सम्भव पर्व — ययातिको कथा
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 76
संस्कृत
1जनमेजय उवाच ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः। कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन। आनुपूर्व्या च मे शंस राज्ञो वंशकरान् पृथक्॥
2वैशम्पायन उवाच ययातिरासीनृपतिर्देवराजसमद्युतिः। तं शुक्रवृषपर्वाणौ वब्राते वै यथा पुरा॥ तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय। देवयान्याश्च संयोगं ययाते हुषस्य च॥
3सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः। ऐश्वर्य प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे॥
4जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽऽङ्गिरसं मुनिम्। पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे॥ ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यममन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम्। तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधि संगतान्॥ तान् पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्। ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्॥
5असुरास्तु निजघ्नुर्यान् सुरान् समरमूर्धनि। न तान् संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः॥
6न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेत्ति वीर्यवान्। संजीविनी ततो देवा विषादमगमन् परम्॥
7ते त देवा भयोद्विग्ना: काव्यादुशनसस्तदा। ऊचुः कथमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः॥
8भजमानान् भजस्वास्मान् कुरु नः साह्यमुत्तमम्। था सा विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि॥
9रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्। तमाराधयितुं शक्तो भवान् पूर्ववयाः कविम्॥
10देवयानी च दयितां सुतां तस्य महात्मनः। त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते॥
11शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च। देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्॥
12तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद् बृहस्पतिसुत: कचः। तदाभिपूजिता देवैः समीपे वृषपर्वणः॥
13स गत्वा त्वरितो राजन् देवैः सम्प्रेषित: कचः। असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह॥
14ऋषेरङ्गिरस: पौत्रं पुत्रं साक्षाद् बृहस्पतेः। नाम्ना कचमिति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्॥
15ब्रह्मचर्य चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ। अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्रं परिवत्सरान्॥
16शुक्र उवाच कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः। अर्चयिष्येऽहमय॑ त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः॥
17वैशम्पायन उवाच कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद् व्रतम्। आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्॥
18व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत। आराधयन्नुपाध्यायं देवयानी च भारत॥ नित्यमाराधयिष्यंस्तौ युवा यौवनगोचरे। गायन् नृत्यन् वादयंश्च देवयानीमतोषयत्॥
19स शीलयन् देवयानी कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम्। पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत॥
20देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतधारणम्। गायन्ती च ललन्ती च रहः पर्यचरत् तथा॥
21पञ्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम्। तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्॥ गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः। जघ्नुर्वृहस्पतेद्वेषाद् विद्यारक्षार्थमेव च॥
22हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छल्लवशः कृतम्। ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपा: स्वं निवेशनम्॥
23सा दृष्ट्वा रहिता गाश्च कचेनाभ्यागता वनात्। उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत॥
24देवयान्युवाच आहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो। अगोपाचागता गावः कचस्तात न दृश्यते॥
25व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। तं विना न च जीवेयमिति सत्यं ब्रवीमि ते॥
26शुक्र उवाच अयमेहीति संशब्द्य मृतं संजीवयाम्यहम्। ततः संजीविनी विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत्॥
27भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गत:। आहूतः प्रादुरभवत् कचो हृष्टोऽथ विद्यया॥
28कस्माचिरायितोऽसीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम्। समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि॥ गृहीत्वा श्रमभारातॊ वटवृक्षं समाश्रितः। गावश्च सहिताः सर्वा वृक्षच्छायामुपाश्रिताः॥
29असुरास्तत्र मां दृष्ट्वा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन्। बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुतः॥
30इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेषीकृत्वा तु दानवाः। दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वमालयम्॥
31आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना। त्वत्समीपमिहायातः कथंचित् समजीवितः॥
32हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया। स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाहारो यदृच्छया॥ वनं ययौ कचो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम्। पुनस्तं पेषयित्वा तु समुद्राम्भस्यमिश्रयन्॥
33चिरं गतं पुन: कन्या पित्रे तं संन्यवेदयत्। विप्रेण पुनराहूतो विद्यया गुरुदेहजः। पुनरावृत्य तद् वृत्तं न्यवेदयत तद् यथा॥
34ततस्तृतीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः। प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा।॥
35देवयान्यथ भूयोऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत्। पुष्पाहारः प्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते॥
36व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते॥
37शुक्र उवाच बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः। विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाणि किम्॥ मैवं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते। यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च॥ मुपस्थाने संनमन्ति प्रभावात्। अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो बध्यते चैव भूयः॥
38देवयान्युवाच यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः। ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्॥
39स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः। कचस्य मार्ग प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः॥
40वैशम्पायन उवाच स पीडितो देवयान्या महर्षिः समाह्वयत् संरम्भाचैव काव्यः। असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान् सूदयन्ति॥
41स्ते मां यथा व्यभिचरन्ति नित्यम्। अप्यस्य पापस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्॥
42गुरोहि भीतो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार।
43वैशम्पायन उवाच स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र॥
44कच उवाच तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्। न त्वेवं स्यात् तपसः संक्षयो मे ततः केशं घोरमिमं सहामि॥
45असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य। ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्॥
46शुक्र उवाच किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात् कचस्य। नान्यत्र कुर्मम भेदनेन दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि॥
47देवयान्युवाच द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः। कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता॥
48शुक्र उवाच संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत यत् त्वां भक्तं भजते देवयानी। विद्यामिमां प्राप्नुहि जीविनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य॥
49न निवर्तेत् पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात्। ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद् विद्यामवाप्नुहि॥
50मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात। समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षा गुरोः सकाशात् प्राण्य विद्यां सविद्यः॥
51वैशम्पायन उवाच गुरोः सकाशात् समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षि निर्विचक्राम विप्रः। कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद् ब्राह्मणस्य शुकात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः॥
52मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि। विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच॥
53यः श्रोत्रयोरमृतं संनिषिञ्चेद् विद्यामविद्यस्य यथा ममायम्। तं मन्येऽहं पितरं मातरं च तस्मै न दुह्येत् कृतमस्य जानन्॥
54ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निधिं निधीनामपिलब्धविद्याः। ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः॥
55वैशम्पायन उवाच सुरापानाद् वञ्चनां प्राप्य विद्वान् संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्। दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन॥ स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः। सुरापानं प्रति संजातमन्युः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद।॥
56न्मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। दस्मिल्लोके गर्हितः स्यात् परे च॥
57मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे॥६८।
58स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः। निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच॥
59आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे। संजीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः॥
60एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः। दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम्॥
61गुरोरुष्य सकाशे तु दशवर्षशतानि सः। अनुज्ञात: कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्॥
अङ्ग्रेजी
1Janamejaya said : How did our ancestor (Yayati) who was the tenth from Prajapati, obtain the unobtainable daughter of Shukra? O great ascetic, I desire to hear this in detail. Tell me also separately the account of those kings who were the founders of dynasties.
2Vaishampayana said : O Janamejaya, the king Yayati was as effulgent as Indra himself. I shall tell you in reply to your question how Shukra and Vrishaparva bestowed (on the king) their daughters in due rites and I shall specially narrate how the union of the Nahusha, took place with Devayani.
3In the days of yore, great battles were often faught between the Devas and the Asuras for the sovereignty over the three worlds.
4From the desire of securing victory, the celestials appointed the Rishi who was the son of Angirasa (Brihaspati) as their priest to conduct their sacrifices; and their opponents appointed Ushanas (Shukra) as their priest for the same purpose. There was much boastful rivalry between these two Brahmanas. All those Danavas that were killed in battle by the Devas were revived by that sage (Shukra) with the power of his knowledge; and they, thus being made alive, fought again with the celestial.
5The Asuras also killed many Devas, but the greatly learned Brihaspati could not revive them.
6He did not know the science of Sanjivini (giving life to the dead) which the greatly powerful Rishi (Shukra) knew very well. The celestial were, therefore, very sorry.
7Thereupon, the celestials, in great anxiety and in fear of the learned Ushanas, went to Kacha, the eldest son of Brihaspati; and they spoke to him thus.
8"We ask for your protection, we worship you. Help us in a work which we consider as very important. The knowledge of that science which is known to that Brahmana of immeasurable prowess. Shukra, must be obtained by you as soon as possible. You will then be a sharer with us in all sacrificial offerings. You shall find that Brahmana (Shukra) in the court of (king) Vrishaparva.
9He always protects the Danavas, but never the celestials, their opponents. You are younger than he and you are, therefore, able to revere him.
10You can also adore Devayani, the favourite daughter of that illustrious man. You are capable of conciliating them both. There is none else who can do it.
11"You are sure to obtain that knowledge (of Sanjivini from the Rishi) by gratifying Devayani with your conduct, liberality, sweetness and general behaviour.”
12Having been thus addressed and worshipped by the celestials, he said, “Be it so." He then went to the court of king Vrishaparva.
13O king, having been thus sent by the celestials, Kacha soon came to the city of the king of the Asuras; and seeing Shukra there, he thus addressed him.
14“Reverend Sir, accept me as your disciple. I am the grandson of Rishi Angirasa and the son of Brihaspati. I am known as Kacha by naine.
15Accepting you as my great preceptor, I shall practise Brahmacharya for one thousand years. Therefore, command me.
16Shukra said:: O Kacha, you are welcome, I accept your words. I shall treat you with regard, for by my doing it, Brihaspati will be regarded.
17Vaishampayana said : Commanded by the son of Kavi, Ushanas, also called Shukra, Kacha said, “Be it so." And he rook the vow he spoke of.
18O descendant of the Bharata race, (Kacha) took the vow he had spoken of at the proper time and began to worship his preceptor (Shukra) and Devayani. That youth (Kacha) daily gratified Devayani who was also in her youth with singing, dancing and playing on various kinds of instruinents.
19O descendant of the Bharata race, he gratified that maiden, Devayani, who was in her youth, with the presentations of flowers and fruits and serving her as an obedient servant.
20And Devayani also, when they were alone, gratified that vow-observing youth (Kacha) with her songs and sweetness of manners.
21When five hundreds years had thus passed away of his vow, the Danavas came to know his intention. One day the Danavas saw Kacha when he was tending (his preceptor's) kine. They then killed him out of the hatred they bore against Brihaspati and from the desire of saving the knowledge of Sanjivini.
22They hacked him to pieces and gave his body to be devoured by jackals and wolves. The kine returned to the fold without the cowherd (Kacha).
23O descendant of the Bharata race, when Devayani saw that the kine had returned
24Devayani said: O sire, the Agnihotra (evening fire) is kindled, the sun has also set. The kine have come back without their cowherd. But Kacha is not to be seen.
25O father, it is evident, Kacha is either dead or killed. I tell you truly that I shall not live without him.
26Shukra said: I will revive him by saying, "Come here." Then with the help of the knowledge of Sanjivini, he summoned Kacha (to come to him.)
27Having been thus summoned, Kacha appeared in joy, tearing the bodies of the wolves (that had devoured him.)
28Having been asked by the daughter of Bhargava, (Shukra) the reason of his delay, he said, “O sweet lady, burdened with sacrificial wood and Kusha grass, I was coming towards the hermitage and feeling tired, I sat under a banian tree. All the kine also were staying under the shade of that tree.
29The Asuras, having seen me there, asked me, “Who are you?” They heard my this reply, "I am Kacha, the son of Brihaspati."
30As soon as I said this, those Danavas killed me and having hacked my body to pieces, they gave it to jackals and wolves. They then went to their homes in joy.
31"O amiable lady, summoned by the illustrious Bhargava (your father), I have somehow or other come before you having been made alive."
32On another occasion, the Brahmana Kacha at the request of Devayani, went into the forest to collect flowers and when he was freely roaming there, he was again seen by the Danavas. They again killed him, (pounded him to powders) and mixed him with the waters of the ocean.
33Finding him again late in coming home, that maiden again told her father what had happened. Having been again summoned by that Brahmana (Shukra) to come home, Kacha appeared before the daughter of his preceptor. He again repeated to her all that had happened to him.
34They killed him for the third time. And having reduced him to ashes by burning, they mixed those ashes with the wine which they offered to the Brahmana (Shukra).
35Devayani again spoke to her father thus, "O father, Kacha was sent to gather flowers, but he is not to be seen.
36It is evident, Kacha is either dead or killed. I tell you truly, I shall not live without him.”
37Shukra said : O daughter, the son of Brihaspati, Kacha has gone to the land of the Dead. Though again and again revived by my knowledge, he is often killed. What shall I do? O Devayani, do not grieve, do not weep. One like you should not grieve for one who is mortal. You are worshipped by Brahma, by Brahmanas, the celestials with (their king) Indra, the Vasus, the Ashvinis, the Asuras and by the whole universe. It is impossible to keep him alive. For every time I revive him he is killed (by the Danavas).
38Devayani said : Why should I not grieve and weep for Kacha, whose grandfather is old Angirasa himself and whose father is the great ascetic Brihaspati, who is the grandson of a Rishi and the son of a Rishi.
39He himself is a Brahmachari and an ascetic; he is always wakeful in every work. O father, I shall starve and follow the way on which Kacha has gone. The handsome Kacha is dear to me.
40Vaishampayana said : The great Rishi (Shukra), the son of Kavi, being much afflicted by Devayani's words, cried in anger, "The Asuras certainly want to injure me, for they killed my disciple living with ime.
41These followers of Rudra (Asuras) want to make me a non-Brahmana by making me participate in their crimes of killing Brahmanas. The crime of killing a Brahmana even bums Indra. This crime has a terrible end."
42Having said this, he summoned Kacha, but being afraid of his preceptor's safety, he feebly replied from within the stomach of Shukra.
43Vaishampayana said : Shukra then asked him, “O Brahmana, how have you entered my stomach. Tell me truth."
44Kacha said: By your grace my memory has not left me. I recollect every thing that had happened not been destroyed. Therefore, I am capable of bearing this insufferable pain.
45O son of Kavi, I was killed by the Asuras; my body was burnt and reduced to ashes and I was then given to you with your wine. O Brahman, when you are present, how is possible for the Asura Maya (the power of the Asuras) to overcome the Brahma Maya (the power of the Brahmanas)?
46Shukra said: O Devayani, what good can I do to you? Kacha's life can be revived only with my death. Kacha is within me. There is no other way of his coming out, except by ripping open my stomach.
47Devayani said : Both the shocks will burn me like fire. The death of Kacha and that of yours are both same to me. The death of Kacha will kill me. If you die, I shall not be able to bear life.
48Shukra said: O son of Brihaspati, you are crowned with success, when Devayani adores you so much. If you are not Indra in the guise of Kacha, today, accept, I give you the science of reviving life.
49come None can out alive from my stomach. A Brahmana, however, must not be killed. Therefore, accept the knowledge I teach you.
50Come to life again as my son. Possessed of the knowledge I teach you and being again revived by me, O child, take care that you act with gratitude when you come out of my stomach.
51Vaishampayana said : Receiving the knowledge (of reviving life) from his preceptor, the handsome Kacha ripped open the stomach (of Shukra) and came out like the moon on the evening of the full-moon night.
52Seeing the remains of his preceptor lying like a heap of ascetic virtues and learning, Kacha revived him with the knowledge he had received. He then spoke to the preceptor thus-
53“I regard him, who pours the Ambrosia of knowledge into one's ears, as you have done to me who was devoid of knowledge, both as my father and as my mother. He who has gratitude can never injure his preceptor.
54Those that, having acquired knowledge, injure their preceptor who is an object of adoration, who is the giver of knowledge and who is the most precious of all precious objects on earth, become hated on earth and finally go to the regions of the sinful.
55Vaishampayana said : Having been deceived while under the influence of wine and remembering the terrible consequences of drink and the total loss of consciousness, the result of it and seeing before him the handsome Kacha whom he had drink with the wine while intoxicated, (the learned Shukra), with the wish of effecting a reform in the manner of the Brahmanas, rose from the ground in anger and spoke thus-
56"That wretched Brahmana, who being unable to resist the temptation, will drink liquor from this day, shall be considered as to have committed the sin of slaying a Brahmana and he shall be hated both in this and in the other world."
57I set this limit to the conduct of the Brahmanas everywhere. Let this (my solemn words) be heard by the honest men, by the Brahmanas, by the celestials and by those who regard their superiors."
58Having said this, the illustrious Rishi, the ascetic of ascetics, summoned the Danavas who had been deprived of their good sense by Fate. He then told them.
59"O foolish Danavas, know that Kacha had obtained his wish. He will henceforth dwelt with me. Having obtained the knowledge of Sanjivini, that illustrious Brahmana has become as powerful as Brahma himself."
60Having said this much, Bhargava (Shukra) stopped. The Danavas, being astonished, went away to their homes.
61Kacha, after having lived with his preceptor for full one thousand years, prepared to go to the land of the celestials with the permission of his preceptor.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — हमारे पूर्वज (ययाति), जो प्रजापति से दसवें थे, उन्होंने शुक्र की दुर्लभ पुत्री को कैसे प्राप्त किया? हे महातपस्वी, मैं यह विस्तार से सुनना चाहता हूँ। मुझे उन राजाओं का वृत्तान्त भी पृथक्-पृथक् बताइए जो वंशों के संस्थापक थे।
2वैशम्पायन ने कहा — हे जनमेजय, राजा ययाति स्वयं इन्द्र के समान तेजस्वी थे। आपके प्रश्न के उत्तर में मैं बताऊँगा कि शुक्र और वृषपर्वा ने (राजा को) अपनी पुत्रियाँ विधिपूर्वक कैसे सौंपीं और विशेष रूप से यह सुनाऊँगा कि नहुषवंशी का देवयानी से मिलन कैसे हुआ।
3पूर्वकाल में तीनों लोकों के आधिपत्य के लिए देवों और असुरों के बीच प्रायः महायुद्ध होते रहते थे।
4विजय पाने की इच्छा से देवताओं ने अंगिरा-पुत्र ऋषि (बृहस्पति) को अपने यज्ञ सम्पन्न कराने के लिए अपना पुरोहित नियुक्त किया; और उनके विरोधियों ने इसी प्रयोजन से उशनस् (शुक्र) को अपना पुरोहित नियुक्त किया। इन दोनों ब्राह्मणों के बीच बड़ी होड़ रहती थी। जो भी दानव देवताओं द्वारा युद्ध में मारे जाते, उन्हें वे मुनि (शुक्र) अपनी विद्या के बल से जीवित कर देते; और इस प्रकार जीवित होकर वे फिर देवताओं से युद्ध करते।
5असुरों ने भी अनेक देवताओं का वध किया, किन्तु महाविद्वान् बृहस्पति उन्हें जीवित नहीं कर सके।
6वे संजीवनी (मृतकों को जीवन देने) की विद्या नहीं जानते थे, जिसे वे महाबली ऋषि (शुक्र) भलीभाँति जानते थे। इसलिए देवगण अत्यन्त दुःखी थे।
7तब देवगण महान् चिन्ता में और विद्वान् उशनस् के भय से बृहस्पति के ज्येष्ठ पुत्र कच के पास गए; और उन्होंने उससे इस प्रकार कहा —
8"हम आपकी शरण चाहते हैं, हम आपकी वन्दना करते हैं। एक ऐसे कार्य में हमारी सहायता कीजिए जिसे हम अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानते हैं। अपरिमेय पराक्रम वाले उन ब्राह्मण शुक्र को जो विद्या ज्ञात है, वह आपको यथाशीघ्र प्राप्त करनी होगी। तब आप हमारे साथ समस्त यज्ञीय हविष्य के भागी होंगे। आप उन ब्राह्मण (शुक्र) को राजा वृषपर्वा की सभा में पाएँगे।
9वे सदा दानवों की रक्षा करते हैं, किन्तु उनके विरोधी देवताओं की कभी नहीं। आप उनसे छोटे हैं और इसलिए उनका आदर करने में समर्थ हैं।
10आप उन यशस्वी पुरुष की प्रिय पुत्री देवयानी की भी आराधना कर सकते हैं। आप उन दोनों को प्रसन्न करने में समर्थ हैं। ऐसा और कोई नहीं जो यह कर सके।
11अपने आचरण, उदारता, मधुरता और सामान्य व्यवहार से देवयानी को प्रसन्न करके आप निश्चय ही (ऋषि से) वह (संजीवनी) विद्या प्राप्त कर लेंगे।"
12देवताओं द्वारा इस प्रकार सम्बोधित और पूजित होकर उसने कहा, "ऐसा ही हो।" फिर वह राजा वृषपर्वा की सभा में गया।
13हे राजन्, देवताओं द्वारा इस प्रकार भेजा जाकर कच शीघ्र ही असुरराज के नगर में आया; और वहाँ शुक्र को देखकर उसने उनसे इस प्रकार कहा —
14"पूज्य महोदय, मुझे अपना शिष्य स्वीकार कीजिए। मैं ऋषि अंगिरा का पौत्र और बृहस्पति का पुत्र हूँ। मैं कच नाम से जाना जाता हूँ।
15आपको अपना महान् गुरु स्वीकार करके मैं एक सहस्र वर्ष तक ब्रह्मचर्य का पालन करूँगा। इसलिए मुझे आज्ञा दीजिए।"
16शुक्र ने कहा — हे कच, तुम्हारा स्वागत है; मैं तुम्हारे वचन स्वीकार करता हूँ। मैं तुम्हारा आदर करूँगा, क्योंकि ऐसा करने से बृहस्पति का आदर होगा।
17वैशम्पायन ने कहा — कवि के पुत्र उशनस्, जिन्हें शुक्र भी कहते हैं, की आज्ञा पाकर कच ने कहा, "ऐसा ही हो।" और उसने वह व्रत ग्रहण किया जिसकी उसने चर्चा की थी।
18हे भरतवंशी, (कच ने) उचित समय पर वह व्रत ग्रहण किया जिसकी उसने चर्चा की थी और वह अपने गुरु (शुक्र) तथा देवयानी की सेवा करने लगा। वह युवक (कच) गान, नृत्य और विविध प्रकार के वाद्यों के वादन से देवयानी को प्रतिदिन प्रसन्न करता, जो स्वयं भी अपने यौवन में थीं।
19हे भरतवंशी, उसने अपने यौवन में स्थित उस कन्या देवयानी को फूलों और फलों की भेंट से तथा आज्ञाकारी सेवक के समान उसकी सेवा करके प्रसन्न किया।
20और देवयानी भी, जब वे एकान्त में होते, अपने गीतों और मधुर व्यवहार से उस व्रतशील युवक (कच) को प्रसन्न करतीं।
21इस प्रकार उसके व्रत के पाँच सौ वर्ष बीत जाने पर दानवों को उसका अभिप्राय ज्ञात हो गया। एक दिन दानवों ने कच को तब देखा जब वह (अपने गुरु की) गौएँ चरा रहा था। तब उन्होंने बृहस्पति के प्रति अपने द्वेष से और संजीवनी विद्या को बचाने की इच्छा से उसका वध कर दिया।
22उन्होंने उसके टुकड़े-टुकड़े कर दिए और उसका शरीर सियारों और भेड़ियों को खाने के लिए दे दिया। गौएँ बिना ग्वाले (कच) के गोठ लौट आईं।
23हे भरतवंशी, जब देवयानी ने देखा कि गौएँ लौट आई हैं (और कच नहीं) —
24देवयानी ने कहा — हे पिता, अग्निहोत्र (सन्ध्या की अग्नि) प्रज्वलित है, सूर्य भी अस्त हो चुका है। गौएँ अपने ग्वाले के बिना लौट आई हैं। किन्तु कच दिखाई नहीं देता।
25हे पिता, यह स्पष्ट है कि कच या तो मर गया है या मार डाला गया है। मैं आपसे सत्य कहती हूँ कि मैं उसके बिना जीवित नहीं रहूँगी।
26शुक्र ने कहा — मैं "यहाँ आ" कहकर उसे जीवित कर दूँगा। तब उन्होंने संजीवनी विद्या के बल से कच को (अपने पास आने के लिए) बुलाया।
27इस प्रकार बुलाए जाने पर कच उन भेड़ियों के शरीर फाड़ता हुआ हर्षपूर्वक प्रकट हुआ (जिन्होंने उसे खाया था)।
28भार्गव (शुक्र) की पुत्री द्वारा अपने विलम्ब का कारण पूछे जाने पर उसने कहा, "हे सौम्य देवि, यज्ञ की लकड़ी और कुशा का भार लिए मैं आश्रम की ओर आ रहा था और थकान अनुभव करके मैं एक वटवृक्ष के नीचे बैठ गया। समस्त गौएँ भी उस वृक्ष की छाया में ठहरी हुई थीं।
29असुरों ने मुझे वहाँ देखकर पूछा, "तुम कौन हो?" उन्होंने मेरा यह उत्तर सुना, "मैं बृहस्पति का पुत्र कच हूँ।"
30यह कहते ही उन दानवों ने मेरा वध कर दिया और मेरे शरीर के टुकड़े-टुकड़े करके उन्हें सियारों और भेड़ियों को दे दिया। फिर वे हर्षपूर्वक अपने घरों को चले गए।
31हे सौम्ये, यशस्वी भार्गव (आपके पिता) द्वारा बुलाए जाने पर मैं किसी न किसी प्रकार जीवित होकर आपके सम्मुख आ पहुँचा हूँ।"
32एक अन्य अवसर पर ब्राह्मण कच देवयानी के अनुरोध पर फूल एकत्र करने वन में गया और जब वह वहाँ स्वच्छन्द विचरण कर रहा था, तब दानवों ने उसे फिर देख लिया। उन्होंने उसे फिर मार डाला, (चूर्ण कर दिया) और उसे समुद्र के जल में मिला दिया।
33उसे फिर घर आने में विलम्ब होते देखकर उस कन्या ने फिर अपने पिता को बताया कि क्या हुआ है। उन ब्राह्मण (शुक्र) द्वारा फिर घर आने के लिए बुलाए जाने पर कच अपने गुरु की पुत्री के सम्मुख प्रकट हुआ। उसने फिर उसे वह सब सुनाया जो उसके साथ हुआ था।
34उन्होंने उसे तीसरी बार मार डाला। और उसे जलाकर भस्म कर देने के पश्चात् उन्होंने वह भस्म उस मदिरा में मिला दी जो उन्होंने उन ब्राह्मण (शुक्र) को अर्पित की।
35देवयानी ने फिर अपने पिता से इस प्रकार कहा, "हे पिता, कच फूल एकत्र करने भेजा गया था, किन्तु वह दिखाई नहीं देता।
36यह स्पष्ट है कि कच या तो मर गया है या मार डाला गया है। मैं आपसे सत्य कहती हूँ, मैं उसके बिना जीवित नहीं रहूँगी।"
37शुक्र ने कहा — हे पुत्री, बृहस्पति का पुत्र कच मृत्युलोक चला गया है। मेरी विद्या से बार-बार जीवित किए जाने पर भी वह बार-बार मारा जाता है। मैं क्या करूँ? हे देवयानी, शोक मत करो, मत रोओ। तुम जैसी को किसी मर्त्य के लिए शोक नहीं करना चाहिए। तुम ब्रह्मा द्वारा, ब्राह्मणों द्वारा, (अपने राजा) इन्द्र सहित देवताओं द्वारा, वसुओं, अश्विनीकुमारों, असुरों और समस्त विश्व द्वारा पूजित हो। उसे जीवित रखना असम्भव है। क्योंकि जब-जब मैं उसे जीवित करता हूँ, तब-तब वह (दानवों द्वारा) मार डाला जाता है।
38देवयानी ने कहा — मैं कच के लिए शोक और विलाप क्यों न करूँ, जिसके पितामह स्वयं वृद्ध अंगिरा हैं और जिसके पिता महातपस्वी बृहस्पति हैं, जो ऋषि के पौत्र और ऋषि के पुत्र हैं?
39वह स्वयं ब्रह्मचारी और तपस्वी है; वह प्रत्येक कार्य में सदा सजग रहता है। हे पिता, मैं अनशन करूँगी और उसी मार्ग पर चलूँगी जिस पर कच गया है। सुन्दर कच मुझे प्रिय है।
40वैशम्पायन ने कहा — देवयानी के वचनों से अत्यन्त व्यथित होकर कवि के पुत्र महर्षि (शुक्र) क्रोध में चिल्लाए, "असुर निश्चय ही मुझे हानि पहुँचाना चाहते हैं, क्योंकि उन्होंने मेरे साथ रहने वाले मेरे शिष्य का वध किया।
41रुद्र के ये अनुयायी (असुर) मुझे ब्रह्महत्या के अपने अपराध में सहभागी बनाकर अब्राह्मण बनाना चाहते हैं। ब्रह्महत्या का पाप इन्द्र तक को जला देता है। इस पाप का अन्त भयंकर होता है।"
42यह कहकर उन्होंने कच को बुलाया, किन्तु अपने गुरु की सुरक्षा के भय से उसने शुक्र के उदर के भीतर से क्षीण स्वर में उत्तर दिया।
43वैशम्पायन ने कहा — तब शुक्र ने उससे पूछा, "हे ब्राह्मण, तुम मेरे उदर में कैसे प्रविष्ट हुए? मुझे सत्य बताओ।"
44कच ने कहा — आपकी कृपा से मेरी स्मृति मुझे नहीं छोड़ गई है। जो कुछ हुआ था, वह सब मुझे स्मरण है; वह नष्ट नहीं हुआ। इसलिए मैं यह असह्य पीड़ा सहने में समर्थ हूँ।
45हे कविपुत्र, असुरों ने मेरा वध किया; मेरा शरीर जलाकर भस्म कर दिया गया और फिर मैं आपकी मदिरा के साथ आपको दे दिया गया। हे ब्रह्मन्, जब आप उपस्थित हैं, तब असुरमाया (असुरों की शक्ति) के लिए ब्रह्ममाया (ब्राह्मणों की शक्ति) पर विजय पाना कैसे सम्भव है?
46शुक्र ने कहा — हे देवयानी, मैं तुम्हारा क्या हित कर सकता हूँ? कच का जीवन केवल मेरी मृत्यु से ही लौट सकता है। कच मेरे भीतर है। मेरा उदर विदीर्ण किए बिना उसके बाहर आने का कोई अन्य उपाय नहीं।
47देवयानी ने कहा — दोनों ही आघात मुझे अग्नि के समान जलाएँगे। कच की मृत्यु और आपकी मृत्यु — दोनों मेरे लिए समान हैं। कच की मृत्यु मुझे मार डालेगी। यदि आप मरेंगे, तो मैं जीवन धारण नहीं कर सकूँगी।
48शुक्र ने कहा — हे बृहस्पतिपुत्र, तुम सफलता से मण्डित हो, क्योंकि देवयानी तुम्हारी इतनी आराधना करती है। यदि तुम कच के वेश में इन्द्र नहीं हो, तो आज स्वीकार करो, मैं तुम्हें जीवन लौटाने की विद्या देता हूँ।
49मेरे उदर से कोई जीवित बाहर नहीं आ सकता। किन्तु ब्राह्मण का वध नहीं होना चाहिए। इसलिए मैं जो विद्या सिखाता हूँ, उसे ग्रहण करो।
50मेरे पुत्र के रूप में फिर जीवित हो जाओ। मैं जो विद्या सिखाता हूँ, उससे सम्पन्न होकर और मेरे द्वारा फिर जीवित किए जाकर, हे पुत्र, ध्यान रखना कि मेरे उदर से बाहर आने पर तुम कृतज्ञतापूर्वक आचरण करो।
51वैशम्पायन ने कहा — अपने गुरु से (जीवन लौटाने की) विद्या पाकर सुन्दर कच ने (शुक्र का) उदर विदीर्ण किया और पूर्णिमा की सन्ध्या के चन्द्रमा के समान बाहर आया।
52तपःपुण्य और विद्या के ढेर के समान पड़े अपने गुरु के अवशेष देखकर कच ने प्राप्त विद्या से उन्हें जीवित किया। फिर उसने गुरु से इस प्रकार कहा —
53"जो मनुष्य के कानों में ज्ञान का अमृत उँडेलता है, जैसा आपने मुझ ज्ञानरहित के लिए किया, मैं उसे अपना पिता और अपनी माता — दोनों मानता हूँ। जिसमें कृतज्ञता है, वह कभी अपने गुरु का अनिष्ट नहीं कर सकता।
54जो विद्या प्राप्त करके अपने गुरु का अनिष्ट करते हैं, जो आराधना के पात्र हैं, जो ज्ञान के दाता हैं और जो पृथ्वी की समस्त मूल्यवान् वस्तुओं में सर्वाधिक मूल्यवान् हैं — वे पृथ्वी पर घृणित होते हैं और अन्ततः पापियों के लोकों में जाते हैं।"
55वैशम्पायन ने कहा — मदिरा के प्रभाव में छले जाने के पश्चात् और मद्यपान के भयंकर परिणामों तथा उसके फलस्वरूप चेतना के पूर्ण लोप का स्मरण करके तथा अपने सम्मुख उस सुन्दर कच को देखकर, जिसे उन्होंने मत्त अवस्था में मदिरा के साथ पी लिया था, (विद्वान् शुक्र ने) ब्राह्मणों के आचरण में सुधार लाने की इच्छा से क्रोध में भूमि से उठकर इस प्रकार कहा —
56"वह अधम ब्राह्मण जो प्रलोभन का प्रतिरोध न कर पाने के कारण आज से मदिरापान करेगा, उसे ब्रह्महत्या का पाप करने वाला माना जाएगा और वह इस लोक तथा परलोक — दोनों में घृणित होगा।
57मैं सर्वत्र ब्राह्मणों के आचरण की यह सीमा निर्धारित करता हूँ। यह (मेरा दृढ़ वचन) सज्जनों द्वारा, ब्राह्मणों द्वारा, देवताओं द्वारा और उन सबके द्वारा सुना जाए जो अपने गुरुजनों का आदर करते हैं।"
58यह कहकर उन यशस्वी ऋषि, तपस्वियों में तपस्वी ने उन दानवों को बुलाया जो नियति द्वारा अपने विवेक से वंचित हो चुके थे। फिर उन्होंने उनसे कहा —
59"हे मूर्ख दानवो, जान लो कि कच ने अपनी इच्छा प्राप्त कर ली है। वह अब से मेरे साथ रहेगा। संजीवनी विद्या प्राप्त करके वह यशस्वी ब्राह्मण स्वयं ब्रह्मा के समान शक्तिशाली हो गया है।"
60इतना कहकर भार्गव (शुक्र) चुप हो गए। दानव विस्मित होकर अपने घरों को चले गए।
61अपने गुरु के साथ पूरे एक सहस्र वर्ष निवास करने के पश्चात् कच ने अपने गुरु की अनुमति से देवलोक जाने की तैयारी की।
नेपाली
1जनमेजयले भने — हाम्रा पुर्खा (ययाति), जो प्रजापतिबाट दशौँ थिए, उनले शुक्रकी दुर्लभ पुत्रीलाई कसरी प्राप्त गरे? हे महातपस्वी, म यो विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु। मलाई ती राजाहरूको वृत्तान्त पनि छुट्टाछुट्टै बताउनुहोस् जो वंशका संस्थापक थिए।
2वैशम्पायनले भने — हे जनमेजय, राजा ययाति स्वयं इन्द्रझैँ तेजस्वी थिए। तपाईंको प्रश्नको जवाफमा म बताउनेछु कि शुक्र र वृषपर्वाले (राजालाई) आफ्ना पुत्री विधिपूर्वक कसरी सुम्पिए र विशेष रूपले यो सुनाउनेछु कि नहुषवंशीको देवयानीसँग मिलन कसरी भयो।
3पूर्वकालमा तीनवटै लोकको आधिपत्यका लागि देव र असुरहरूबीच प्रायः महायुद्ध भइरहन्थे।
4विजय पाउने इच्छाले देवताहरूले अङ्गिरा-पुत्र ऋषि (बृहस्पति) लाई आफ्ना यज्ञ सम्पन्न गराउन आफ्नो पुरोहित नियुक्त गरे; र तिनका विरोधीहरूले यसै प्रयोजनले उशनस् (शुक्र) लाई आफ्नो पुरोहित नियुक्त गरे। यी दुवै ब्राह्मणबीच ठूलो होड रहन्थ्यो। जुन पनि दानव देवताहरूद्वारा युद्धमा मारिन्थे, तिनलाई ती मुनि (शुक्र) ले आफ्नो विद्याको बलले जीवित पारिदिन्थे; र यसरी जीवित भई तिनीहरू फेरि देवताहरूसँग युद्ध गर्थे।
5असुरहरूले पनि अनेक देवताको वध गरे, तर महाविद्वान् बृहस्पतिले तिनलाई जीवित पार्न सकेनन्।
6उनी सञ्जीवनी (मृतकहरूलाई जीवन दिने) को विद्या जान्दैनथे, जुन ती महाबली ऋषि (शुक्र) ले राम्ररी जान्दथे। त्यसैले देवगण अत्यन्त दुःखी थिए।
7तब देवगण महान् चिन्तामा र विद्वान् उशनस्को भयले बृहस्पतिका ज्येष्ठ पुत्र कचकहाँ गए; र उनीहरूले उसलाई यसरी भने —
8"हामी तपाईंको शरण चाहन्छौँ, हामी तपाईंको वन्दना गर्छौँ। यस्तो एउटा कार्यमा हाम्रो सहायता गर्नुहोस् जसलाई हामी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मान्छौँ। अपरिमेय पराक्रम भएका ती ब्राह्मण शुक्रलाई जुन विद्या ज्ञात छ, त्यो तपाईंले यथाशीघ्र प्राप्त गर्नुपर्नेछ। तब तपाईं हामीसँगै सम्पूर्ण यज्ञीय हविष्यका भागी हुनुहुनेछ। तपाईंले ती ब्राह्मण (शुक्र) लाई राजा वृषपर्वाको सभामा पाउनुहुनेछ।
9उनले सदा दानवहरूको रक्षा गर्छन्, तर तिनका विरोधी देवताहरूको कहिल्यै होइन। तपाईं उनीभन्दा सानो हुनुहुन्छ र त्यसैले उनको आदर गर्न समर्थ हुनुहुन्छ।
10तपाईंले ती यशस्वी पुरुषकी प्रिय पुत्री देवयानीको पनि आराधना गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईं ती दुवैलाई प्रसन्न पार्न समर्थ हुनुहुन्छ। यस्तो अरू कोही छैन जसले यो गर्न सकोस्।
11आफ्नो आचरण, उदारता, मधुरता र सामान्य व्यवहारले देवयानीलाई प्रसन्न पारेर तपाईंले निश्चय नै (ऋषिबाट) त्यो (सञ्जीवनी) विद्या प्राप्त गर्नुहुनेछ।"
12देवताहरूद्वारा यसरी सम्बोधित र पूजित भई उसले भन्यो, "त्यस्तै होस्।" अनि ऊ राजा वृषपर्वाको सभामा गयो।
13हे राजन्, देवताहरूद्वारा यसरी पठाइएर कच चाँडै नै असुरराजको नगरमा आयो; र त्यहाँ शुक्रलाई देखेर उसले उनलाई यसरी भन्यो —
14"पूज्य महोदय, मलाई आफ्नो शिष्य स्वीकार गर्नुहोस्। म ऋषि अङ्गिराको नाति र बृहस्पतिको पुत्र हुँ। म कच नामले चिनिन्छु।
15तपाईंलाई आफ्नो महान् गुरु स्वीकार गरेर म एक हजार वर्षसम्म ब्रह्मचर्यको पालना गर्नेछु। त्यसैले मलाई आज्ञा दिनुहोस्।"
16शुक्रले भने — हे कच, तिम्रो स्वागत छ; म तिम्रा वचन स्वीकार गर्छु। म तिम्रो आदर गर्नेछु, किनभने त्यसो गर्दा बृहस्पतिको आदर हुनेछ।
17वैशम्पायनले भने — कविका पुत्र उशनस्, जसलाई शुक्र पनि भन्छन्, को आज्ञा पाएर कचले भन्यो, "त्यस्तै होस्।" र उसले त्यो व्रत ग्रहण गर्यो जसको उसले चर्चा गरेको थियो।
18हे भरतवंशी, (कचले) उचित समयमा त्यो व्रत ग्रहण गर्यो जसको उसले चर्चा गरेको थियो र ऊ आफ्ना गुरु (शुक्र) तथा देवयानीको सेवा गर्न थाल्यो। त्यो युवक (कच) गान, नृत्य र विविध किसिमका बाजाको वादनले देवयानीलाई प्रतिदिन प्रसन्न पार्थ्यो, जो आफैँ पनि आफ्नो यौवनमा थिइन्।
19हे भरतवंशी, उसले आफ्नो यौवनमा रहेकी त्यस कन्या देवयानीलाई फूल र फलको भेटीले तथा आज्ञाकारी सेवकझैँ उनको सेवा गरेर प्रसन्न पार्यो।
20र देवयानीले पनि, जब उनीहरू एकान्तमा हुन्थे, आफ्ना गीत र मधुर व्यवहारले त्यस व्रतशील युवक (कच) लाई प्रसन्न पार्थिन्।
21यसरी उसको व्रतका पाँच सय वर्ष बितेपछि दानवहरूलाई उसको अभिप्राय थाहा भयो। एक दिन दानवहरूले कचलाई तब देखे जब ऊ (आफ्ना गुरुका) गाईहरू चराइरहेको थियो। तब उनीहरूले बृहस्पतिप्रतिको आफ्नो द्वेषले र सञ्जीवनी विद्यालाई बचाउने इच्छाले उसको वध गरे।
22उनीहरूले उसका टुक्रा-टुक्रा पारे र उसको शरीर स्याल र ब्वाँसाहरूलाई खान दिए। गाईहरू गोठालो (कच) विना गोठ फर्के।
23हे भरतवंशी, जब देवयानीले देखिन् कि गाईहरू फर्केका छन् (र कच छैन) —
24देवयानीले भनिन् — हे पिता, अग्निहोत्र (सन्ध्याको अग्नि) प्रज्वलित छ, सूर्य पनि अस्ताइसक्यो। गाईहरू आफ्नो गोठालोविना फर्केका छन्। तर कच देखिँदैन।
25हे पिता, यो स्पष्ट छ कि कच या त मरेको छ या मारिएको छ। म तपाईंलाई सत्य भन्छु कि म उसविना जीवित रहनेछैनँ।
26शुक्रले भने — म "यहाँ आऊ" भनेर उसलाई जीवित पारिदिनेछु। तब उनले सञ्जीवनी विद्याको बलले कचलाई (आफ्नो नजिक आउन) बोलाए।
27यसरी बोलाइएपछि कच ती ब्वाँसाका शरीर च्यात्दै हर्षपूर्वक प्रकट भयो (जसले उसलाई खाएका थिए)।
28भार्गव (शुक्र) की पुत्रीद्वारा आफ्नो ढिलाइको कारण सोधिँदा उसले भन्यो, "हे सौम्य देवि, यज्ञको दाउरा र कुशको भार लिएर म आश्रमतिर आइरहेको थिएँ र थकान अनुभव गरेर म एउटा वटवृक्षमुनि बसेँ। सम्पूर्ण गाई पनि त्यस वृक्षको छायामा रोकिएका थिए।
29असुरहरूले मलाई त्यहाँ देखेर सोधे, "तिमी को हौ?" उनीहरूले मेरो यो जवाफ सुने, "म बृहस्पतिको पुत्र कच हुँ।"
30यसो भन्नासाथ ती दानवहरूले मेरो वध गरे र मेरो शरीरका टुक्रा-टुक्रा पारेर ती स्याल र ब्वाँसाहरूलाई दिए। अनि तिनीहरू हर्षपूर्वक आफ्ना घरतिर गए।
31हे सौम्य, यशस्वी भार्गव (तपाईंका पिता) द्वारा बोलाइएपछि म कुनै न कुनै किसिमले जीवित भई तपाईंको सामु आइपुगेको छु।"
32एक अर्को अवसरमा ब्राह्मण कच देवयानीको अनुरोधमा फूल जम्मा गर्न वनमा गयो र जब ऊ त्यहाँ स्वच्छन्द विचरण गरिरहेको थियो, तब दानवहरूले उसलाई फेरि देखे। उनीहरूले उसलाई फेरि मारे, (चूर्ण पारे) र उसलाई समुद्रको जलमा मिसाए।
33उसलाई फेरि घर आउन ढिलाइ भएको देखेर ती कन्याले फेरि आफ्ना पितालाई बताइन् कि के भएको छ। ती ब्राह्मण (शुक्र) द्वारा फेरि घर आउन बोलाइएपछि कच आफ्ना गुरुकी पुत्रीको सामु प्रकट भयो। उसले फेरि उनलाई त्यो सबै सुनायो जो उससँग भएको थियो।
34उनीहरूले उसलाई तेस्रो पटक मारे। र उसलाई जलाएर भस्म पारेपछि उनीहरूले त्यो खरानी त्यस मदिरामा मिसाइदिए जो उनीहरूले ती ब्राह्मण (शुक्र) लाई अर्पण गरे।
35देवयानीले फेरि आफ्ना पितालाई यसरी भनिन्, "हे पिता, कच फूल जम्मा गर्न पठाइएको थियो, तर ऊ देखिँदैन।
36यो स्पष्ट छ कि कच या त मरेको छ या मारिएको छ। म तपाईंलाई सत्य भन्छु, म उसविना जीवित रहनेछैनँ।"
37शुक्रले भने — हे पुत्री, बृहस्पतिको पुत्र कच मृत्युलोक गएको छ। मेरो विद्याले बारम्बार जीवित पारिँदा पनि ऊ बारम्बार मारिन्छ। म के गरूँ? हे देवयानी, शोक नगर, नरोऊ। तिमीजस्तीले कुनै मर्त्यका लागि शोक गर्नुहुँदैन। तिमी ब्रह्माद्वारा, ब्राह्मणहरूद्वारा, (आफ्ना राजा) इन्द्रसहित देवताहरूद्वारा, वसु, अश्विनीकुमार, असुर र सम्पूर्ण विश्वद्वारा पूजित छ्यौ। उसलाई जीवित राख्नु असम्भव छ। किनभने जब-जब म उसलाई जीवित पार्छु, तब-तब ऊ (दानवहरूद्वारा) मारिन्छ।
38देवयानीले भनिन् — म कचका लागि शोक र विलाप किन नगरूँ, जसका पितामह स्वयं वृद्ध अङ्गिरा हुन् र जसका पिता महातपस्वी बृहस्पति हुन्, जो ऋषिका नाति र ऋषिका पुत्र हुन्?
39ऊ आफैँ ब्रह्मचारी र तपस्वी छ; ऊ प्रत्येक कार्यमा सदा सजग रहन्छ। हे पिता, म अनशन गर्नेछु र त्यसै मार्गमा हिँड्नेछु जसमा कच गएको छ। सुन्दर कच मलाई प्रिय छ।
40वैशम्पायनले भने — देवयानीका वचनले अत्यन्त व्यथित भई कविका पुत्र महर्षि (शुक्र) क्रोधमा चिच्याए, "असुरहरूले निश्चय नै मलाई हानि पुर्याउन चाहन्छन्, किनभने उनीहरूले मसँग बस्ने मेरो शिष्यको वध गरे।
41रुद्रका यी अनुयायी (असुर) मलाई ब्रह्महत्याको आफ्नो अपराधमा सहभागी बनाएर अब्राह्मण बनाउन चाहन्छन्। ब्रह्महत्याको पापले इन्द्रलाईसमेत जलाइदिन्छ। यस पापको अन्त भयंकर हुन्छ।"
42यसो भनेर उनले कचलाई बोलाए, तर आफ्ना गुरुको सुरक्षाको भयले उसले शुक्रको पेटभित्रबाट क्षीण स्वरमा जवाफ दियो।
43वैशम्पायनले भने — तब शुक्रले उसलाई सोधे, "हे ब्राह्मण, तिमी मेरो पेटमा कसरी प्रवेश गर्यौ? मलाई सत्य बताऊ।"
44कचले भन्यो — तपाईंको कृपाले मेरो स्मृतिले मलाई छाडेको छैन। जे भएको थियो, त्यो सबै मलाई सम्झना छ; त्यो नष्ट भएको छैन। त्यसैले म यो असह्य पीडा सहन समर्थ छु।
45हे कविपुत्र, असुरहरूले मेरो वध गरे; मेरो शरीर जलाएर भस्म पारियो र अनि म तपाईंको मदिरासँगै तपाईंलाई दिइएँ। हे ब्रह्मन्, जब तपाईं उपस्थित हुनुहुन्छ, तब असुरमाया (असुरहरूको शक्ति) का लागि ब्रह्ममाया (ब्राह्मणहरूको शक्ति) माथि विजय पाउनु कसरी सम्भव छ?
46शुक्रले भने — हे देवयानी, म तिम्रो के हित गर्न सक्छु? कचको जीवन केवल मेरो मृत्युले मात्र फर्कन सक्छ। कच मभित्र छ। मेरो पेट चिरेविना उसको बाहिर आउने कुनै अर्को उपाय छैन।
47देवयानीले भनिन् — दुवै आघातले मलाई अग्निझैँ जलाउनेछन्। कचको मृत्यु र तपाईंको मृत्यु — दुवै मेरा लागि समान छन्। कचको मृत्युले मलाई मारिदिनेछ। यदि तपाईं मर्नुभयो भने, म जीवन धारण गर्न सक्नेछैनँ।
48शुक्रले भने — हे बृहस्पतिपुत्र, तिमी सफलताले मण्डित छौ, किनभने देवयानीले तिम्रो यति आराधना गर्छिन्। यदि तिमी कचको वेशमा इन्द्र होइनौ भने, आज स्वीकार गर, म तिमीलाई जीवन फर्काउने विद्या दिन्छु।
49मेरो पेटबाट कोही जीवित बाहिर आउन सक्दैन। तर ब्राह्मणको वध हुनुहुँदैन। त्यसैले म जुन विद्या सिकाउँछु, त्यो ग्रहण गर।
50मेरो पुत्रका रूपमा फेरि जीवित होऊ। म जुन विद्या सिकाउँछु, त्यसले सम्पन्न भई र मबाट फेरि जीवित पारिएर, हे पुत्र, ध्यान राख कि मेरो पेटबाट बाहिर आएपछि तिमी कृतज्ञतापूर्वक आचरण गर।
51वैशम्पायनले भने — आफ्ना गुरुबाट (जीवन फर्काउने) विद्या पाएर सुन्दर कचले (शुक्रको) पेट चिर्यो र पूर्णिमाको साँझको चन्द्रमाझैँ बाहिर आयो।
52तपःपुण्य र विद्याको थुप्रोझैँ पल्टिरहेका आफ्ना गुरुका अवशेष देखेर कचले प्राप्त विद्याले उनलाई जीवित पार्यो। अनि उसले गुरुलाई यसरी भन्यो —
53"जसले मनुष्यका कानमा ज्ञानको अमृत खन्याउँछ, जस्तो तपाईंले मजस्तो ज्ञानरहितका लागि गर्नुभयो, म उसलाई आफ्नो पिता र आफ्नी माता — दुवै मान्छु। जसमा कृतज्ञता छ, उसले कहिल्यै आफ्ना गुरुको अनिष्ट गर्न सक्दैन।
54जसले विद्या प्राप्त गरेर आफ्ना गुरुको अनिष्ट गर्छन्, जो आराधनाका पात्र छन्, जो ज्ञानका दाता छन् र जो पृथ्वीका सम्पूर्ण मूल्यवान् वस्तुमा सर्वाधिक मूल्यवान् छन् — तिनीहरू पृथ्वीमा घृणित हुन्छन् र अन्ततः पापीहरूका लोकमा जान्छन्।"
55वैशम्पायनले भने — मदिराको प्रभावमा छलिएपछि र मद्यपानका भयंकर परिणाम तथा त्यसको फलस्वरूप चेतनाको पूर्ण लोपको स्मरण गरेर तथा आफ्नो सामु त्यस सुन्दर कचलाई देखेर, जसलाई उनले मत्त अवस्थामा मदिरासँगै पिएका थिए, (विद्वान् शुक्रले) ब्राह्मणहरूको आचरणमा सुधार ल्याउने इच्छाले क्रोधमा भुइँबाट उठेर यसरी भने —
56"त्यो अधम ब्राह्मण जसले प्रलोभनको प्रतिरोध गर्न नसकेकाले आजदेखि मदिरापान गर्नेछ, उसलाई ब्रह्महत्याको पाप गर्नेवाला मानिनेछ र ऊ यस लोक तथा परलोक — दुवैमा घृणित हुनेछ।
57म सर्वत्र ब्राह्मणहरूको आचरणको यो सीमा निर्धारण गर्छु। यो (मेरो दृढ वचन) सज्जनहरूद्वारा, ब्राह्मणहरूद्वारा, देवताहरूद्वारा र ती सबैद्वारा सुनियोस् जसले आफ्ना गुरुजनहरूको आदर गर्छन्।"
58यसो भनेर ती यशस्वी ऋषि, तपस्वीहरूमा तपस्वीले ती दानवहरूलाई बोलाए जो नियतिद्वारा आफ्नो विवेकबाट वञ्चित भइसकेका थिए। अनि उनले तिनलाई भने —
59"हे मूर्ख दानवहरू, थाहा पाऊ कि कचले आफ्नो इच्छा प्राप्त गरिसकेको छ। ऊ अबदेखि मसँग रहनेछ। सञ्जीवनी विद्या प्राप्त गरेर त्यो यशस्वी ब्राह्मण स्वयं ब्रह्माझैँ शक्तिशाली भइसकेको छ।"
60यति भनेर भार्गव (शुक्र) चुप भए। दानवहरू विस्मित भई आफ्ना घरतिर गए।
61आफ्ना गुरुसँग पूरै एक हजार वर्ष निवास गरेपछि कचले आफ्ना गुरुको अनुमतिले देवलोक जाने तयारी गर्यो।