सम्भव पर्व — देवता, गन्धर्व, दानव आदिको अवतरण
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 67
संस्कृत
1जनमेजय उवाच देवानां दानवानां च गन्धर्वोरंगरक्षसाम्। सिंहव्याघ्रमृगाणां च पन्नगानां पतत्रिणाम्॥ सर्वेषां चैव भूतानां संभवं भगवन्नहम्। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम्। जन्म कर्म च भूतानामेतेषामनुपूर्वशः॥
2वैशंपायन उवाच मानुषेषु मनुष्येन्द्र संभूता ये दिवौकसः। प्रथमं दानवांश्चैव तास्ते वक्ष्यामि सर्वशः॥
3विप्रचित्तिरितिख्यातो य आसीद्दानवर्षभः। जरासन्ध इति ख्यातः स आसीन्मनुजर्षभः॥
4दितेः पुत्रस्तु यो राजन्हिरण्यकशिपुः स्मृतः। स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभः॥
5संह्लाद इति विख्यातः प्रह्लादस्यानुजस्तु यः। स शल्य इति विख्यातो जज्ञे बाह्रीकपुङ्गवः॥
6अनुहादस्तु तेजस्वी योऽभूत्ख्यातो जघन्यजः। धृष्टकेतुरिति ख्यातः स बभूव नरेश्वरः॥
7यस्तु राजञ्च्छिबिर्नाम दैतेयः परिकीर्तितः। द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः॥
8बाष्कलो नाम यस्तेषामासीदसुरसत्तमः। भगदत्त इति ख्यातः स जज्ञे पुरुषर्षभः॥
9अयःशिरा अश्वशिरा अयःशङ्कश्च वीर्यवान्। तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्चात्र पञ्चमः॥
10पञ्चैते जज्ञिरे राजन्वीर्यवन्तो महासुराः। केकयेषु महात्मान: पार्थिवर्षभसत्तमाः॥
11केतुमानिति विख्यातो यस्ततोऽन्यः प्रतापवान्। अमितौजा इति ख्यातः सोग्रकर्मा नराधिपः॥
12स्वर्भानुरिति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः। उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिपः॥
13यस्त्वश्व इति विख्यातःश्रीमानासीन्महासुरः। अशोको नाम राजाभून्महावीर्योऽपराजितः॥
14तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः। दैतेयः सोऽभवद्राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभः॥
15वृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः। दीर्घप्रज्ञ इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः॥
16अजकस्त्ववरो राजन्य आसीवृषपर्वणः। स शाल्व इति विख्यातः पृथिव्यामभवनृपः॥
17अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्त्ववान्यो महासुरः। रोचमान इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः॥
18सूक्ष्मस्तु मतिमानराजन्कीर्तिमान्यः प्रकीर्तितः। बृहद्रथ इति ख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः॥
19तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः। सेनाबिन्दुरिति ख्यातः स बभूव नराधिपः॥
20इषुपान्नाम यस्तेषामसुराणां बलाधिकः। नग्नजिन्नाम राजासीद्भुवि विख्यातविक्रमः॥
21एकचक्र इति ख्यात आसीद्यस्तु महासुरः। प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ॥
22विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महासुरः। चित्रधर्मेति विख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः॥
23हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्यो दानवोत्तमः। सुबाहुरिति विख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः॥
24अहरस्तु महातेजाः शत्रुपक्षक्षयंकरः। बाह्रीको नाम राजा स बभूव प्रथितः क्षितौ॥
25निचन्द्रश्चन्द्रवक्रस्तु य आसीदसुरोत्तमः। मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः॥
26निकुम्भस्त्वजिताः संख्ये महामतिरजायत। भूमौ भूमिपतिः श्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः॥
27शरभो नाम यस्तेषां दैतेयानां महासुरः। पौरवो नाम राजर्षिः स बभूव नरोत्तमः॥
28कुपटस्तु महावीर्यः श्रीमान्राजन्महासुरः। सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः॥
29क्रथस्तु राजनराजर्षिः क्षितौ जज्ञे महासुरः। पार्वतेय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः॥
30द्वितीयः शलभस्तेषामसुराणां बभूव ह। प्रह्लादो नाम वाह्लीकः स बभूव नराधिपः॥
31चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपमः। चन्द्रवर्मेति विख्यातः काम्बोजानां नराधिपः॥
32अर्क इत्यभिविख्यातो यस्तु दानवपुङ्गवः। ऋषिको नाम राजर्षिर्बभूव नृपसत्तमः॥
33मृतपा इति विख्यातो स आसीदसुरोत्तमः। पश्चिमानूपकं विद्वि तं नृपं नृपसत्तम॥
34गविष्ठस्तु महातेजा यः प्रख्यातो महासुरः। दुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः॥
35मयूर इति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः। स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः॥
36सुपर्ण इति विख्यातस्तस्मादवरजस्तु यः। कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः॥
37चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तितः प्रवरोऽसुरः। शुनको नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः॥
38विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः। जानकिर्नाम विख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः॥
39दीर्घजिह्वस्तुकौरव्य य उक्तो दानवर्षभः। काशिराजः स विख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपते॥
40ग्रहं तु सुषुवे यं तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम्। स क्राथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिपः॥
41दनायुधस्तु पुत्राणां चतुर्णां प्रवरोऽसुरः। विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृपः स्मृतः॥
42द्वितीयो विक्षरावस्तु नराधिप महासुरः। पाण्ड्यराष्ट्रधिप इति विख्यातः सोऽभवन्नृपः॥
43बली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तमः। पौण्ड्रमात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिपः॥
44वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन्महासुरः। मणिमानाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः॥
45क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः। दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीनृपतिः क्षितौ॥
46क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्यः परिकीर्तितः। दण्डधार इति ख्यातः सोभऽवन्मनुजर्षभः॥
47कालेयानां तु ये पुत्रास्तेषामष्टौ नराधिपाः। जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः॥
48मगधेषु जयत्सेनस्तेषामासीत्स पार्थिवः। अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः॥
49द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान्हरिहयोपमः। अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिपः॥
50तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुरः। निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः॥
51तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः। श्रेणिमानिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः॥
52पञ्चमस्त्वभवत्तेषां प्रवरो यो महासुरः। महौजा इति विख्यातो बभूवेह परंतपः॥
53षष्ठस्तु मतिमान्यो वै तेषामासीन्महासुरः। अभीरुरिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः॥
54समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद्गणात्। विश्रुतः सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित्॥
55बृहन्नामाष्टमस्तेषां कालेयानां नराधिप बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः॥
56कुक्षिस्तु राजन्विख्यातो दानवानां महाबलः। पार्वतीय इति ख्यातः काञ्चनाचलसंनिभः॥
57क्रथनश्च महावीर्यः श्रीमानराजा महासुरः। सूर्याक्ष इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः॥
58असुराणां तु यः सूर्यः श्रीमांश्चैव महासुरः। दरदो नाम बाल्हीको वरः सर्वमहीक्षिताम्॥
59गण: क्रोधवशो नाम यस्ते राजप्रकीर्तितः। तत: संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नराधिपाः॥
60मद्रकः कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा। सुवीरश्च सुबाहुश्च महावीरोऽथ बाह्निकः॥ क्रथो विचित्रः सुरथः श्रीमान्नीलश्च भूमिपः। चीरवासाश्च कौरव्य भूमिपाश्चैव नामतः॥ दन्तवक्त्रश्च नामासीर्जयश्चैव दानवः। रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः॥ आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च। एकलव्य सुमित्रश्च वाटधानोऽथ गोमुखः॥ कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च। श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च॥ क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः। मतिमांश्च मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः॥
61गणात्क्रोधवशादेष राजपूगोऽभवक्षितौ। जातः पुरा महाभागो महाकीर्तिर्महाबलः॥
62कालनेमिरिति ख्यातो दानवानां महाबलः। स कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली॥
63यस्त्वासीद्देवको नाम देवराजसमद्युतिः। स गन्धर्वपतिर्मुख्यः क्षितौ जज्ञे नराधिपः॥
64बृहस्पतेवृहत्कीर्तेर्देवर्षेर्विद्धि भारत। अंशाद्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजमयोनिजम्॥
65धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वास्त्रवित्तमः। महाकीर्तिर्महातेजा: स जज्ञे मनुजेश्वर॥
66धनुर्वेदे च वेदे च यं तं वेदविदो विदुः। वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम्॥
67महादेवान्तकाभ्यां च कामात्क्रोधाच्च भारत। एकत्वमुपपन्नानां जज्ञे शूरः परंतपः॥ अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षभयावहः। वीरः कमलपत्राक्षः क्षितावासीन्नराधिप॥
68जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शान्तनोः सुताः। वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद्वासवस्य च॥
69तेषामवरजो भीष्मः कुरूणामभयंकरः। मतिमान्वेदविद्वाग्मी शत्रुपक्षक्षयंकरः॥
70जामदग्न्येन रामेण सर्वास्त्रविदुषां वरः। योऽयुध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना॥
71यस्तु राजन्कृपो नाम ब्रह्मर्षिरभवक्षितौ। रुद्राणां तु गणाद्विद्धि संभूतमतिपौरुषम्॥
72शकुनि म यस्त्वासीद्राजा लोके महारथः। द्वापरं विद्धि तं राजन्संभूतमरिमर्दनम्॥
73सात्यकिः सत्यसन्धश्च योऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः। पक्षात्स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दनः॥
74दुपदश्चैव राजर्षिस्तत एवाभवद्गणात्। मानुषे नृपलोकेऽस्मिन्सर्वशस्त्रभृतां वरः॥
75ततश्च कृतवर्माणं विद्धि राजञ्जनाधिपम्। तमप्रतिमकर्माणं क्षत्रियर्षभसत्तमम्॥
76मरुतां तु गणाद्विद्धि संजातमरिमर्दनम्। विराटं नाम राजानं परराष्ट्रप्रतापनम्॥
77अरिष्टायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुतः। स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धनः॥
78धृतराष्ट्र इति ख्यातः कृष्णद्वैपायनात्मजः। दीर्घबाहुर्महातेजाः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः॥
79मातुर्दोषादृषेः कोपादन्ध एव व्यजायत। तस्यैवावरजो भ्राता महासत्त्वो महाबलः॥ स पाण्डुरिति विख्यातः सत्यधर्मरतः शुचि।
80अत्रेस्तु सुमहाभागं पुत्रं पुत्रवतः वरम्। विदुरं विद्धि तं लोके जातं बुद्धिमतां वरम्॥
81कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः। दुर्बुद्धिर्दुर्मतिश्चैव कुरूणामयशस्करः॥
82जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्ट कलिपूरुषः। यः सर्वां घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते॥
83उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत्। पौलस्त्या भ्रातरश्चास्य जज्ञिरे मनुजेष्विह॥
84शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम्। दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्येनानुकीर्तिताः॥
85दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ। वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः॥
86जनमेजय उवाच ज्येष्ठानुज्येष्ठा तामेषां नामधेयानि वा विभो। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्वेण कीर्तय॥
87वैशंपायन उवाच दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन्दुश्शासनस्तथा। दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च तथापरः॥ विविंशतिर्विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः। विन्दानुविन्दौ दुर्घर्ष: सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः॥ दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च। चित्रोपचित्रौ चित्राक्षश्चारुचित्राङ्गदश्च ह॥ दुर्मदो दुष्प्रहर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः। ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ॥ सेनापतिः सुषेणश्च कुण्डोदरमहोदरौ। चित्रबाहुश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचनः॥ अयोबाहुर्महाबाहुश्चित्रचापसुकुण्डलौ। भीमवेगो भीमबलो बलाकी भीमविक्रमः॥ उग्रायुधो भीमशरः कनकायुदृढायुधः। दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिरनूदरः :॥ जरासन्धो दृढसन्धः सत्यसन्धः सहस्रवाक्। उग्रश्रवा उग्रसेनः क्षेममूर्तिस्तथैव च॥ अपराजितः पण्डितको विशालाक्षो दुराधनः॥ दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ। आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तानुयायिनौ॥ कवची निषङ्गी दण्डो दण्डधारो धनुर्ग्रहः। उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुपः॥ अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्च यः। अनाधृष्यः कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः॥ दीर्घबाहुर्महाबाहुयूंढोरुः कनकाङ्गदः। कुण्डजश्चित्रकश्चैव दुःशला च शताधिका॥ वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः।
88एतदेकशतं राजन्कन्या चैका प्रकीर्तिता।। नामधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्येष्ठतां विदुः॥
89सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः। सर्वे वेदविदश्चैव राजञ्च्छास्त्रे च पारगा॥
90सर्वे संग्रामविद्यासु विद्याभिजनशोभिनः। सर्वेषामनुरूपाश्च कृता दारा महीपते॥
91दुःशलां समये राजन्सिन्धुराजाय कौरवः। जयद्रथाय प्रददौ सौबलानुमते तदा॥
92धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन्युधिष्ठिरम्। भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम्॥
93अश्विनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि। नकुलः सहदेवश्च सर्वभूतमनोहरौ॥
94यस्तु वर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान्। सोऽभिमन्युर्वृहत्कीर्तिरर्जुनस्य सुतोऽभवत्॥
95यस्यावतरणे राजन्सुरान्सोमोऽब्रवीदिदम्। नाहं दद्यां प्रियं पुत्रं मम प्राणैर्गरीयसम्॥
96समयः क्रियतामेष न शक्यमतिवर्तितम्। सुरकार्यं हि नः कार्यमसुराणां क्षितौ वधः॥
97तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति वै चिरम्। ऐन्द्रिनरस्तु भविता यस्य नारायणः सखा॥
98सोऽर्जुनोत्यभिविख्यातः पाण्डोः पुत्रः प्रतापवान्। तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथः॥
99ततः षोडशवर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमाः। अस्य षोडशवर्षस्य स संग्रामो भविष्यति॥
100यत्रांशा वः करिष्यन्ति कर्मवीरनिषूदनम्। नरनारायणाभ्यां तु स संग्रामो विना कृतः॥
101चक्रव्यूह समास्थाय योधयिष्यन्ति वः सुराः। विमुखञ्च्छात्रवान्सर्वान्कारयिष्यति मे सुतः॥
102बालः प्रविश्य च व्यूहमभेद्यं विचरिष्यति। महारथानां वीराणां कदनं च करिष्यति॥
103सर्वेषामेव शत्रूणां चतुर्थांशं नयिष्यति। दिनार्धेन महाबाहुः प्रेतराजपुरं प्रति॥
104ततो महारथैर्वीरैः समेत्य बहुशो रणे। दिनक्षये महाबाहुर्मया भूयः समेष्यति॥
105एकं वंशकरं पुत्रं वीरं वै जनयिष्यति। प्रनष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति॥
106एतत्सोमवचः श्रुत्वा तथास्विति दिवौकसः। प्रत्यूचुः सहिताः सर्वे ताराधिपमपूजयन्॥
107एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितुः पितुः। अग्नेर्भागं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्नं महारथम्॥
108शिखण्डिनमथोराजस्त्रीपूर्वं विद्धि राक्षसम्। द्रौपदेयाश्च ये पञ्च बभूवुर्भरतर्षभ।१२७॥
109विश्वान्देवगणान्विद्धि संजातान्भरतर्षभ। प्रतिविध्यः सुतमोसः श्रुतकीर्तिस्तथापरः॥
110नाकुलिस्तु शतानीकः श्रुतसेनश्च वीर्यवान्। शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताभवत्॥
111तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि। पितुः स्वस्त्रीयपुत्राय सोऽनपत्याय वीर्यवान्॥ अग्रमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वै तदा। अग्रजातेति तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकांक्षया॥ अददत्कुन्तिभोजाय स तां दुहितरं तदा। सा नियुक्ता पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने॥
112उग्रं पर्यचरद्घोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम्। निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दूर्वाससं विदुः॥ तमुग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्तैरतोषयत्। तुष्टोऽभिचारसंयुक्तमाचचक्षे यथाविधि॥
113उवाच चैनां भगवान्प्रीतोऽस्मि सुभगे तव। यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि॥
114तस्य तस्य प्रसादात्त्वं देवि पुत्राञ्जनिष्यसि। एवमुक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता॥
115कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी। प्रकाशकर्ता भगवांस्तस्यां गर्भं दधौ तदा॥
116अजीजनत्सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतां वरम्। सकुण्डलं सकवचं देवगर्भश्रियान्वितम्॥
117दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाङ्गभूषितम्। निगूहमाना जातं वै बन्धुपक्षभयात्तदा॥
118उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम्। तमुत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः॥
119राधायाः कल्पयामास पुत्रं सोऽधिरथस्तदा। चक्रतुर्नामधेयं च तस्य बालस्य तावुभौ॥ दम्पतीव सुषेणेति दिक्षु सर्वासु विश्रुतम्। संवर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेषूत्तमोऽभवत्॥
120वेदाङ्गानि च सर्वाणि जजाप जयतां वरः। यस्मिन्काले जपन्नास्ते धीमान्सत्यपराक्रमः॥ नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्तस्मिन्काले महात्मनः। तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावनः॥
121ययाचे कुण्डले वीरं कवचं च सहाङ्गजम्। उत्कृत्य कर्णो ह्यददत्कवचं कुण्डले तथा॥
122शक्तिं शक्रो ददौ तस्मै विस्मितश्चेदमब्रवीत्। देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्॥
123यस्मिन्क्षेप्स्यसि दुर्धर्षं स एको न भविष्यति। पुरा नाम च तस्यासीद्वसुषेण इति क्षितौ॥
124ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सोऽभवत्। आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशाः॥
125स कर्ण इति विख्यातः पृथायाः प्रथमः सुतः। स तु सूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम॥
126दुर्योधनस्य सचिवं मित्रं शत्रुविनाशनम्। दिवाकरस्य तं विद्धि राजन्नशमनुत्तमम्॥ यस्तु नारायणो नाम देवदेवः सनातनः। तस्यांशो मानुष्वेसीद् वासुदेवः प्रतापवान्॥
127शेषस्यांशश्च नागस्य बलदेवो महाबलः। सनत्कुमारं प्रद्युम्नं विद्धि राजन् महौजसम्॥ एवमन्ये मनुष्येन्द्रा बहवोंऽशा दिवौकसाम्। जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धनाः॥
128गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन् प्रकीर्तितः। तस्य भागः क्षितौ जज्ञे नियोगाद् वासवस्य ह॥
129तानि षोडश देवीनां सहस्राणि नराधिप। बभूवुर्मानुषे लोके वासुदेवपरिग्रहः॥ श्रियस्तु भाग: संजज्ञे रत्यर्थं पृथिवीतले।
130भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामतः॥१५६। द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शचीभागादनिन्दिता। द्रुपदस्य कुले कन्या वेदिमध्यादनिन्दिता॥
131नातिइस्वा न महती नीलोत्पलसुगन्धिनी। पद्मायताक्षी सुश्रोणी स्वसिताञ्चितमूर्धजा॥
132सर्वलक्षणसम्पूर्णा वैदूर्यमणिसन्निभा। पञ्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रहः॥
133सिद्धिधृतिश्च ये देव्यौ पञ्चानां मातरौ तु ते। कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा॥
134इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा। अंशावतरणं राजन् राक्षसानां च कीर्तितम्॥ ये पृथिव्यां समुद्धृता राजानो युद्धदुर्मदाः। महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिताः। धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम्। इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता॥
135अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम्। प्रभवाप्ययवित् प्राज्ञो न कृच्छ्रेष्ववसीदति॥
अङ्ग्रेजी
1Janamejaya said : Worshipful Sir, I desire to hear from you in detail the accounts of the births and deeds and achievements among men, of the Devas, the Danavas, the Rakshasas, the Gandharvas, the lions, the tigers, the snakes, the birds and other animals and in short of all creatures, that became incarnate in human forms.
2Vaishampayana said : O king of men, I shall first tell you all about those Devas and the Danavas who were born amongst men.
3The best of the Danavas, who was known by the name of Viprachitti, became that best of men who is known as Jarasandha.
4O king, that son of Diti, who was known by the name of Hiranyakashipu, became (that king) who was known in this world by the name of powerful Shishupala.
5The younger brother of Prahlada who was known as Sanhlada, became among men that best of Balhikas, known as famous Shalya.
6The youngest (brother of Prahlada) known as Anuhrada, became famous in this world as Dhristaketu.
7O king, that son of Diti who was known as Shibi, became the famous monarch Druma on earth.
8O best of men, that best of Asuras, who was known as Bashkala, became the great Bhagadatta on earth.
9The five powerful and swift Asuras, namely Ayahshira, Ashvashira, Ayahshanku, Gaganmurdha and Vegavan,
10O king, these powerful great Asuras were all born in the illustrious dynasty of Kekaya and became great kings.
11The mighty Asura, who was known as Ketuman, became the king Amitauja of terrible deeds.
12The great and fortunate Asura, who was known as Svarbhanu, became the king Ugrasena of fearful deeds.
13The great and fortunate Asura who was known as Ashva, became the invincible king Ashoka of great prowess.
14O king, that son of Diti, the younger brother of Ashva, who was known as Ashvapati, became the mighty king Hardikya.
15The great and fortunate Asura who was known as Vishaparva, became king Dhirghaprajna on earth.
16O king, the younger brother of Vrishaparva, who was known as Ajaka, became Shalva on earth.
17The great Asura who was known as Ashvagriva, became king Rochamana on earth.
18O king, the intelligent and illustrious Asura who was known as Sukshma, became the illustrious king Brihadratha on earth.
19That best of Asuras, who was known as Tuhunda, became the king Senabindu on earth.
20That great strong Asura, who was known as Ishupada, became king Nagnajita of worldknown prowess.
21The great Asura who was known as Ekachakra, became known on earth as Prativindhya.
22The great Asura, capable of displaying various modes of fight and known as Virupaksha, became known as king Chitradharman on earth.
23That best of Danavas, known as the heroic Hara, became the famous and fortunate king Subahu on earth.
24That Asura of great prowess, the chastiser of his foes, known as Ahara, became king Bahlika on earth.
25That best of Asuras, who was known as Nichandra and whose face was as beautiful as the moon, became the fortunate king Munjakesha on earth.
26That great intelligent and invincible Asura, who was known as Nikumbha, became the best of kings Devadhipa on earth.
27That Asura who was known as Sarabha amongst the sons of Diti, became the royal sage Pourava on earth.
28O king, that greatly powerful and fortunate Asura who was as Kupata, became the famous king Suparshva on earth.
29O king, the great Asura who was known as Kratha, became the royal sage Parvateya, as effulgent as a golden mountain.
30That Asura, who was known as Shalabha the second, became king Prahlada in the land of the Bahlikas on earth. was as
31That best of the Diti's sons, who was known as Chandra and who was as handsome as the lord of the stars (moon), became Chandravarman, the king of Kambojas on earth.
32O king, that best of Danavas, who was known as Arka, became the royal sage Rishika on earth.
33O best of kings, that best of Asuras, who known Mritapa, became king Paschimanupaka on earth.
34That greatly powerful Asura, known as Gavishtha, became king Drumasena on earth.
35That great and fortunate Asura, who was known as Mayura, became king Vishva on earth.
36That Asura who was the younger brother of Mayura and who was known as Suparna, became king Kalakirti on earth.
37The greatly powerful, Asura, who was known as Chandrahanta, became king Sunaka on earth.
38The great Asura, who was known as Chandravinashana, became king Janaki on earth.
39O king of the Kuru race, that best of the Danayas who was known as Dirgajihva, became king Kashiraja on earth.
40That Asura (Rahu) who was born of Singhika and who persecuted the sun and the moon, became king Kratha on earth.
41The eldest of the four sons of Danayu, who was known as Vikshara, became the powerful king Vasumitra of earth.
42The second brother of Vikshara, the great Asura, became the king of the country called Pandya.
43That best of Asuras, who was known by the name of Vira, became king Paundramatsyaka on earth.
44O king, that great Asura who was known as Vritra became the royal sage Manimala on earth.
45That Asura, who was the younger brother of Vritra and was known as Krodhahanta, became king Danda on earth.
46That Asura who was known as Krodhavardhana became king Dandadhara on earth.
47O best of kings, the eight sons of the Asura Kaleyas were all born on earth and they all became great kings as powerful as tigers.
48Of the eight great Kaleya Asuras, the eldest Jayatsena became the king of Magadha.
49The second, as powerful as Indra, became king Aparajita on earth.
50The third was a great Asura, endued with great prowess and power of deception, (Magical powers) and he became the greatly powerful king of the Nishadas.
51The fourth of the brothers became the best of royal sages, Shrenimana.
52That great Asura, the fifth (brother) became king Mahauja, the oppressor of his foes on earth.
53That greatly intelligent and powerful Asura who was the sixth (brother) became the vest of royal sages Abhiru on earth.
54The seventh of the brothers) became king Samudrasena, famous all over the earth from its centre to the sea and he was learned in the Shastras.
55O king, the eighth of the Kaleyas, who was known as Brihata became a virtuous king, ever engaged in doing good to all creatures,
56That mighty Danava, who was known as Kukshi, became king Parvatiya, as effulgent as a golden mountain.
57That mighty and powerful Asura, who was known as Krathana, became king Suryaksha on earth.
58That handsome Asura, who was known as Surya, became on earth that best of all kings Darada the king of the Bahlikas.
59O king, many heroic monarchs, were born on earth form the race of Asuras, called Krodhavasha, of whom I have already spoken to you.
60(They were) were) Madraka, Karmaveshta, Siddhartha, Kitaka, Suvira, Subahu, Mahavira, Bahlika, Kratha, Vichitra, Suratha, handsome Nila, Chiravasa, Bhumipala, Dantavaktra, Durjaya, Rukmi, Janamejaya, Ashada, Vayuvega, Bhuriteja, Ekalavya, Sumitra, Vatadhana, Gomukha, Karushakas, Kshemdhurti, Shrutayu, Udvaha, Brihatsena, Kshema, Ugratirtha, the king of Kalinga and Matimana, the king who was known as Ishvara.
61These greatly fortunate, powerful and illustrious and best of monarchs were all born on earth of the race of Asuras, called Krodhavasha.
62That great Danava who was known as Kalanemi became the son of Ugrasena, king Kamsa, on earth.
63The best of the kings of the Gandharvas was born on earth as Devaka who was as effulgent as Indra himself.
64O descendant of the Bharata race, Drona, the son of Bharadvaja, who was not born of any woman, sprang from the celestial Rishi Brihaspati.
65O best of kings, he was a hero of great achievements and the best of all those that were learned in the ways of using arms. He was most illustrious and most powerful.
66He was called learned, in the Vedas, as well as in the Science of arms by all men wellversed in the Vedas. He was a doer of wonderful deeds and a pride of his race.
67O descendant of the Bharata race, O king, his son, the heroic, surpassingly energetic and lotus-eyed Ashvathama, the terror of all his foes and the great oppressor of all enemies, was born on earth from the united portions of Mahadeva, Yama, Kama and Krodha.
68Begot by her husband Shantanu, the eight Vasus were given birth to by Ganga, on account of the curse of Rishi Vasistha and also from the command of Indra.
69The youngest of them was Bhishma, who was the dispeller of the fears of the Kurus, who was greatly intelligent, who was a great scholar in the Vedas and a best of speakers and the destroyer of the enemy's ranks.
70That best of men, being learned in the science of arms and endued with great energy, fought with the illustrious (Parshu) Rama, the son of Jamadagni.
71O king, that Brahmana Rishi, who was known in the world as Kripa, was the embodiment of all manliness, was born of the Rudraganas.
72O king, that king and great car-warrior, that chastiser of foes, who was known as Shakuni in the world, know him to be the Dvapara himself.
73He who was known as Satyaki, the upholder of the pride of Vrishnis and the chastiser of foes, was born of the portion of celestial Marutas.
74That royal sage, king Drupada, the best of all the wielder of arms, was also born the portions of the same celestials (Marutas).
75O king, know that Kritavarma that king of men, that man of matchless deeds, that best of best Kshatriyas,
76That chastiser of foes, was also born of the same celestials. The king Virata, the conqueror of other kingdoms, was also born of the same celestials.
77That son of Arishta, known as Hansa, the king of the Gandharvas, was born to increase the Kuru race.
78He was known on earth as Dhritarashtra, the son of Krishna Dvaipayana; he had long arms, he was greatly powerful and he was a king with prophetic eyes.
79He became blind for the fault of his mother and anger of the Rishi. His younger brother was greatly powerful and strong. He was known as Pandu and was devoted to truth, virtue and purity.
80Know, that he who was known as Vidura, he wino was the best of all virtuous men, he who was the god of justice himself who was the excellent and greatly fortunate son of Atri (Surya). one
81The evil and wicked-minded king Duryodhana, the destroyer of the fame of the Kuru dynasty, was born of the portion of the Kali.
82O king, It was he who was the cause of the slaughter of all creatures and of the world, he ruined the earth.
83It was he who fanned the fire of hostility, the great fire of destruction. The sons of Pulastya became on earth the brothers of Duryodhana.
84They were hundred, Dushasana Durmukha, Dusaha and others, all wicked to the extreme. I do not mention their names.
85All of them supported Duryodhana in his wicked acts. O best of the Bharata race, they were all sons of Pulastya (Rakshas). Over and above these one hundred sons, Dhritarashtra had another son Yuyutsu, begot on a Vaisya woman.
86Janamejaya said : O Lord, tell me the names of all the sons of Dhritarashtra beginning from the eldest, according to the order of their births.
87Vaishampayana said : (They are) Duryodhana, Yuyutsa, Dushasana, Dussaha, Dushala, Durmukha, Vivingshati, Vikarna, Jalasandha, Sulochana, Vinda, Anuvinda, Durdharsha, Subahu, Dushpradharshana, Durmarshana, Durmukha, Dushkarna, Karna, Chitra, Upachitra, Chitraksha, Charu, Chitrangada, Durmada, Dushpradharsha, Vivitsu, Vikata, Sama, Urnanabha, Padmanabha, Nanda, Upananda, Senapati, Shushena, Kundodara, Mahodara, Chitrabahu, Chitravarma, Suvarmana, Durvirochana, Ayobahu, Mahabahu, Chitrachapa, Sukundala, Bhimavega, Bhimabala, Balaki, Bhima, Vikrama, Ugrayudha, Bhimashara, Kanakayu, Drindayudha, Drindavarmana, Drindakshetra, Somakirti, Anudara, Jarasandha, Drindasandha, Satyasandha, Sahasrayaka, Ugrashrava, Ugrasena, Kshemamurti, Aparajita, Panditaka, Vishalaksha, Duradhana, Drindahasta, Suhasta, Vatavega, Suvarcha, Adityaketu, Bahvashi, Nagadatta, Anuyayi, Nishangi, Kavachi, Dandi, Dandadhara, Dhanugraha, Ugra, Bhimaratha, Vira, Virabahu, Alolupa, Abhaya, Raudrakarma, Drindaratha, Anadhrishya, Kundabhedi, Viravi, Dirghalochana, Dirghbahu, Mahabahu, Vyudhoru, Kanakangada, Kundaja and Chitraka. He (Dhritarashtra) had also a daughter, named Dushala, above and over these one hundred sons. Dhritarashtra had another son, named Yuyutsa, born of a Vyasa woman, who was also above and over these one hundred sons.
88O king, thus have I told you the names of the one hundred sons (of Dhritarashtra) and also of the name of his daughter. You have now known their names according to the orders of their births.
89They were all heroes, great car-warriors and learned in the use of arms. They were also well-versed in the Vedas and experts in statesmanship
90O king, all of them were mighty in attack and defence and all of them were learned. They married wives suitable to them in beauty and accomplishments.
91At the marriageable age, the king of the Kurus at the advice of Shakuni bestowed his daughter Dushala on Jayadratha, the king of the Sindhus.
92Know, O king, king Yudhishthira was a portion of Dharma; Bhima was that of Maruta; Arjuna was that of the king of the celestials (Indra).
93The most handsome men amongst all men and the matchless beauties on earth, Nakula and Sahadeva were the portions of the Ashvinas.
94He, who was known as Varcha the son of Soma, became Abhimanyu of wonderful deeds, the son of Arjuna.
95O king, before his (Varcha) incarnation on earth, Soma thus spoke to the celestials, "I cannot part with my son; he is dearer to me than life.
96Let this agreement be made and let not that agreement be violated. The destruction of the Asuras is the work of the celestials, therefore it is our work also.
97Let this Varcha go, but let him not stay long on earth. Nara will be born as Indra's son and he will have Narayana as his friend.
98He will be known on earth as powerful Arjuna, the son of Pandu. My boy will be his son and even in his boyhood will be a great car-warrior.
99O best of immortals, let him remain on earth only for sixteen years. On his sixteenth year, will take place that great fight.
100In which your incarnations will kill innumerable heroes. And in the fight in which Nara and Narayana (Arjuna and Krishna) will not be present,
101And in which, O celestials, the (Kuru) heroes will fight with constructing a Chakravyuha, (in that fight) my son will defeat all foes and compel them to retreat.
102The boy will enter into that impenetrable Vyuha and will walk about the place. He will defeat and kill many heroes and great carwarriors.
103The mighty-armed hero, within the course of half a day, will send the one-fourth part of the foes, to the land of the dead.
104Then towards the close of the day, many heroes and great car-warriors will return to the charge and attack my son. Thereupon, my mighty-armed son will come back to me.
105He will beget one heroic son who will keep alive the almost extinct Bharata dynasty."
106Having heard these words of Soma, the celestials said, “Be it so.” They then all worshipped and praised the lord of the stars (Soma).
107O king, thus have I told you the accounts of the births of your father and his father (and so on;. Know, O king, the great car-warrior Dhrishtadyumna was born of a portion of Agni.
108Know that Shikhandi, who was previously a woman, was born of a portion of a Rakshasa. O best of the Bharata race, those that became the five sons of Draupadi,
109Know, O best of the Bharata race, were the celestials called Vishvedevas. (They were) Prativindhya, Sutasoma, Shrutakirti.
110Shatanika, the son of Nakula and the powerful Shrutasena. The best of the Yadus, Shura, became the father of Vasudeva.
111His daughter was named Pritha, who was matchless on earth in beauty. Her father (Shura) promised before Fire that he would give his first-born child to the son of his paternal aunt, king Kuntibhoja, who was childless. He gave his daughter (Pritha) to that king, expecting to get his favour. And king Kuntibhoja, adopted her as his daughter. She was engaged in her (foster) father's house in attending upon Brahmanas and guests.
112One day she attended upon the terrible and wrathful ascetic, vow-observing Durvasa, who was learned in the mysteries of religion and well-acquainted with truth. She, with all possible care, gratified that self-controlled ascetic.
113The illustrious man said, “O fortunate girl, I am much pleased with you. To those of the celestials whom you will call by this Mantra (that I teach you).
114(They will instantly come) and by their grace you will give birth to offspring." Thus addressed that girl, being much curious (to see the effect of the Mantra).
115Called Surya when she was a maid. The illustrious god of light (Surya) made her conceive.
116And she begot a son, who became the best of all wielders of arms. He was born with a coat of arms and a pair of ear-rings and he looked as handsome as a celestial child.
117And as effulgent as the sun and every part of his body was well embellished. From the fear of her friends and relatives, privately,
118She throw that illustrious son into water (river). But the child, thus thrown into the water, was taken up by the illustrious husband of Radha.
119Adhiratha (the husband of Radha) made the child his son. And the couple then gave him the name of Vasushena, by which name he soon became known all over the country. As he grew up, he became very strong and excelled in the use of all weapons.
120He became the best victor and learned in all the Vedangas. When that wise and truthloving man was doing his japa, then there was nothing to that high-souled man which he could not give to the Brahmanas. To do good to his son (Arjuna), illustrious Indra, one day assuming the form of a Brahimana,
121Begged from him his ear-rings and his natural coat of arms. Removing the ear-rings and coat of arms from his ear and breast, he gave them to him (Indra).
122Indra, who being much surprised (for his liberality), presented him with a dart and spoke to him thus, "The Devas, Asuras, Gandharvas, Rakshasas, Uragas or men,
123At whoinever, O hero, you will hurt this weapon, he will certainly be killed. He (the son of Pritha) was previously known by the name of Vasushena,
124But for his mighty deeds, he was subsequently called Karna. Because the greatly illustrious hero removed his natural coat of Arms (from his breast).
125He, the eldest son of Pritha, was called Karna. O best of kings, he thus began to grow up in the Suta caste.
126Karna, the best of kings, expert in the use of all arms, the destroyer of his foes, became the friend and counsellor of Duryodhana, Know, O king, he was born of a portion of the sun. Of that god of gods, that everlasting Being, whose name is Narayana, the powerful Vasudeva (Krishna), was a portion in the world of men.
127Baladeva was a portion of the Naga, Shesha. O king, know that the greatly energetic Pradyumna was a portion of Sanatkumara. In this was many dwellers of heaven became great men on earth, In the race of Vasudeva, thus increasing its glory.
128O king, the Apsaras, of whom I have already spoken, were also born on earth in portions as ordered by Indra.
129O king, sixteen thousand portions of these celestial ladies, became in the world of men the wives of Vasudeva. A portion of Sree (Lakshmi), herself became incarnate on earth out of love (for Narayana).
130She was born in the race of Bhishmaka and that illustrious lady was named Rukmini. Draupadi was born from a portion of Sachi, (the wife of Indra) in the race of Drupada and from the altar of the sacrifice.
131She was neither tall nor short, she had the fragrance of blue lotus. Her eyes were like the lotus leaves, her thighs were fair and round and her dense masses of hair were black and curly.
132She was endued with all auspicious marks and her complexion was like the emerald. She was the charmer of the hearts of the five kings of men (the Pandavas).
133The goddesses Siddhi and Dhriti became the mothers of the five (Pandavas). They were named Kunti and Madri. And the goddess, who was Mati, became the daughter of Subala (Gandhari, the wife of Dhritarashtra).
134Thus, O king, have I described to you the births and incarnations of the portions of the Devas, Asuras, Gandharvas, Apsaras and Rakshasas, those that appeared on earth as invincible kings. Those illustrious ones that were born in the extensive race of the Yadus, those that were born as Brahmanas, Kshatriyas and Vaishyas, have all been described. This Anshavatarana (accounts of incarnations), which is capable of bestowing wealth, fame, long-life, offspring and victory, should be heard with proper frame of mind.
135Hearing the incarnations of the Devas, the Asuras and the Gandharvas, the learned person, thus knowing the mystery of creation, preservation and destruction, does not feel depressed, even in the greatest sorrow.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — पूज्य महोदय, मैं आपसे उन देवों, दानवों, राक्षसों, गन्धर्वों, सिंहों, व्याघ्रों, सर्पों, पक्षियों तथा अन्य पशुओं और संक्षेप में उन समस्त प्राणियों के, जो मानव रूप में अवतरित हुए, जन्म, कर्म और मनुष्यों के बीच उनकी उपलब्धियों का विस्तृत वृत्तान्त सुनना चाहता हूँ।
2वैशम्पायन ने कहा — हे नरपति, मैं पहले उन देवों और दानवों के विषय में सब कुछ बताऊँगा जो मनुष्यों के बीच जन्मे।
3दानवों में श्रेष्ठ, जो विप्रचित्ति नाम से जाने जाते थे, वे नरश्रेष्ठ बने जो जरासन्ध नाम से जाने जाते हैं।
4हे राजन्, दिति के जिस पुत्र का नाम हिरण्यकशिपु था, वे (वे राजा) बने जो इस संसार में बलवान् शिशुपाल नाम से विख्यात हुए।
5प्रह्लाद के कनिष्ठ भ्राता, जो संह्लाद नाम से जाने जाते थे, वे मनुष्यों में बाह्लीकों में श्रेष्ठ बने, जो विख्यात शल्य नाम से जाने जाते हैं।
6सबसे छोटे (प्रह्लाद के भ्राता), जो अनुह्लाद नाम से जाने जाते थे, वे इस संसार में धृष्टकेतु नाम से विख्यात हुए।
7हे राजन्, दिति के जिस पुत्र का नाम शिबि था, वे पृथ्वी पर विख्यात नरेश द्रुम बने।
8हे नरश्रेष्ठ, असुरों में श्रेष्ठ, जो बाष्कल नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर महान् भगदत्त बने।
9पाँच शक्तिशाली और वेगवान् असुर, अर्थात् अयःशिरा, अश्वशिरा, अयःशंकु, गगनमूर्धा और वेगवान् —
10हे राजन्, ये शक्तिशाली महान् असुर सब केकय के यशस्वी वंश में जन्मे और महान् राजा बने।
11जो महाबली असुर केतुमान् नाम से जाने जाते थे, वे भयंकर कर्मों वाले राजा अमितौजा बने।
12जो महान् और भाग्यशाली असुर स्वर्भानु नाम से जाने जाते थे, वे भयंकर कर्मों वाले राजा उग्रसेन बने।
13जो महान् और भाग्यशाली असुर अश्व नाम से जाने जाते थे, वे महान् पराक्रम वाले अजेय राजा अशोक बने।
14हे राजन्, दिति के जो पुत्र, अश्व के कनिष्ठ भ्राता, अश्वपति नाम से जाने जाते थे, वे शक्तिशाली राजा हार्दिक्य बने।
15जो महान् और भाग्यशाली असुर वृषपर्वा नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा दीर्घप्रज्ञ बने।
16हे राजन्, वृषपर्वा के कनिष्ठ भ्राता, जो अजक नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर शाल्व बने।
17जो महान् असुर अश्वग्रीव नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा रोचमान बने।
18हे राजन्, जो बुद्धिमान् और यशस्वी असुर सूक्ष्म नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर यशस्वी राजा बृहद्रथ बने।
19जो असुरश्रेष्ठ तुहुण्ड नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा सेनबिन्दु बने।
20जो महाबली असुर इषुपाद नाम से जाने जाते थे, वे विश्वविख्यात पराक्रम वाले राजा नग्नजित् बने।
21जो महान् असुर एकचक्र नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर प्रतिविन्ध्य नाम से विख्यात हुए।
22जो महान् असुर युद्ध की विविध शैलियाँ दिखाने में समर्थ थे और विरूपाक्ष नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा चित्रधर्मा नाम से विख्यात हुए।
23जो दानवश्रेष्ठ वीर हर नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर विख्यात और भाग्यशाली राजा सुबाहु बने।
24महान् पराक्रम वाले, शत्रुदमन वे असुर, जो अहर नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा बाह्लीक बने।
25जो असुरश्रेष्ठ निचन्द्र नाम से जाने जाते थे और जिनका मुख चन्द्रमा के समान सुन्दर था, वे पृथ्वी पर भाग्यशाली राजा मुञ्जकेश बने।
26जो महाबुद्धिमान् और अजेय असुर निकुम्भ नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर नृपश्रेष्ठ देवाधिप बने।
27दिति के पुत्रों में जो असुर शरभ नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजर्षि पौरव बने।
28हे राजन्, जो महाबली और भाग्यशाली असुर कुपट नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर विख्यात राजा सुपार्श्व बने।
29हे राजन्, जो महान् असुर क्रथ नाम से जाने जाते थे, वे स्वर्णपर्वत के समान तेजस्वी राजर्षि पार्वतेय बने।
30जो असुर द्वितीय शलभ नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर बाह्लीकों के देश में राजा प्रह्लाद बने।
31दिति के पुत्रों में श्रेष्ठ, जो चन्द्र नाम से जाने जाते थे और जो नक्षत्रपति (चन्द्रमा) के समान सुन्दर थे, वे पृथ्वी पर काम्बोजों के राजा चन्द्रवर्मा बने।
32हे राजन्, जो दानवश्रेष्ठ अर्क नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजर्षि ऋषिक बने।
33हे नृपश्रेष्ठ, जो असुरश्रेष्ठ मृतप नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा पश्चिमानूपक बने।
34जो महाबली असुर गविष्ठ नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा द्रुमसेन बने।
35जो महान् और भाग्यशाली असुर मयूर नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा विश्व बने।
36जो असुर मयूर के कनिष्ठ भ्राता थे और सुपर्ण नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा कालकीर्ति बने।
37जो महाबली असुर चन्द्रहन्ता नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा शुनक बने।
38जो महान् असुर चन्द्रविनाशन नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा जानकि बने।
39हे कुरुवंशी राजन्, जो दानवश्रेष्ठ दीर्घजिह्व नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा काशिराज बने।
40जो असुर (राहु) सिंहिका से उत्पन्न हुए थे और जो सूर्य तथा चन्द्रमा को सताते थे, वे पृथ्वी पर राजा क्रथ बने।
41दनायु के चार पुत्रों में ज्येष्ठ, जो विक्षर नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर शक्तिशाली राजा वसुमित्र बने।
42विक्षर के द्वितीय भ्राता, वे महान् असुर, पाण्ड्य नामक देश के राजा बने।
43जो असुरश्रेष्ठ वीर नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा पौण्ड्रमत्स्यक बने।
44हे राजन्, जो महान् असुर वृत्र नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजर्षि मणिमाल बने।
45जो असुर वृत्र के कनिष्ठ भ्राता थे और क्रोधहन्ता नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा दण्ड बने।
46जो असुर क्रोधवर्धन नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा दण्डधर बने।
47हे नृपश्रेष्ठ, कालेय असुरों के आठों पुत्र पृथ्वी पर जन्मे और वे सब व्याघ्रों के समान शक्तिशाली महान् राजा बने।
48आठ महान् कालेय असुरों में ज्येष्ठ जयत्सेन मगध के राजा बने।
49द्वितीय, जो इन्द्र के समान शक्तिशाली थे, पृथ्वी पर राजा अपराजित बने।
50तृतीय महान् असुर थे, जो महान् पराक्रम और मायाशक्ति (जादुई शक्तियों) से सम्पन्न थे और वे निषादों के महाबली राजा बने।
51भाइयों में चतुर्थ राजर्षियों में श्रेष्ठ श्रेणिमान् बने।
52वे महान् असुर, जो पंचम (भ्राता) थे, पृथ्वी पर अपने शत्रुओं के उत्पीड़क राजा महौजा बने।
53वे महाबुद्धिमान् और शक्तिशाली असुर, जो षष्ठ (भ्राता) थे, पृथ्वी पर राजर्षियों में श्रेष्ठ अभीरु बने।
54(भाइयों में) सप्तम राजा समुद्रसेन बने, जो पृथ्वी के मध्य से समुद्र तक विख्यात थे और शास्त्रों के ज्ञाता थे।
55हे राजन्, कालेयों में अष्टम, जो बृहत् नाम से जाने जाते थे, एक धर्मात्मा राजा बने, जो सदा समस्त प्राणियों का हित करने में लगे रहते थे।
56जो महाबली दानव कुक्षि नाम से जाने जाते थे, वे स्वर्णपर्वत के समान तेजस्वी राजा पर्वतीय बने।
57जो महाबली और शक्तिशाली असुर क्रथन नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर राजा सूर्याक्ष बने।
58जो सुन्दर असुर सूर्य नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर समस्त राजाओं में श्रेष्ठ, बाह्लीकों के राजा दरद बने।
59हे राजन्, क्रोधवशा नामक असुरवंश से, जिसकी मैं पहले ही चर्चा कर चुका हूँ, पृथ्वी पर अनेक वीर नरेश जन्मे।
60(वे थे) मद्रक, कर्मवेष्ट, सिद्धार्थ, कीटक, सुवीर, सुबाहु, महावीर, बाह्लीक, क्रथ, विचित्र, सुरथ, सुन्दर नील, चीरवास, भूमिपाल, दन्तवक्त्र, दुर्जय, रुक्मी, जनमेजय, आषाढ, वायुवेग, भूरितेज, एकलव्य, सुमित्र, वाटधान, गोमुख, कारूषक, क्षेमधूर्ति, श्रुतायु, उद्वह, बृहत्सेन, क्षेम, उग्रतीर्थ, कलिंगराज और मतिमान् — वे राजा जो ईश्वर नाम से जाने जाते थे।
61ये अत्यन्त भाग्यशाली, शक्तिशाली और यशस्वी नरेशश्रेष्ठ सब क्रोधवशा नामक असुरवंश से पृथ्वी पर जन्मे।
62जो महान् दानव कालनेमि नाम से जाने जाते थे, वे पृथ्वी पर उग्रसेन के पुत्र राजा कंस बने।
63गन्धर्वराजों में श्रेष्ठ पृथ्वी पर देवक के रूप में जन्मे, जो स्वयं इन्द्र के समान तेजस्वी थे।
64हे भरतवंशी, भरद्वाज के पुत्र द्रोण, जो किसी स्त्री से उत्पन्न नहीं हुए, देवर्षि बृहस्पति से उत्पन्न हुए।
65हे नृपश्रेष्ठ, वे महान् उपलब्धियों वाले वीर थे और अस्त्रों के प्रयोग की विधियों में निपुण उन समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ थे। वे परम यशस्वी और परम शक्तिशाली थे।
66वेदों में सुपठित समस्त पुरुषों द्वारा वे वेदों तथा अस्त्रशास्त्र — दोनों में विद्वान् कहे जाते थे। वे अद्भुत कर्मों के कर्ता और अपने वंश के गौरव थे।
67हे भरतवंशी, हे राजन्, उनके पुत्र, वीर, अत्यन्त तेजस्वी और कमलनयन अश्वत्थामा, जो अपने समस्त शत्रुओं के लिए भय और समस्त वैरियों के महान् उत्पीड़क थे, महादेव, यम, काम और क्रोध के संयुक्त अंशों से पृथ्वी पर जन्मे।
68ऋषि वसिष्ठ के शाप के कारण तथा इन्द्र की आज्ञा से भी, अपने पति शन्तनु से गंगा ने आठ वसुओं को जन्म दिया।
69उनमें सबसे छोटे भीष्म थे, जो कुरुओं के भय के नाशक थे, जो महाबुद्धिमान् थे, जो वेदों के महान् पण्डित, वक्ताओं में श्रेष्ठ और शत्रुसेनाओं के संहारक थे।
70अस्त्रशास्त्र में निपुण और महान् तेज से सम्पन्न उन नरश्रेष्ठ ने जमदग्नि के पुत्र यशस्वी (परशु) राम से युद्ध किया।
71हे राजन्, वे ब्रह्मर्षि, जो संसार में कृप नाम से जाने जाते थे, जो समस्त पौरुष के मूर्तरूप थे, रुद्रगणों से उत्पन्न हुए।
72हे राजन्, वे राजा और महारथी, वे शत्रुदमन, जो संसार में शकुनि नाम से जाने जाते थे, उन्हें स्वयं द्वापर जानिए।
73जो सात्यकि नाम से जाने जाते थे, जो वृष्णियों के गौरव के रक्षक और शत्रुदमन थे, वे दिव्य मरुतों के अंश से उत्पन्न हुए।
74वे राजर्षि, राजा द्रुपद, जो समस्त अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ थे, भी उन्हीं देवताओं (मरुतों) के अंशों से उत्पन्न हुए।
75हे राजन्, जानिए कि कृतवर्मा, वे नरपति, वे अनुपम कर्मों वाले पुरुष, वे श्रेष्ठतम क्षत्रियों में श्रेष्ठ —
76वे शत्रुदमन भी उन्हीं देवताओं से उत्पन्न हुए। अन्य राज्यों के विजेता राजा विराट भी उन्हीं देवताओं से उत्पन्न हुए।
77अरिष्टा के पुत्र, जो हंस नाम से जाने जाते थे, गन्धर्वराज, कुरुवंश की वृद्धि के लिए जन्मे।
78वे पृथ्वी पर कृष्ण द्वैपायन के पुत्र धृतराष्ट्र नाम से विख्यात हुए; उनकी भुजाएँ लम्बी थीं, वे महाबली थे और वे प्रज्ञाचक्षु राजा थे।
79अपनी माता के दोष और ऋषि के क्रोध के कारण वे अन्धे हो गए। उनके कनिष्ठ भ्राता महाबली और बलवान् थे। वे पाण्डु नाम से जाने जाते थे और सत्य, धर्म तथा पवित्रता में निरत थे।
80जानिए कि जो विदुर नाम से जाने जाते थे, जो समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ थे, वे स्वयं धर्मदेव थे, जो अत्रि (सूर्य) के उत्तम और परम भाग्यशाली पुत्र थे।
81दुष्ट और कुबुद्धि राजा दुर्योधन, जो कुरुवंश की कीर्ति का नाशक था, कलि के अंश से उत्पन्न हुआ।
82हे राजन्, वही समस्त प्राणियों और संसार के संहार का कारण था; उसी ने पृथ्वी का नाश किया।
83उसी ने वैर की अग्नि को, विनाश की उस महाअग्नि को धधकाया। पुलस्त्य के पुत्र पृथ्वी पर दुर्योधन के भाई बने।
84वे सौ थे — दुःशासन, दुर्मुख, दुःसह और अन्य, सब अत्यन्त दुष्ट। मैं उनके नाम नहीं गिनाता।
85उन सबने अपने दुष्कर्मों में दुर्योधन का साथ दिया। हे भरतवंशश्रेष्ठ, वे सब पुलस्त्य के पुत्र (राक्षस) थे। इन सौ पुत्रों के अतिरिक्त धृतराष्ट्र का एक और पुत्र युयुत्सु था, जो एक वैश्य स्त्री से उत्पन्न हुआ था।
86जनमेजय ने कहा — हे प्रभो, मुझे धृतराष्ट्र के समस्त पुत्रों के नाम ज्येष्ठ से आरम्भ करके, उनके जन्म के क्रम के अनुसार बताइए।
87वैशम्पायन ने कहा — (वे हैं) दुर्योधन, युयुत्सु, दुःशासन, दुःसह, दुःशल, दुर्मुख, विविंशति, विकर्ण, जलसन्ध, सुलोचन, विन्द, अनुविन्द, दुर्धर्ष, सुबाहु, दुष्प्रधर्षण, दुर्मर्षण, दुर्मुख, दुष्कर्ण, कर्ण, चित्र, उपचित्र, चित्राक्ष, चारु, चित्रांगद, दुर्मद, दुष्प्रधर्ष, विवित्सु, विकट, सम, ऊर्णनाभ, पद्मनाभ, नन्द, उपनन्द, सेनापति, सुषेण, कुण्डोदर, महोदर, चित्रबाहु, चित्रवर्मा, सुवर्मा, दुर्विरोचन, अयोबाहु, महाबाहु, चित्रचाप, सुकुण्डल, भीमवेग, भीमबल, बलाकी, भीम, विक्रम, उग्रायुध, भीमशर, कनकायु, दृढायुध, दृढवर्मा, दृढक्षेत्र, सोमकीर्ति, अनूदर, जरासन्ध, दृढसन्ध, सत्यसन्ध, सहस्रयाक, उग्रश्रवा, उग्रसेन, क्षेममूर्ति, अपराजित, पण्डितक, विशालाक्ष, दुराधन, दृढहस्त, सुहस्त, वातवेग, सुवर्चा, आदित्यकेतु, बह्वाशी, नागदत्त, अनुयायी, निषंगी, कवची, दण्डी, दण्डधर, धनुर्ग्रह, उग्र, भीमरथ, वीर, वीरबाहु, अलोलुप, अभय, रौद्रकर्मा, दृढरथ, अनाधृष्य, कुण्डभेदी, विरावी, दीर्घलोचन, दीर्घबाहु, महाबाहु, व्यूढोरु, कनकांगद, कुण्डज और चित्रक। इन सौ पुत्रों के अतिरिक्त उनकी (धृतराष्ट्र की) एक पुत्री भी थी, जिसका नाम दुःशला था। धृतराष्ट्र का एक और पुत्र था, जिसका नाम युयुत्सु था, जो एक वैश्य स्त्री से उत्पन्न हुआ था — वह भी इन सौ पुत्रों के अतिरिक्त था।
88हे राजन्, इस प्रकार मैंने आपको (धृतराष्ट्र के) सौ पुत्रों के नाम तथा उनकी पुत्री का नाम भी बता दिया। अब आपने उनके जन्म के क्रम के अनुसार उनके नाम जान लिए।
89वे सब वीर, महारथी और अस्त्रों के प्रयोग में निपुण थे। वे वेदों के भी ज्ञाता और राजनीति में निपुण थे।
90हे राजन्, वे सब आक्रमण और रक्षा में समर्थ थे और वे सब विद्वान् थे। उन्होंने सौन्दर्य और गुणों में अपने योग्य पत्नियों से विवाह किया।
91विवाह योग्य आयु में कुरुराज ने शकुनि की सलाह पर अपनी पुत्री दुःशला सिन्धुराज जयद्रथ को सौंप दी।
92हे राजन्, जानिए, राजा युधिष्ठिर धर्म के अंश थे; भीम मरुत् के; अर्जुन देवराज (इन्द्र) के।
93समस्त पुरुषों में परम सुन्दर और पृथ्वी पर अनुपम रूपवान् नकुल और सहदेव अश्विनीकुमारों के अंश थे।
94जो सोम के पुत्र वर्चा नाम से जाने जाते थे, वे अर्जुन के पुत्र, अद्भुत कर्मों वाले अभिमन्यु बने।
95हे राजन्, उनके (वर्चा के) पृथ्वी पर अवतार से पूर्व सोम ने देवताओं से इस प्रकार कहा, "मैं अपने पुत्र से अलग नहीं हो सकता; वह मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय है।
96यह करार हो और यह करार भंग न हो। असुरों का विनाश देवताओं का कार्य है, इसलिए वह हमारा भी कार्य है।
97यह वर्चा जाए, किन्तु वह पृथ्वी पर दीर्घकाल तक न रहे। नर इन्द्र के पुत्र के रूप में जन्मेंगे और नारायण उनके मित्र होंगे।
98वे पृथ्वी पर पाण्डुपुत्र महाबली अर्जुन नाम से विख्यात होंगे। मेरा पुत्र उन्हीं का पुत्र होगा और बाल्यावस्था में ही महारथी होगा।
99हे अमरश्रेष्ठो, वह पृथ्वी पर केवल सोलह वर्ष रहे। उसके सोलहवें वर्ष वह महायुद्ध होगा —
100जिसमें आपके अवतार असंख्य वीरों का वध करेंगे। और उस युद्ध में जिसमें नर और नारायण (अर्जुन और कृष्ण) उपस्थित नहीं होंगे —
101और जिसमें, हे देवगण, (कुरु) वीर चक्रव्यूह रचकर लड़ेंगे, (उस युद्ध में) मेरा पुत्र समस्त शत्रुओं को पराजित करके उन्हें पीछे हटने पर विवश करेगा।
102वह बालक उस अभेद्य व्यूह में प्रवेश करेगा और उस स्थान में विचरण करेगा। वह अनेक वीरों और महारथियों को पराजित करेगा और मारेगा।
103वह महाबाहु वीर आधे दिन के भीतर ही शत्रुओं के चौथे भाग को मृत्युलोक पहुँचा देगा।
104तब दिन के अन्त की ओर अनेक वीर और महारथी फिर से आक्रमण के लिए लौटेंगे और मेरे पुत्र पर आक्रमण करेंगे। तब मेरा महाबाहु पुत्र मेरे पास लौट आएगा।
105वह एक वीर पुत्र उत्पन्न करेगा, जो प्रायः लुप्त हो चुके भरतवंश को जीवित रखेगा।"
106सोम के ये वचन सुनकर देवताओं ने कहा, "ऐसा ही हो।" तब उन सबने नक्षत्रपति (सोम) की पूजा और स्तुति की।
107हे राजन्, इस प्रकार मैंने आपको आपके पिता और उनके पिता (आदि) के जन्म का वृत्तान्त बताया। हे राजन्, जानिए, महारथी धृष्टद्युम्न अग्नि के अंश से उत्पन्न हुए।
108जानिए कि शिखण्डी, जो पहले स्त्री थीं, एक राक्षस के अंश से उत्पन्न हुईं। हे भरतवंशश्रेष्ठ, जो द्रौपदी के पाँच पुत्र बने —
109जानिए, हे भरतवंशश्रेष्ठ, वे विश्वेदेव नामक देवता थे। (वे थे) प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ति,
110नकुल के पुत्र शतानीक और महाबली श्रुतसेन। यदुश्रेष्ठ शूर वसुदेव के पिता बने।
111उनकी पुत्री का नाम पृथा था, जो सौन्दर्य में पृथ्वी पर अनुपम थीं। उनके पिता (शूर) ने अग्नि के समक्ष यह प्रतिज्ञा की थी कि वे अपनी प्रथम सन्तान अपनी फूफी के पुत्र, निःसन्तान राजा कुन्तिभोज को देंगे। उन्होंने अपनी पुत्री (पृथा) उन राजा को उनका अनुग्रह पाने की आशा से दे दी। और राजा कुन्तिभोज ने उन्हें अपनी पुत्री के रूप में गोद ले लिया। वे अपने (पालक) पिता के घर में ब्राह्मणों और अतिथियों की सेवा में लगी रहती थीं।
112एक दिन उन्होंने भयंकर और क्रोधी तपस्वी, व्रतशील दुर्वासा की सेवा की, जो धर्म के रहस्यों के ज्ञाता और सत्य से भलीभाँति परिचित थे। उन्होंने पूरी सम्भव सावधानी से उन संयमी तपस्वी को सन्तुष्ट किया।
113उन यशस्वी पुरुष ने कहा, "हे भाग्यशालिनी कन्ये, मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ। देवताओं में से जिन्हें तुम इस मन्त्र से (जो मैं तुम्हें सिखाता हूँ) बुलाओगी —
114(वे तत्काल आ जाएँगे) और उनके अनुग्रह से तुम्हें सन्तान प्राप्त होगी।" इस प्रकार कहे जाने पर उस कन्या ने, (मन्त्र का प्रभाव देखने की) बड़ी उत्सुकता से —
115कुमारी अवस्था में ही सूर्य को बुलाया। उन यशस्वी प्रकाशदेव (सूर्य) ने उन्हें गर्भवती किया —
116और उन्होंने एक पुत्र को जन्म दिया, जो समस्त अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ बना। वह कवच और कुण्डलों की एक जोड़ी सहित जन्मा और वह दिव्य बालक के समान सुन्दर दिखाई देता था —
117और सूर्य के समान तेजस्वी था तथा उसके शरीर का प्रत्येक अंग सुन्दर था। अपने सखा-सम्बन्धियों के भय से, गुप्त रूप से —
118उन्होंने उस यशस्वी पुत्र को जल (नदी) में बहा दिया। किन्तु इस प्रकार जल में बहाए गए उस शिशु को राधा के यशस्वी पति ने उठा लिया।
119अधिरथ (राधा के पति) ने उस शिशु को अपना पुत्र बनाया। और तब उस दम्पति ने उसे वसुषेण नाम दिया, जिस नाम से वह शीघ्र ही समस्त देश में विख्यात हो गया। ज्यों-ज्यों वह बड़ा हुआ, वह अत्यन्त बलवान् हो गया और समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हुआ।
120वह श्रेष्ठ विजेता और समस्त वेदांगों का ज्ञाता बना। जब वह बुद्धिमान् और सत्यप्रिय पुरुष अपना जप कर रहा होता, तब उस महात्मा के पास ऐसा कुछ न था जो वह ब्राह्मणों को न दे सकता हो। अपने पुत्र (अर्जुन) का हित करने के लिए यशस्वी इन्द्र ने एक दिन ब्राह्मण का रूप धारण करके —
121उससे उसके कुण्डल और उसका स्वाभाविक कवच माँगा। अपने कानों और वक्ष से कुण्डल तथा कवच निकालकर उसने वे उन्हें (इन्द्र को) दे दिए।
122इन्द्र ने (उसकी उदारता से) अत्यन्त विस्मित होकर उसे एक शक्ति (दिव्य अस्त्र) दी और उससे इस प्रकार कहा, "देव, असुर, गन्धर्व, राक्षस, उरग अथवा मनुष्य —
123हे वीर, जिस पर भी तुम यह अस्त्र चलाओगे, वह निश्चय ही मारा जाएगा।" वह (पृथा-पुत्र) पहले वसुषेण नाम से जाना जाता था —
124किन्तु अपने महान् कर्मों के कारण वह बाद में कर्ण कहलाया — क्योंकि उस महायशस्वी वीर ने अपना स्वाभाविक कवच (अपने वक्ष से) उतार दिया था।
125पृथा के उस ज्येष्ठ पुत्र को कर्ण कहा गया। हे नृपश्रेष्ठ, इस प्रकार वह सूत जाति में बढ़ने लगा।
126नृपश्रेष्ठ कर्ण, जो समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और अपने शत्रुओं का संहारक था, दुर्योधन का मित्र और परामर्शदाता बना। हे राजन्, जानिए, वह सूर्य के अंश से उत्पन्न हुआ था। उन देवाधिदेव, उस शाश्वत सत्ता के, जिनका नाम नारायण है, अंश थे मनुष्यलोक में महाबली वासुदेव (कृष्ण)।
127बलदेव नाग शेष के अंश थे। हे राजन्, जानिए कि महातेजस्वी प्रद्युम्न सनत्कुमार के अंश थे। इस प्रकार स्वर्ग के अनेक निवासी पृथ्वी पर महापुरुष बने — वसुदेव के वंश में, इस प्रकार उसकी कीर्ति बढ़ाते हुए।
128हे राजन्, वे अप्सराएँ, जिनकी मैं पहले ही चर्चा कर चुका हूँ, इन्द्र की आज्ञा के अनुसार अंशों में पृथ्वी पर जन्मीं।
129हे राजन्, इन दिव्य स्त्रियों के सोलह सहस्र अंश मनुष्यलोक में वसुदेव (कृष्ण) की पत्नियाँ बनीं। स्वयं श्री (लक्ष्मी) का एक अंश (नारायण के प्रति) प्रेमवश पृथ्वी पर अवतरित हुआ।
130वे भीष्मक के वंश में जन्मीं और उन यशस्विनी देवी का नाम रुक्मिणी था। द्रौपदी शची (इन्द्र की पत्नी) के अंश से द्रुपद के वंश में और यज्ञवेदी से जन्मीं।
131वे न लम्बी थीं, न छोटी; उनमें नील कमल की सुगन्ध थी। उनके नेत्र कमलपत्रों के समान थे, उनकी जंघाएँ सुन्दर और गोल थीं और उनके घने केश काले तथा घुँघराले थे।
132वे समस्त मंगलमय लक्षणों से युक्त थीं और उनका वर्ण मरकत मणि के समान था। वे पाँच नरपतियों (पाण्डवों) के हृदयों की मोहिनी थीं।
133देवियाँ सिद्धि और धृति उन पाँचों (पाण्डवों) की माताएँ बनीं। उनके नाम कुन्ती और माद्री थे। और जो देवी मति थीं, वे सुबल की पुत्री (गान्धारी, धृतराष्ट्र की पत्नी) बनीं।
134इस प्रकार, हे राजन्, मैंने आपको देवों, असुरों, गन्धर्वों, अप्सराओं और राक्षसों के अंशों के जन्म और अवतारों का वर्णन किया — उनका जो पृथ्वी पर अजेय राजाओं के रूप में प्रकट हुए। यदुओं के विशाल वंश में जन्मे उन यशस्वी जनों का, उनका जो ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य के रूप में जन्मे — सबका वर्णन हो चुका है। यह अंशावतरण (अवतारों का वृत्तान्त), जो धन, कीर्ति, दीर्घ आयु, सन्तान और विजय देने में समर्थ है, उचित मनोभाव से सुनना चाहिए।
135देवों, असुरों और गन्धर्वों के अवतार सुनकर विद्वान् पुरुष, इस प्रकार सृष्टि, पालन और संहार के रहस्य को जानकर, महानतम शोक में भी विचलित नहीं होता।
नेपाली
1जनमेजयले भने — पूज्य महोदय, म तपाईंबाट ती देव, दानव, राक्षस, गन्धर्व, सिंह, बाघ, सर्प, पक्षी तथा अन्य पशु र संक्षेपमा ती सम्पूर्ण प्राणीको, जो मानव रूपमा अवतरित भए, जन्म, कर्म र मनुष्यहरूका बीचमा तिनका उपलब्धिको विस्तृत वृत्तान्त सुन्न चाहन्छु।
2वैशम्पायनले भने — हे नरपति, म पहिले ती देव र दानवका विषयमा सबै कुरा बताउनेछु जो मनुष्यहरूका बीचमा जन्मे।
3दानवहरूमा श्रेष्ठ, जो विप्रचित्ति नामले चिनिन्थे, ती नरश्रेष्ठ बने जो जरासन्ध नामले चिनिन्छन्।
4हे राजन्, दितिका जुन पुत्रको नाम हिरण्यकशिपु थियो, उनी (ती राजा) बने जो यस संसारमा बलवान् शिशुपाल नामले विख्यात भए।
5प्रह्लादका कान्छा भाइ, जो संह्लाद नामले चिनिन्थे, उनी मनुष्यहरूमा बाह्लीकहरूमा श्रेष्ठ बने, जो विख्यात शल्य नामले चिनिन्छन्।
6सबभन्दा कान्छा (प्रह्लादका भाइ), जो अनुह्लाद नामले चिनिन्थे, उनी यस संसारमा धृष्टकेतु नामले विख्यात भए।
7हे राजन्, दितिका जुन पुत्रको नाम शिबि थियो, उनी पृथ्वीमा विख्यात नरेश द्रुम बने।
8हे नरश्रेष्ठ, असुरहरूमा श्रेष्ठ, जो बाष्कल नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा महान् भगदत्त बने।
9पाँच शक्तिशाली र वेगवान् असुर, अर्थात् अयःशिरा, अश्वशिरा, अयःशङ्कु, गगनमूर्धा र वेगवान् —
10हे राजन्, यी शक्तिशाली महान् असुर सबै केकयको यशस्वी वंशमा जन्मे र महान् राजा बने।
11जुन महाबली असुर केतुमान् नामले चिनिन्थे, उनी भयंकर कर्म भएका राजा अमितौजा बने।
12जुन महान् र भाग्यशाली असुर स्वर्भानु नामले चिनिन्थे, उनी भयंकर कर्म भएका राजा उग्रसेन बने।
13जुन महान् र भाग्यशाली असुर अश्व नामले चिनिन्थे, उनी महान् पराक्रम भएका अजेय राजा अशोक बने।
14हे राजन्, दितिका जुन पुत्र, अश्वका कान्छा भाइ, अश्वपति नामले चिनिन्थे, उनी शक्तिशाली राजा हार्दिक्य बने।
15जुन महान् र भाग्यशाली असुर वृषपर्वा नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा दीर्घप्रज्ञ बने।
16हे राजन्, वृषपर्वाका कान्छा भाइ, जो अजक नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा शाल्व बने।
17जुन महान् असुर अश्वग्रीव नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा रोचमान बने।
18हे राजन्, जुन बुद्धिमान् र यशस्वी असुर सूक्ष्म नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा यशस्वी राजा बृहद्रथ बने।
19जुन असुरश्रेष्ठ तुहुण्ड नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा सेनबिन्दु बने।
20जुन महाबली असुर इषुपाद नामले चिनिन्थे, उनी विश्वविख्यात पराक्रम भएका राजा नग्नजित् बने।
21जुन महान् असुर एकचक्र नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा प्रतिविन्ध्य नामले विख्यात भए।
22जुन महान् असुर युद्धका विविध शैली देखाउन समर्थ थिए र विरूपाक्ष नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा चित्रधर्मा नामले विख्यात भए।
23जुन दानवश्रेष्ठ वीर हर नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा विख्यात र भाग्यशाली राजा सुबाहु बने।
24महान् पराक्रम भएका, शत्रुदमन ती असुर, जो अहर नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा बाह्लीक बने।
25जुन असुरश्रेष्ठ निचन्द्र नामले चिनिन्थे र जसको मुख चन्द्रमाझैँ सुन्दर थियो, उनी पृथ्वीमा भाग्यशाली राजा मुञ्जकेश बने।
26जुन महाबुद्धिमान् र अजेय असुर निकुम्भ नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा नृपश्रेष्ठ देवाधिप बने।
27दितिका पुत्रहरूमा जुन असुर शरभ नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजर्षि पौरव बने।
28हे राजन्, जुन महाबली र भाग्यशाली असुर कुपट नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा विख्यात राजा सुपार्श्व बने।
29हे राजन्, जुन महान् असुर क्रथ नामले चिनिन्थे, उनी स्वर्णपर्वतझैँ तेजस्वी राजर्षि पार्वतेय बने।
30जुन असुर द्वितीय शलभ नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा बाह्लीकहरूको देशमा राजा प्रह्लाद बने।
31दितिका पुत्रहरूमा श्रेष्ठ, जो चन्द्र नामले चिनिन्थे र जो नक्षत्रपति (चन्द्रमा) झैँ सुन्दर थिए, उनी पृथ्वीमा काम्बोजहरूका राजा चन्द्रवर्मा बने।
32हे राजन्, जुन दानवश्रेष्ठ अर्क नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजर्षि ऋषिक बने।
33हे नृपश्रेष्ठ, जुन असुरश्रेष्ठ मृतप नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा पश्चिमानूपक बने।
34जुन महाबली असुर गविष्ठ नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा द्रुमसेन बने।
35जुन महान् र भाग्यशाली असुर मयूर नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा विश्व बने।
36जुन असुर मयूरका कान्छा भाइ थिए र सुपर्ण नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा कालकीर्ति बने।
37जुन महाबली असुर चन्द्रहन्ता नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा शुनक बने।
38जुन महान् असुर चन्द्रविनाशन नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा जानकि बने।
39हे कुरुवंशी राजन्, जुन दानवश्रेष्ठ दीर्घजिह्व नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा काशिराज बने।
40जुन असुर (राहु) सिंहिकाबाट उत्पन्न भएका थिए र जसले सूर्य तथा चन्द्रमालाई सताउँथे, उनी पृथ्वीमा राजा क्रथ बने।
41दनायुका चार पुत्रमा ज्येष्ठ, जो विक्षर नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा शक्तिशाली राजा वसुमित्र बने।
42विक्षरका दोस्रा भाइ, ती महान् असुर, पाण्ड्य नामक देशका राजा बने।
43जुन असुरश्रेष्ठ वीर नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा पौण्ड्रमत्स्यक बने।
44हे राजन्, जुन महान् असुर वृत्र नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजर्षि मणिमाल बने।
45जुन असुर वृत्रका कान्छा भाइ थिए र क्रोधहन्ता नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा दण्ड बने।
46जुन असुर क्रोधवर्धन नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा दण्डधर बने।
47हे नृपश्रेष्ठ, कालेय असुरहरूका आठवटै पुत्र पृथ्वीमा जन्मे र तिनीहरू सबै बाघझैँ शक्तिशाली महान् राजा बने।
48आठ महान् कालेय असुरहरूमा ज्येष्ठ जयत्सेन मगधका राजा बने।
49दोस्रा, जो इन्द्रझैँ शक्तिशाली थिए, पृथ्वीमा राजा अपराजित बने।
50तेस्रा महान् असुर थिए, जो महान् पराक्रम र मायाशक्ति (जादुई शक्ति) ले सम्पन्न थिए र उनी निषादहरूका महाबली राजा बने।
51दाजुभाइहरूमा चौथा राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ श्रेणिमान् बने।
52ती महान् असुर, जो पाँचौँ (भाइ) थिए, पृथ्वीमा आफ्ना शत्रुहरूका उत्पीडक राजा महौजा बने।
53ती महाबुद्धिमान् र शक्तिशाली असुर, जो छैटौँ (भाइ) थिए, पृथ्वीमा राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ अभीरु बने।
54(दाजुभाइहरूमा) सातौँ राजा समुद्रसेन बने, जो पृथ्वीको बीचबाट समुद्रसम्म विख्यात थिए र शास्त्रका ज्ञाता थिए।
55हे राजन्, कालेयहरूमा आठौँ, जो बृहत् नामले चिनिन्थे, एक धर्मात्मा राजा बने, जो सदा सम्पूर्ण प्राणीको हित गर्नमा लागिरहन्थे।
56जुन महाबली दानव कुक्षि नामले चिनिन्थे, उनी स्वर्णपर्वतझैँ तेजस्वी राजा पर्वतीय बने।
57जुन महाबली र शक्तिशाली असुर क्रथन नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा राजा सूर्याक्ष बने।
58जुन सुन्दर असुर सूर्य नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा सम्पूर्ण राजाहरूमा श्रेष्ठ, बाह्लीकहरूका राजा दरद बने।
59हे राजन्, क्रोधवशा नामक असुरवंशबाट, जसको म पहिले नै चर्चा गरिसकेको छु, पृथ्वीमा अनेक वीर नरेश जन्मे।
60(तिनीहरू थिए) मद्रक, कर्मवेष्ट, सिद्धार्थ, कीटक, सुवीर, सुबाहु, महावीर, बाह्लीक, क्रथ, विचित्र, सुरथ, सुन्दर नील, चीरवास, भूमिपाल, दन्तवक्त्र, दुर्जय, रुक्मी, जनमेजय, आषाढ, वायुवेग, भूरितेज, एकलव्य, सुमित्र, वाटधान, गोमुख, कारूषक, क्षेमधूर्ति, श्रुतायु, उद्वह, बृहत्सेन, क्षेम, उग्रतीर्थ, कलिङ्गराज र मतिमान् — ती राजा जो ईश्वर नामले चिनिन्थे।
61यी अत्यन्त भाग्यशाली, शक्तिशाली र यशस्वी नरेशश्रेष्ठ सबै क्रोधवशा नामक असुरवंशबाट पृथ्वीमा जन्मे।
62जुन महान् दानव कालनेमि नामले चिनिन्थे, उनी पृथ्वीमा उग्रसेनका पुत्र राजा कंस बने।
63गन्धर्वराजहरूमा श्रेष्ठ पृथ्वीमा देवकका रूपमा जन्मे, जो स्वयं इन्द्रझैँ तेजस्वी थिए।
64हे भरतवंशी, भरद्वाजका पुत्र द्रोण, जो कुनै स्त्रीबाट उत्पन्न भएनन्, देवर्षि बृहस्पतिबाट उत्पन्न भए।
65हे नृपश्रेष्ठ, उनी महान् उपलब्धि भएका वीर थिए र अस्त्रको प्रयोगका विधिमा निपुण ती सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ थिए। उनी परम यशस्वी र परम शक्तिशाली थिए।
66वेदमा सुपठित सम्पूर्ण पुरुषहरूद्वारा उनी वेद तथा अस्त्रशास्त्र — दुवैमा विद्वान् भनिन्थे। उनी अद्भुत कर्मका कर्ता र आफ्नो वंशका गौरव थिए।
67हे भरतवंशी, हे राजन्, उनका पुत्र, वीर, अत्यन्त तेजस्वी र कमलनयन अश्वत्थामा, जो आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुका लागि भय र सम्पूर्ण वैरीका महान् उत्पीडक थिए, महादेव, यम, काम र क्रोधका संयुक्त अंशबाट पृथ्वीमा जन्मे।
68ऋषि वसिष्ठको शापका कारण तथा इन्द्रको आज्ञाले पनि, आफ्ना पति शन्तनुबाट गंगाले आठ वसुहरूलाई जन्म दिइन्।
69तिनमा सबभन्दा कान्छा भीष्म थिए, जो कुरुहरूको भयका नाशक थिए, जो महाबुद्धिमान् थिए, जो वेदका महान् पण्डित, वक्ताहरूमा श्रेष्ठ र शत्रुसेनाहरूका संहारक थिए।
70अस्त्रशास्त्रमा निपुण र महान् तेजले सम्पन्न ती नरश्रेष्ठले जमदग्निका पुत्र यशस्वी (परशु) रामसँग युद्ध गरे।
71हे राजन्, ती ब्रह्मर्षि, जो संसारमा कृप नामले चिनिन्थे, जो सम्पूर्ण पौरुषका मूर्तरूप थिए, रुद्रगणहरूबाट उत्पन्न भए।
72हे राजन्, ती राजा र महारथी, ती शत्रुदमन, जो संसारमा शकुनि नामले चिनिन्थे, उनलाई स्वयं द्वापर जान्नुहोस्।
73जो सात्यकि नामले चिनिन्थे, जो वृष्णिहरूको गौरवका रक्षक र शत्रुदमन थिए, उनी दिव्य मरुत्हरूको अंशबाट उत्पन्न भए।
74ती राजर्षि, राजा द्रुपद, जो सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ थिए, पनि तिनै देवताहरू (मरुत्) का अंशबाट उत्पन्न भए।
75हे राजन्, जान्नुहोस् कि कृतवर्मा, ती नरपति, ती अनुपम कर्म भएका पुरुष, ती श्रेष्ठतम क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ —
76ती शत्रुदमन पनि तिनै देवताहरूबाट उत्पन्न भए। अन्य राज्यहरूका विजेता राजा विराट पनि तिनै देवताहरूबाट उत्पन्न भए।
77अरिष्टाका पुत्र, जो हंस नामले चिनिन्थे, गन्धर्वराज, कुरुवंशको वृद्धिका लागि जन्मे।
78उनी पृथ्वीमा कृष्ण द्वैपायनका पुत्र धृतराष्ट्र नामले विख्यात भए; उनका पाखुरा लामा थिए, उनी महाबली थिए र उनी प्रज्ञाचक्षु राजा थिए।
79आफ्नी आमाको दोष र ऋषिको क्रोधका कारण उनी अन्धा भए। उनका कान्छा भाइ महाबली र बलवान् थिए। उनी पाण्डु नामले चिनिन्थे र सत्य, धर्म तथा पवित्रतामा निरत थिए।
80जान्नुहोस् कि जो विदुर नामले चिनिन्थे, जो सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ थिए, उनी स्वयं धर्मदेव थिए, जो अत्रि (सूर्य) का उत्तम र परम भाग्यशाली पुत्र थिए।
81दुष्ट र कुबुद्धि राजा दुर्योधन, जो कुरुवंशको कीर्तिको नाशक थियो, कलिको अंशबाट उत्पन्न भयो।
82हे राजन्, उही सम्पूर्ण प्राणी र संसारको संहारको कारण थियो; उसैले पृथ्वीको नाश गर्यो।
83उसैले वैरको अग्नि, विनाशको त्यस महाअग्नि दन्कायो। पुलस्त्यका पुत्रहरू पृथ्वीमा दुर्योधनका भाइ बने।
84तिनीहरू सय थिए — दुःशासन, दुर्मुख, दुःसह र अरू, सबै अत्यन्त दुष्ट। म तिनका नाम गन्दिनँ।
85ती सबैले आफ्ना दुष्कर्ममा दुर्योधनको साथ दिए। हे भरतवंशश्रेष्ठ, तिनीहरू सबै पुलस्त्यका पुत्र (राक्षस) थिए। यी सय पुत्रबाहेक धृतराष्ट्रको अर्को पुत्र युयुत्सु थियो, जो एक वैश्य स्त्रीबाट उत्पन्न भएको थियो।
86जनमेजयले भने — हे प्रभु, मलाई धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण पुत्रका नाम ज्येष्ठबाट सुरु गरेर, तिनका जन्मको क्रमअनुसार बताउनुहोस्।
87वैशम्पायनले भने — (तिनीहरू हुन्) दुर्योधन, युयुत्सु, दुःशासन, दुःसह, दुःशल, दुर्मुख, विविंशति, विकर्ण, जलसन्ध, सुलोचन, विन्द, अनुविन्द, दुर्धर्ष, सुबाहु, दुष्प्रधर्षण, दुर्मर्षण, दुर्मुख, दुष्कर्ण, कर्ण, चित्र, उपचित्र, चित्राक्ष, चारु, चित्राङ्गद, दुर्मद, दुष्प्रधर्ष, विवित्सु, विकट, सम, ऊर्णनाभ, पद्मनाभ, नन्द, उपनन्द, सेनापति, सुषेण, कुण्डोदर, महोदर, चित्रबाहु, चित्रवर्मा, सुवर्मा, दुर्विरोचन, अयोबाहु, महाबाहु, चित्रचाप, सुकुण्डल, भीमवेग, भीमबल, बलाकी, भीम, विक्रम, उग्रायुध, भीमशर, कनकायु, दृढायुध, दृढवर्मा, दृढक्षेत्र, सोमकीर्ति, अनूदर, जरासन्ध, दृढसन्ध, सत्यसन्ध, सहस्रयाक, उग्रश्रवा, उग्रसेन, क्षेममूर्ति, अपराजित, पण्डितक, विशालाक्ष, दुराधन, दृढहस्त, सुहस्त, वातवेग, सुवर्चा, आदित्यकेतु, बह्वाशी, नागदत्त, अनुयायी, निषङ्गी, कवची, दण्डी, दण्डधर, धनुर्ग्रह, उग्र, भीमरथ, वीर, वीरबाहु, अलोलुप, अभय, रौद्रकर्मा, दृढरथ, अनाधृष्य, कुण्डभेदी, विरावी, दीर्घलोचन, दीर्घबाहु, महाबाहु, व्यूढोरु, कनकाङ्गद, कुण्डज र चित्रक। यी सय पुत्रबाहेक उनकी (धृतराष्ट्रकी) एक पुत्री पनि थिइन्, जसको नाम दुःशला थियो। धृतराष्ट्रको अर्को पुत्र थियो, जसको नाम युयुत्सु थियो, जो एक वैश्य स्त्रीबाट उत्पन्न भएको थियो — त्यो पनि यी सय पुत्रबाहेक थियो।
88हे राजन्, यसरी मैले तपाईंलाई (धृतराष्ट्रका) सय पुत्रका नाम तथा उनकी पुत्रीको नाम पनि बताएँ। अब तपाईंले तिनको जन्मको क्रमअनुसार तिनका नाम जान्नुभयो।
89तिनीहरू सबै वीर, महारथी र अस्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए। तिनीहरू वेदका पनि ज्ञाता र राजनीतिमा निपुण थिए।
90हे राजन्, तिनीहरू सबै आक्रमण र रक्षामा समर्थ थिए र तिनीहरू सबै विद्वान् थिए। तिनीहरूले सौन्दर्य र गुणमा आफ्ना योग्य पत्नीहरूसँग विवाह गरे।
91विवाहयोग्य उमेरमा कुरुराजले शकुनिको सल्लाहमा आफ्नी पुत्री दुःशला सिन्धुराज जयद्रथलाई सुम्पिदिए।
92हे राजन्, जान्नुहोस्, राजा युधिष्ठिर धर्मको अंश थिए; भीम मरुत्को; अर्जुन देवराज (इन्द्र) को।
93सम्पूर्ण पुरुषहरूमा परम सुन्दर र पृथ्वीमा अनुपम रूपवान् नकुल र सहदेव अश्विनीकुमारहरूका अंश थिए।
94जो सोमका पुत्र वर्चा नामले चिनिन्थे, उनी अर्जुनका पुत्र, अद्भुत कर्म भएका अभिमन्यु बने।
95हे राजन्, उनको (वर्चाको) पृथ्वीमा अवतारभन्दा अघि सोमले देवताहरूलाई यसरी भने, "म आफ्नो पुत्रबाट अलग हुन सक्दिनँ; ऊ मलाई प्राणभन्दा पनि बढी प्रिय छ।
96यो करार होस् र यो करार भङ्ग नहोस्। असुरहरूको विनाश देवताहरूको कार्य हो, त्यसैले त्यो हाम्रो पनि कार्य हो।
97यो वर्चा जाओस्, तर ऊ पृथ्वीमा दीर्घकालसम्म नरहोस्। नर इन्द्रका पुत्रका रूपमा जन्मनेछन् र नारायण उनका मित्र हुनेछन्।
98उनी पृथ्वीमा पाण्डुपुत्र महाबली अर्जुन नामले विख्यात हुनेछन्। मेरो पुत्र उनैको पुत्र हुनेछ र बाल्यावस्थामै महारथी हुनेछ।
99हे अमरश्रेष्ठहरू, ऊ पृथ्वीमा केवल सोह्र वर्ष रहोस्। उसको सोह्रौँ वर्षमा त्यो महायुद्ध हुनेछ —
100जसमा तपाईंहरूका अवतारले असंख्य वीरहरूको वध गर्नेछन्। र त्यस युद्धमा जसमा नर र नारायण (अर्जुन र कृष्ण) उपस्थित हुनेछैनन् —
101र जसमा, हे देवगण, (कुरु) वीरहरूले चक्रव्यूह रचेर लड्नेछन्, (त्यस युद्धमा) मेरो पुत्रले सम्पूर्ण शत्रुहरूलाई पराजित गरेर तिनलाई पछि हट्न विवश पार्नेछ।
102त्यो बालक त्यस अभेद्य व्यूहमा प्रवेश गर्नेछ र त्यस स्थानमा विचरण गर्नेछ। उसले अनेक वीर र महारथीहरूलाई पराजित गर्नेछ र मार्नेछ।
103त्यो महाबाहु वीरले आधा दिनभित्रै शत्रुहरूको चौथो भागलाई मृत्युलोक पुर्याइदिनेछ।
104तब दिनको अन्ततिर अनेक वीर र महारथीहरू फेरि आक्रमणका लागि फर्कनेछन् र मेरो पुत्रमाथि आक्रमण गर्नेछन्। तब मेरो महाबाहु पुत्र मकहाँ फर्किनेछ।
105उसले एक वीर पुत्र उत्पन्न गर्नेछ, जसले प्रायः लोप भइसकेको भरतवंशलाई जीवित राख्नेछ।"
106सोमका यी वचन सुनेर देवताहरूले भने, "त्यस्तै होस्।" तब ती सबैले नक्षत्रपति (सोम) को पूजा र स्तुति गरे।
107हे राजन्, यसरी मैले तपाईंलाई तपाईंका पिता र उनका पिता (आदि) को जन्मको वृत्तान्त बताएँ। हे राजन्, जान्नुहोस्, महारथी धृष्टद्युम्न अग्निको अंशबाट उत्पन्न भए।
108जान्नुहोस् कि शिखण्डी, जो पहिले स्त्री थिइन्, एक राक्षसको अंशबाट उत्पन्न भइन्। हे भरतवंशश्रेष्ठ, जो द्रौपदीका पाँच पुत्र बने —
109जान्नुहोस्, हे भरतवंशश्रेष्ठ, तिनीहरू विश्वेदेव नामक देवता थिए। (तिनीहरू थिए) प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ति,
110नकुलका पुत्र शतानीक र महाबली श्रुतसेन। यदुश्रेष्ठ शूर वसुदेवका पिता बने।
111उनकी पुत्रीको नाम पृथा थियो, जो सौन्दर्यमा पृथ्वीमा अनुपम थिइन्। उनका पिता (शूर) ले अग्निको सामु यो प्रतिज्ञा गरेका थिए कि उनले आफ्नो प्रथम सन्तान आफ्नी फुपूका पुत्र, निःसन्तान राजा कुन्तिभोजलाई दिनेछन्। उनले आफ्नी पुत्री (पृथा) ती राजालाई उनको अनुग्रह पाउने आशाले दिए। र राजा कुन्तिभोजले उनलाई आफ्नी पुत्रीका रूपमा धर्मपुत्री बनाए। उनी आफ्ना (पालक) पिताको घरमा ब्राह्मण र अतिथिहरूको सेवामा लागिरहन्थिन्।
112एक दिन उनले भयंकर र रिसाहा तपस्वी, व्रतशील दुर्वासाको सेवा गरिन्, जो धर्मका रहस्यका ज्ञाता र सत्यसँग राम्ररी परिचित थिए। उनले सकेसम्मको सावधानीले ती संयमी तपस्वीलाई सन्तुष्ट पारिन्।
113ती यशस्वी पुरुषले भने, "हे भाग्यशालिनी कन्या, म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न छु। देवताहरूमध्ये जसलाई तिमीले यस मन्त्रले (जो म तिमीलाई सिकाउँछु) बोलाउनेछ्यौ —
114(उनीहरू तत्काल आउनेछन्) र तिनको अनुग्रहले तिमीले सन्तान प्राप्त गर्नेछ्यौ।" यसरी भनिएपछि ती कन्याले, (मन्त्रको प्रभाव हेर्ने) ठूलो उत्सुकताले —
115कुमारी अवस्थामै सूर्यलाई बोलाइन्। ती यशस्वी प्रकाशदेव (सूर्य) ले उनलाई गर्भवती पारे —
116र उनले एक पुत्रलाई जन्म दिइन्, जो सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ बन्यो। ऊ कवच र कुण्डलको जोडीसहित जन्म्यो र ऊ दिव्य बालकझैँ सुन्दर देखिन्थ्यो —
117र सूर्यझैँ तेजस्वी थियो तथा उसको शरीरको प्रत्येक अङ्ग सुन्दर थियो। आफ्ना साथी-आफन्तहरूको भयले, गुप्त रूपमा —
118उनले त्यस यशस्वी पुत्रलाई जल (नदी) मा बगाइदिइन्। तर यसरी जलमा बगाइएको त्यस शिशुलाई राधाका यशस्वी पतिले उठाए।
119अधिरथ (राधाका पति) ले त्यस शिशुलाई आफ्नो पुत्र बनाए। र तब त्यस दम्पतीले उसलाई वसुषेण नाम दिए, जुन नामले ऊ चाँडै नै सम्पूर्ण देशमा विख्यात भयो। जति-जति ऊ ठूलो भयो, ऊ अत्यन्त बलवान् भयो र सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण भयो।
120ऊ श्रेष्ठ विजेता र सम्पूर्ण वेदाङ्गका ज्ञाता बन्यो। जब त्यो बुद्धिमान् र सत्यप्रिय पुरुष आफ्नो जप गरिरहेको हुन्थ्यो, तब त्यस महात्मासँग यस्तो केही थिएन जो उसले ब्राह्मणहरूलाई नदिन सकोस्। आफ्नो पुत्र (अर्जुन) को हित गर्न यशस्वी इन्द्रले एक दिन ब्राह्मणको रूप धारण गरेर —
121उसबाट उसका कुण्डल र उसको स्वाभाविक कवच मागे। आफ्ना कान र छातीबाट कुण्डल तथा कवच निकालेर उसले ती उनलाई (इन्द्रलाई) दियो।
122इन्द्रले (उसको उदारताबाट) अत्यन्त विस्मित भई उसलाई एउटा शक्ति (दिव्य अस्त्र) दिए र उसलाई यसरी भने, "देव, असुर, गन्धर्व, राक्षस, उरग अथवा मनुष्य —
123हे वीर, जसमाथि पनि तिमीले यो अस्त्र चलाउनेछौ, ऊ निश्चय नै मारिनेछ।" ऊ (पृथा-पुत्र) पहिले वसुषेण नामले चिनिन्थ्यो —
124तर आफ्ना महान् कर्मका कारण ऊ पछि कर्ण कहलायो — किनभने त्यस महायशस्वी वीरले आफ्नो स्वाभाविक कवच (आफ्नो छातीबाट) उतारेको थियो।
125पृथाका त्यस ज्येष्ठ पुत्रलाई कर्ण भनियो। हे नृपश्रेष्ठ, यसरी ऊ सूत जातिमा हुर्कन थाल्यो।
126नृपश्रेष्ठ कर्ण, जो सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण र आफ्ना शत्रुहरूका संहारक थियो, दुर्योधनको मित्र र परामर्शदाता बन्यो। हे राजन्, जान्नुहोस्, ऊ सूर्यको अंशबाट उत्पन्न भएको थियो। ती देवाधिदेव, त्यस शाश्वत सत्ताको, जसको नाम नारायण हो, अंश थिए मनुष्यलोकमा महाबली वासुदेव (कृष्ण)।
127बलदेव नाग शेषको अंश थिए। हे राजन्, जान्नुहोस् कि महातेजस्वी प्रद्युम्न सनत्कुमारको अंश थिए। यसरी स्वर्गका अनेक निवासी पृथ्वीमा महापुरुष बने — वसुदेवको वंशमा, यसरी त्यसको कीर्ति बढाउँदै।
128हे राजन्, ती अप्सराहरू, जसको म पहिले नै चर्चा गरिसकेको छु, इन्द्रको आज्ञाअनुसार अंशमा पृथ्वीमा जन्मे।
129हे राजन्, यी दिव्य स्त्रीहरूका सोह्र हजार अंश मनुष्यलोकमा वसुदेव (कृष्ण) का पत्नी बने। स्वयं श्री (लक्ष्मी) को एक अंश (नारायणप्रति) प्रेमवश पृथ्वीमा अवतरित भयो।
130उनी भीष्मकको वंशमा जन्मिन् र ती यशस्विनी देवीको नाम रुक्मिणी थियो। द्रौपदी शची (इन्द्रकी पत्नी) को अंशबाट द्रुपदको वंशमा र यज्ञवेदीबाट जन्मिन्।
131उनी न अग्ली थिइन्, न पुड्की; उनमा नीलो कमलको सुगन्ध थियो। उनका नेत्र कमलपातझैँ थिए, उनका तिघ्रा सुन्दर र गोला थिए र उनका घना केश काला तथा घुम्रिएका थिए।
132उनी सम्पूर्ण मंगलमय लक्षणले युक्त थिइन् र उनको वर्ण मरकत मणिझैँ थियो। उनी पाँच नरपति (पाण्डव) का हृदयकी मोहिनी थिइन्।
133देवीहरू सिद्धि र धृति ती पाँचैजना (पाण्डव) की आमा बनिन्। तिनका नाम कुन्ती र माद्री थिए। र जुन देवी मति थिइन्, उनी सुबलकी पुत्री (गान्धारी, धृतराष्ट्रकी पत्नी) बनिन्।
134यसरी, हे राजन्, मैले तपाईंलाई देव, असुर, गन्धर्व, अप्सरा र राक्षसका अंशका जन्म र अवतारको वर्णन गरेँ — तिनको जो पृथ्वीमा अजेय राजाका रूपमा प्रकट भए। यदुहरूको विशाल वंशमा जन्मेका ती यशस्वी जनहरूको, तिनको जो ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यका रूपमा जन्मे — सबैको वर्णन भइसक्यो। यो अंशावतरण (अवतारहरूको वृत्तान्त), जो धन, कीर्ति, दीर्घ आयु, सन्तान र विजय दिन समर्थ छ, उचित मनोभावले सुन्नुपर्छ।
135देव, असुर र गन्धर्वहरूका अवतार सुनेर विद्वान् पुरुष, यसरी सृष्टि, पालन र संहारको रहस्य जानेर, महानतम शोकमा पनि विचलित हुँदैन।