।
2ती नरपतिले एक-एक बीउलाई अलग-अलग निकाले र त्यसपछि (तुम्बाका) ती खण्डलाई घिउले भरिएका भाँडाहरूमा राखे।
3पुत्रहरूको रक्षाका लागि चिन्तित भई उनले प्रत्येक भाँडामा एक-एक धाई नियुक्त गरे। तब धेरै समयपछि महाबली र अत्यन्त तेजस्वी साठी हजार पुत्र उत्पन्न भए। हे राजन्, रुद्र (शिव) को कृपाले तिनीहरू ती राजर्षिकहाँ उत्पन्न भए।
4तिनीहरू उग्र थिए, दुष्ट कर्म गर्नमा प्रवृत्त थिए, र आकाशमा उडेर विचरण गर्न समर्थ थिए। सङ्ख्यामा अत्यधिक भएकाले तिनीहरूले अमरहरूसहित सम्पूर्ण प्राणीलाई त्रस्त पारे।
5सधैँ युद्धका प्रेमी ती वीरहरूले देवता, गन्धर्व, राक्षस र अन्य सम्पूर्ण प्राणीलाई समेत खेदाउँथे।
6सगरका ती दुष्टबुद्धि पुत्रहरूबाट पीडित भई सम्पूर्ण प्राणी समस्त देवतासहित ब्रह्मासँग रक्षा माग्न गए।
7सम्पूर्ण प्राणीका महान् पितामहले तिनीहरूलाई भने — "हे देवगण, यी सम्पूर्ण प्राणीसहित तिमीहरू जहाँबाट आएका छौ त्यहीँ फर्केर जाओ।
8अत्यन्त थोरै समयमै सगरका ती वीर पुत्रहरूको तिनीहरूकै दुष्कर्मका कारण अत्यन्त भयङ्कर विनाश हुनेछ।"
9हे मनुष्यहरूका शासक, यसरी सम्बोधित गरिएपछि देवता र अन्य प्राणीहरू पितामहसँग बिदा लिएर त्यहीँ फर्के जहाँबाट तिनीहरू आएका थिए।
10हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, धेरै समयपछि महाबली राजा सगरले अश्वमेध यज्ञको अनुष्ठानका लागि दीक्षा लिए।
11उनका पुत्रहरूद्वारा रक्षित उनको अश्व पृथ्वीभरि विचरण गर्न थाल्यो। भयङ्कर र जलहीन समुद्रमा गएर त्यो त्यहीँ अन्तर्धान भयो, यद्यपि त्यसको पूर्ण सावधानीका साथ रक्षा गरिँदै थियो। हे पुत्र, तिनीहरूले ठाने कि त्यो उत्तम अश्व चोरिएको छ। आफ्ना पिताकहाँ (फर्केर) तिनीहरूले उनलाई बताए कि अश्व कसरी लोप भयो र चोरियो। उनले (सगरले) भने — "जाओ र सम्पूर्ण दिशामा अश्वलाई खोज।"
12हे महाराज, आफ्ना पिताको आज्ञाले तिनीहरूले सम्पूर्ण दिशामा र पृथ्वीभरि त्यस अश्वलाई खोजे।
13त्यसपछि परस्पर मिलेका सगरका ती पुत्रहरूले न त अश्व खोज्न सके, न त्यस व्यक्तिलाई जसले त्यसलाई चोरेको थियो।
14आफ्ना पिताकहाँ आएर तिनीहरूले हात जोडेर भने — "हे राजन्, हे पृथ्वीपति, हे मनुष्यहरूका रक्षक, तपाईंको आज्ञाले हामीले समुद्र, वन र द्वीपसहित, नदी र गुफासहित, पर्वत र वनप्रदेशसहित सम्पूर्ण पृथ्वी खोजिसक्यौँ, तर हामीले न अश्व पायौँ, न त्यो चोर जसले त्यसलाई चोर्यो।" तिनीहरूका यी वचन सुनेर राजा क्रोधले अचेतजस्तै भए।
15हे राजन्, विधिबाट प्रेरित भई उनले तिनीहरूलाई यसरी भने — "गइहाल, कहिल्यै फर्केर नआउनू। हे पुत्रहरू, सम्पूर्ण दिशामा फेरि अश्वलाई खोज।
16त्यस यज्ञीय अश्वविना कहिल्यै फर्केर नआउनू।" आफ्ना पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरेर सगरका ती पुत्रहरू एक पटक फेरि पृथ्वीभरि अश्व खोज्न थाले। ती वीरहरूले पृथ्वीको सतहमा एउटा खाल्डो देखे।
17त्यो खाल्डो देखेर सगरका पुत्रहरू कोदालोले अत्यन्त प्रयत्नपूर्वक समुद्रमा खन्न थाले।
18सगरका पुत्रहरूद्वारा एकसाथ मिलेर यसरी खनिँदा र चारै तिरबाट विदीर्ण तथा काटिँदा वरुणको त्यो निवास (समुद्र) परम कष्टमा पर्यो।
19सगरका पुत्रहरूद्वारा मारिँदै गरेका असुर, नाग, राक्षस र अन्य अनेक प्रकारका जीवहरू करुण क्रन्दन गर्न थाले।
20सयौँ-हजारौँ जीव काटिएका टाउकाका साथ, धडबाट छुट्टिएका शरीरका साथ र छाला, हड्डी तथा जोर्नी विदीर्ण भएका देखिन्थे।
21यसरी तिनीहरूले वरुणको निवास त्यस समुद्रलाई खने, तर धेरै समय बित्यो र तैपनि अश्व भेटिएन।
22हे मनुष्यहरूका शासक, तब सगरका पुत्रहरूले क्रोधमा आई समुद्रलाई त्यसको ईशान कोणमा तबसम्म खने जबसम्म तिनीहरू पातालसम्म पुगेनन्।
23तब तिनीहरूले देखे कि अश्व त्यहाँ भूमिमा विचरण गरिरहेको छ। (तिनीहरूले यो पनि देखे कि) यशस्वी कपिल, महान् तेजका साक्षात् राशि, त्यहाँ विराजमान छन्। उनी प्रज्वलित अग्निसमान तेजले देदीप्यमान थिए।
24उनलाई र अश्वलाई देखेर तिनीहरू हर्षले भरिए। विधिबाट प्रेरित भई तिनीहरूले यशस्वी कपिलको उपस्थितिको कुनै वास्ता गरेनन्।
25अश्व पाउन उत्सुक भई तिनीहरू क्रोधमा त्यसतर्फ दौडे। हे महाराज, तब ती ऋषिश्रेष्ठ कपिललाई क्रोध उठ्यो।
26जसलाई महर्षिहरूले वासुदेव भन्दछन्, ती कपिलले अग्निमय दृष्टि धारण गरे र आफ्ना नेत्रबाट ज्वाला छोडे।
27ती महातेजस्वीले सगरका ती मूढबुद्धि पुत्रहरूलाई भस्म पारिदिए। तिनीहरू भस्म भएको देखेर महातपस्वी नारद सगरकहाँ आए र उनलाई जे घटेको थियो सबै बताइदिए। ऋषिको मुखबाट निस्केका ती भयङ्कर वचन सुनेर राजा (सगर) केही समयसम्म अचेत रहे; तब उनलाई स्थाणु (शिव) का वचन सम्झना भयो। त्यसपछि असमञ्जसका पुत्र, आफ्ना नाति अंशुमान्लाई बोलाएर, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उनले यी वचन भने — "मेरा साठी हजार अपरिमित बलशाली पुत्र कपिलको तेजले भस्म भई मेरै कारण मृत्युलाई प्राप्त भए। हे पुत्र, हे निष्पाप, तिम्रा पितालाई पनि मैले नगरवासीहरूको रक्षा गर्ने र आफ्नो धर्म बचाउने इच्छाले त्यागेको थिएँ।
28युधिष्ठिरले भने — हे महातपस्वी, मलाई बताउनुहोस् कि ती राजश्रेष्ठ सगरले आफ्नै वीर पुत्रलाई, जो त्याग्न योग्य थिएन, किन त्यागे?
29लोमशले भने — शैब्याबाट उत्पन्न सगरका जुन पुत्र असमञ्जस भनिन्थे, उनले नगरवासीहरूका दुर्बल बालकलाई घाँटी समाएर चिच्याइरहेकै अवस्थामा नदीमा फ्याँकिदिन्थे। त्यसपछि शोक र भयले अभिभूत सम्पूर्ण नगरवासी एकत्र भई हात जोडेर सगरसँग यसरी प्रार्थना गर्न थाले — "हे महाराज, शत्रुसेनाको आक्रमणको भयबाट तपाईं नै हाम्रा रक्षक हुनुहुन्छ।
30त्यसैले तपाईंले हामीलाई आफ्नै पुत्रबाट उत्पन्न यस भयङ्कर सङ्कटबाट पनि जोगाउनुपर्छ।" नगरवासीहरूका ती भयङ्कर वचन सुनेर ती राजश्रेष्ठले क्षणभरका लागि विचारमग्न भई आफ्ना मन्त्रीहरूलाई यसरी भने — "मेरा पुत्र असमञ्जसलाई तुरुन्तै नगरबाट निकालिदेओ।
31यदि तिमीहरू मेरो प्रिय गर्न चाहन्छौ भने, यो शीघ्र गर।" हे मनुष्यहरूका शासक, राजाद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि मन्त्रीहरूले शीघ्रै त्यो गरिदिए जसको राजाले तिनीहरूलाई आदेश दिएका थिए। यसरी मैले तिमीलाई बताएँ कि यशस्वी सगरले नगरवासीहरूको कल्याणका लागि कसरी आफ्नो पुत्रलाई निर्वासित गरे। अब म तिमीलाई विस्तारपूर्वक बताउनेछु कि सगरले महाधनुर्धर अंशुमान्लाई के भने। मबाट सुन।
32सगरले भने — हे पुत्र, आफ्नो पुत्रको त्यागका कारण, आफ्ना पुत्रहरूको मृत्युका कारण र अश्व प्राप्त गर्नमा असफल भएका कारण म अत्यन्त दुःखी छु।
33त्यसैले, हे नाति, म शोकले पीडित छु र आफ्नो यज्ञमा आएको यस विघ्नले व्याकुल छु। तिमीले अश्व ल्याएर मलाई यस पापबाट जोगाउनुपर्नेछ।
34लोमशले भने — यशस्वी सगरद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि अंशुमान् त्यस स्थानमा गए जहाँ (उनका काकाहरूले) पृथ्वीलाई खनेका थिए।
35त्यसै मार्गबाट उनले समुद्रमा प्रवेश गरे र महात्मा कपिल तथा अश्वको दर्शन गरे।
36तेजका राशि ती प्राचीन महर्षिको दर्शन गरेर उनले पृथ्वीसम्म शिर झुकाएर प्रणाम गरे र उनलाई आफू आउनुको कारण बताए।
37हे महाराज, हे भरतवंशी, तब कपिल अंशुमान्सँग प्रसन्न भए र ती धर्मात्मा ऋषिले उनलाई वर माग्न भने।
38उनले पहिले यज्ञका लागि अश्व मागे र त्यसपछि आफ्ना पितृ (काकाहरू) को पुनर्जीवनको याचना गरे।
39उनलाई महातेजस्वी ऋषिश्रेष्ठ कपिलले भने — "हे निष्पाप, तिम्रो कल्याण होस्; तिमीले जे माग्दछौ, त्यो सबै म तिमीलाई दिन्छु। तिमीमा क्षमा, सत्य र धर्म विद्यमान छन्। तिम्रै कारण सगरको कामना पूर्ण भयो र तिम्रा पिताले वास्तवमा पुत्र पाए।
40तिम्रो प्रभावले सगरका पुत्रहरू स्वर्ग जानेछन् र तिम्रो नातिले सगरका पुत्रहरूलाई पवित्र पार्नका लागि महेश्वरलाई प्रसन्न पारेर त्रिपथगा नदी (गङ्गा) लाई स्वर्गबाट ल्याउनेछ। हे पुरुषश्रेष्ठ, तिम्रो कल्याण होस्; यज्ञीय अश्व (फिर्ता) लैजाऊ।
41र हे पुत्र, यशस्वी सगरको यज्ञ पूर्ण गर।" यशस्वी कपिलद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि महात्मा अंशुमान् अश्व लिएर (सगरको) यज्ञस्थलमा आए। त्यसपछि यशस्वी सगरका चरणमा प्रणाम गर्दा उनले उसको शिर सुँघे र उनले उनलाई त्यो सबै बताए जुन उनले देखेका र सुनेका थिए तथा सगरका पुत्रहरूको विनाशको सम्पूर्ण वृत्तान्त पनि सुनाए। (उनले यो पनि बताए) कि अश्व यज्ञस्थलमा ल्याइएको छ; यो सुनेर राजा सगरले आफ्ना पुत्रहरूका लागि थप शोक गरेनन्।
42उनले अंशुमान्को प्रशंसा गरे, उनको सम्मान गरे र आफ्नो यज्ञ पूर्ण गरे। यज्ञ पूर्ण भएपछि सम्पूर्ण देवताहरूले सगरको अभिनन्दन गरे।
43उनले वरुणको निवास समुद्रलाई आफ्ना पुत्रमध्ये एक बनाए। ती कमलनयन वीरले दीर्घकालसम्म आफ्नो राज्यमा शासन गरे। त्यसपछि (राज्यको) भार आफ्ना नाति (अंशुमान्) लाई सुम्पेर उनी स्वर्ग गए; र, हे महाराज, धर्मात्मा अंशुमान्ले पनि आफ्ना पितामहको उदाहरणको अनुसरण गर्दै समुद्र-मेखला भएकी पृथ्वीमा शासन गरे। उनका पुत्रको नाम दिलीप थियो, जो धर्मका उपदेशमा निपुण थिए।
44उनलाई राज्यको भार सुम्पेर अंशुमान्ले पनि आफ्नो प्राण त्याग गरे। आफ्ना पूर्वज (सगरका पुत्रहरू) को भयङ्कर दशा सुनेर दिलीप शोकले अभिभूत भए र तिनीहरूको उद्धारका उपाय सोच्न थाले। तब ती राजाले गङ्गालाई (स्वर्गबाट) ओराल्ने हरसम्भव प्रयत्न गरे।
45यद्यपि उनले आफ्नो पूरा बलले यो प्रयत्न गरे, तैपनि उनले तिनलाई (पृथ्वीमा) ओराल्न सकेनन्। तब उनको एक धर्मात्मा र सुन्दर पुत्र उत्पन्न भयो। ऊ सत्यवादी र द्वेषरहित थियो, र भगीरथ नामले चिनिन्थ्यो। उसलाई राज्यमा अभिषिक्त गरेर दिलीप वनमा गए।
46हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे भरतवंशी, तपस्यामा सिद्धि प्राप्त गरेर ती राजा समय पुगेपछि त्यस वनबाट स्वर्ग गए।