आस्तीक पर्व — परीक्षित् र मन्त्रीहरूको संवाद
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 50
संस्कृत
1मन्त्रिणः ऊचुः ततः स राजा राजेन्द्रः स्कन्धे तस्य भुजंगमम्। मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं प्रययौ पुनः॥
2ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूगवि जातो महायशाः। शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः॥
3ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह। सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र शृङ्गी सुश्राव तं तदा॥
4सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं पुरा। मृतं सर्प समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम्॥ वहन्तं राजशार्दूलः स्कन्धेनानपकारिणम्। तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप॥
5जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम्। तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेधुं यतं तदा॥
6शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम्। अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्। शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव॥ शशापाथ महातेजाः पितरं ते रुषान्वितः।
7ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरद्युतिः॥ स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह।
8पितरं तेऽभिसंधाय तेजसा प्रज्वलन्निव॥ अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पमवासृजत्। तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा प्रदहिष्यति॥ आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः। सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम्॥ इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्राऽस्य सोऽभवत्। दृष्ट्वा च पितरं तस्मै तं शापं प्रत्यवेदयत्॥
9स चापि मुनिशार्दूल: प्रेरयामास ते पितुः। शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं गुणान्वितम्॥ आचख्यौ स च विश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः।
10शप्तोऽसि मम पुत्रेण यतो भव महीपते॥ तक्षकस्त्वां महाराज तेजसाऽसौ दहिष्यति।
11श्रुत्वा च तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय॥ यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात्।
12ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते॥ राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत।
13तं ददर्शाथ नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं तदा॥ तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं द्विजम्। क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति॥
14काश्यप उवाच यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परीक्षिन्नाम वै द्विज। तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल सोऽद्य वै॥
15गच्छाम्यहं तं त्वरित: सद्यः कर्तुमपज्वरम्। मयाऽभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति॥
16तक्षक उवाच किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि। अहं स तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यमद्भुतम्॥ न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम्। इत्युक्त्वा तक्षकस्तत्र सोऽदशद्वै वनस्पतिम्॥
17स दष्टपात्रो नागेन भस्मीभूतोऽभवन्नगः। काश्यपश्च ततो राजन्नजीवयत तं नगम्॥
18ततस्तं लोभयामास कामं ब्रूहीति तक्षकः। स एवमुक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः॥
19धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः। तमुवाच महात्मानं तक्षकः श्लक्ष्णया गिरा॥
20यावद्धनं प्रार्थयसे राजस्तस्मात्ततोऽधिकम्। गृहाण मत्त एव त्वं संनिवर्तस्व चानघ॥
21स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः। लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम्॥
22तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः। तं नृपं नृपतिश्रेष्ठं पितरं धार्मिकं तव॥ प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना। ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः॥
23एतदृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम। अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं तेऽतिदारुणम्॥
24श्रुत्वा चैनं नरश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम्। अस्य चर्षेरुत्तङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम्॥
25सौतिरुवाच एतस्मिन्नेव काले तु स राजा जनमेजयः। उवाच मन्त्रिणः सर्वानिदं वाक्यमरिंदमः॥
26जनमेजय उवाच अथ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पतौ। आश्चर्यभूतं लोकस्य भस्मराशिकृतं तदा॥ यवृक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै। नूनं मन्त्रैर्हतविषो न प्रणश्येत काश्यपात्॥
27चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः। दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवयिष्यति॥
28तक्षकः संहतविषो लोके यास्यति हास्यताम्। विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तुष्टिर्द्विजस्य वै॥
29भविष्यति झुपायेन यस्य दास्यामि यातनाम्। एकं तु श्रोतुमिच्छामि तद्वृत्तं निर्जने वने।॥ संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च कस्तदा। श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम्। श्रुत्वा तस्य विधास्येऽहं पन्नगान्तकरी मतिम्॥
30मन्त्रिण: ऊचु: शृणु राजन्यथाऽस्माकं येन तत्कथितं पुरा। समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि॥
31तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिवः। विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखावनस्पतौ॥
32न बुध्येतामुभौ तौ च नगस्थं पन्नगद्विजौ। सह तेनैव वृक्षण भस्मीभूतोऽभवन्नृप॥
33द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः। तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽस्मासु निवेदितम्॥
34यथावृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च। एतत्ते कथितं राजन्यथा दृष्टं श्रुतं च यत्। श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम्॥
35सौतिरुवाच मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः। पर्यतप्यत दुःखार्त: प्रत्यपिंषत्करं करे॥
36निःश्वासमुष्णमसकृद्दीधैं राजीवलोचनः। मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदन्नृपः॥
37उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः। दुर्धरं बाष्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि॥ मूहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः। अमर्षी मन्त्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत॥
38जनमेजय उवाच श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति॥ निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत। अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने।॥ प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता। शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम्॥ ४९।
39इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत्। यदा गच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम॥
40परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः। काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च॥
41स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम्। संजिजीवयिषु प्राप्तं राजानमपराजितम्॥
42महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः। द्विजस्य योददद् द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति॥
43उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम्। भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः॥
अङ्ग्रेजी
1The Ministers said : O king of kings, that tired and hungry monarch, having placed the snake on the shoulder of the Rishi, came back to his own capital.
2The Rishi had a son, born of a cow, named Shringi. He was greatly renowned, exceedingly powerful and greatly energetic and very wrathful.
3He went to Brahma and worshipped him. Commanded by him, Shringi was one day returning home,
4When he heard from his friend how his father had been insulted by your father. He heard that he was bearing on his shoulder a dead snake as motionless as a piece of wood, without doing any injury to the man who had insulted him thus.
5O king, (he heard that your father had insulted the Rishi) who was a great ascetic, the best of Rishis, a controller of his passions, a pious and holy man, a door of wonderful deeds, his soul enlightened with asceticism and his senses and their functions under his complete control.
6His practices were pious, his speeches pure. He was contented and had no avarice; he had not the least meanness, nor had he any avarice. He was old and observant of the vow of silence. And he was the refuge of all creatures. Such was the Rishi whom your father insulted. The son of that Rishi, however, cursed your father in anger.
7Though that son of the Rishi was but a boy, he had the splendour of mature age. He speedily touched water and spoke thus in anger,
8With reference to your father, burning as if in effulgence, “Behold my ascetic powers. The angry and effulgent snake Takshaka, as spoken by me, will burn with his poison, within seven nights hence, the wretch who has placed a dead snake on the shoulder of my sire.“ Having said this, he went to the place where his father was. Seeing his father, he told him of the curse uttered by him.
9That best of Rishis sent to your father. A well-mannered and virtuous disciple, named Gaurmukha, After having taken rest for a while, he (Gauramukha) told everything to the king (your father,)
10(Saying in the words of his preceptor) “O king, you have been cursed by my son. Takshaka will burn you with his poison. O great king, be careful.
11O Janamejaya, your father, having heard these terrible words, took every precaution against the powerful snake Takshaka.
12When the seventh day arrived, a Brahmana Rishi, named Kashyapa, wished to come to the king.
13The king of the snakes, Takshaka, saw Kashyapa and that king of the snakes asked that Brahmana, “Where are you going in a hurry? And what is your business for which you go?"
14Kashyapa said : O Brahmana, I am going where the best of the Kurus, the king named Parikshit is. He will today be killed by the snake Takshaka.
15I am going in a hurry to cure him, so that he, being treated by me, may not he killed by the snake.
16Takshaka said: O Brahmana, I am that very Takshaka. Why do you wish to revive the king bitten by me? Behold my wonderful power. You are incapable of reviving the king bitten by me." Having said this, Takshaka there and then bit a lord of the forest (a banian tree).
17The tree reduced to ashes as soon as bitten by the snake; but, О king, Kashyapa, however revived it.
18Thereupon Takshaka, in order to tempt him, said, “Tell me what is your desire.” and Kashyapa replied to Takshaka.
19“I am going there with the desire of (getting) wealth.” The illustrious Takshaka, (thereupon) told him in sweet words,
20"O sinless one, take from me more wealth than you expect to get from that king. And then go back."
21The best of men, Kashyapa, being thus addressed by the snake and having received from him as much wealth as he desired to get, went back.
22When the Brahman went back, Takshaka went in disguise to that best of kings, your virtuous father, who was then staying with all precautions in his palace; and he burnt him with the fire of his poison. After this (most lamentable event,) you, O best of kings, were installed on the throne.
23O best of kings, we have told you all that we saw and heard, though the account is te: ible and cruel.
24O best of kings, you have now heard how (your father) the great king of the world was killed and how Rishi Uttanka was insulted, do what is proper.
25Sauti said : Thereupon the chastiser of foes, Janamejaya addressed all his ministers thus.
26Janamejaya said : From whom have you heard this wonderful account of the lord of the forest, burnt to ashes by Takshaka and revived again by Kashyapa? My father could not have certainly died were the poison neutralised by the Mantras of Kashyapa.
27The sinful wretch, the worst of the snakes (Takshaka), thought in his mind, If a Brahmana revives the king bitten by me,
28"All the world will laugh at me saying, Takshaka had no poison any longer.” Certainly having thought so, he gratified the Brahmana.
29I have however, devised a means by which I shall punish him. I now wish to hear how you heard and how you saw what happened in the solitude of the forest, especially the conversation between Takshaka and Kashyapa. Having heard this, I shall devise means for the destruction of the snakes,
30The Ministers said : O king, hear from whom we heard the conversation between that king of the Brahmanas and the king of the snakes.
31O king, a certain man had climbed that lord of the forest to collect its dry twigs for sacrificial fuel.
32He was not seen by the Brahmana or the snake. O king, he too was reduced to ashes with the tree.
33O king of kings, he was revived with the tree by the power of the Brahmana. That man, a servant of a Brahmana, came to us,
34And told us in detail what happened between Takshaka and the Brahmana. O king, we are thus able to tell you what we saw or heard. O best of kings, having heard it, do what should be done now.
35Sauti said : Having heard the words of the ministers, the king Janamejaya began to weep in grief and squeezed his hands.
36The lotus-eyed king breathed long and hot breaths; the king shed tears and wept aloud.
37The king, afflicted with grief and sorrow, shed tears and touching water according to the form, thought for a while as if sifting something in his mind. Then addressing all his ministers, he said :
38Janamejaya said : I have heard your account of my father's ascension to heaven. Know now what is my fixed resolve. No time should be lost to avenge the wretch Takshaka who killed my father. The wretch killed the king, making Shringi a mere pretext.
39Out of malignity alone he prevented Kashyapa from coming. If that Brahmana had come, my father would have certainly lived.
40What harm could have possibly come to him if the king had revived by the grace of Kashyapa and the precautions taken by the ministers?
41He, being ignorant of my anger, prevented that best of Brahmana, Kashyapa, from coming to my unconquerable father.
42The aggression of the wretch Takshaka is great, for he gave wealth to the Brahmana, so that he might not revive the king.
43I must avenge myself on my father's enemy, to please myself, to please Uttanka and you all.
हिन्दी
1मन्त्रियों ने कहा — हे राजाधिराज, वे थके और भूखे नरेश ऋषि के कन्धे पर सर्प रखकर अपनी राजधानी लौट आए।
2उन ऋषि का एक पुत्र था, जो गौ से उत्पन्न हुआ था और जिसका नाम शृंगी था। वह परम विख्यात, अत्यन्त बलवान्, महातेजस्वी और अत्यन्त क्रोधी था।
3वह ब्रह्मा के पास गया और उनकी उपासना की। उनकी आज्ञा पाकर शृंगी एक दिन घर लौट रहा था —
4जब उसने अपने मित्र से सुना कि आपके पिता ने उसके पिता का किस प्रकार अपमान किया। उसने सुना कि वे अपने कन्धे पर एक मृत सर्प काठ के टुकड़े के समान निश्चल होकर ढो रहे हैं और उन्होंने उस मनुष्य का कोई अनिष्ट नहीं किया जिसने उनका इस प्रकार अपमान किया था।
5हे राजन्, (उसने सुना कि आपके पिता ने उन ऋषि का अपमान किया) जो महातपस्वी थे, ऋषिश्रेष्ठ थे, अपनी वासनाओं के संयमी, धर्मात्मा और पवित्र पुरुष, अद्भुत कर्मों के कर्ता, जिनकी आत्मा तपस्या से प्रबुद्ध थी और जिनकी इन्द्रियाँ तथा उनके व्यापार उनके पूर्ण संयम में थे।
6उनका आचरण पवित्र था, उनकी वाणी शुद्ध थी। वे सन्तुष्ट थे और उनमें लोभ नहीं था; उनमें तनिक भी नीचता नहीं थी, न कोई लोभ। वे वृद्ध थे और मौनव्रत का पालन कर रहे थे। और वे समस्त प्राणियों के आश्रय थे। ऐसे थे वे ऋषि जिनका आपके पिता ने अपमान किया। किन्तु उन ऋषि के पुत्र ने क्रोध में आपके पिता को शाप दे दिया।
7यद्यपि वह ऋषिपुत्र केवल बालक था, तथापि उसमें प्रौढ़ आयु का तेज था। उसने शीघ्रता से जल का स्पर्श किया और क्रोध में इस प्रकार कहा —
8आपके पिता के विषय में, मानो तेज से जलता हुआ, "मेरी तपःशक्ति देखो। मेरे कहे अनुसार वह क्रुद्ध और तेजस्वी सर्प तक्षक आज से सात रात्रियों के भीतर उस अधम को अपने विष से जला देगा, जिसने मेरे पिता के कन्धे पर मृत सर्प रखा है।" यह कहकर वह उस स्थान पर गया जहाँ उसके पिता थे। अपने पिता को देखकर उसने उन्हें अपने दिए हुए शाप के विषय में बताया।
9उन ऋषिश्रेष्ठ ने आपके पिता के पास गौरमुख नामक एक सुशील और धर्मात्मा शिष्य को भेजा। कुछ क्षण विश्राम करके उसने (गौरमुख ने) राजा (आपके पिता) को सब कुछ कह सुनाया —
10(अपने गुरु के शब्दों में यह कहते हुए) "हे राजन्, आपको मेरे पुत्र ने शाप दे दिया है। तक्षक आपको अपने विष से जला देगा। हे महाराज, सावधान रहिए।"
11हे जनमेजय, आपके पिता ने ये भयंकर वचन सुनकर महाबली सर्प तक्षक से बचने के लिए हर प्रकार की सावधानी बरती।
12जब सातवाँ दिन आया, तब कश्यप नामक एक ब्राह्मण ऋषि राजा के पास आना चाहते थे।
13नागराज तक्षक ने कश्यप को देखा और उस नागराज ने उन ब्राह्मण से पूछा, "आप इतनी शीघ्रता से कहाँ जा रहे हैं? और किस कार्य से जा रहे हैं?"
14कश्यप ने कहा — हे ब्राह्मण, मैं वहाँ जा रहा हूँ जहाँ कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् नामक राजा हैं। आज तक्षक सर्प द्वारा उनका वध होगा।
15मैं उनकी चिकित्सा करने शीघ्रता से जा रहा हूँ, ताकि मेरी चिकित्सा पाकर वे उस सर्प द्वारा मारे न जाएँ।
16तक्षक ने कहा — हे ब्राह्मण, मैं वही तक्षक हूँ। मेरे डँसे राजा को आप क्यों जिलाना चाहते हैं? मेरी अद्भुत शक्ति देखिए। मेरे डँसे राजा को जिलाने में आप असमर्थ हैं।" यह कहकर तक्षक ने वहीं वन के एक स्वामी (वटवृक्ष) को डँस लिया।
17सर्प के डँसते ही वह वृक्ष भस्म हो गया; किन्तु, हे राजन्, कश्यप ने उसे फिर जीवित कर दिया।
18तब तक्षक ने उन्हें लुभाने के लिए कहा, "बताइए, आपकी क्या इच्छा है?" और कश्यप ने तक्षक को उत्तर दिया —
19"मैं वहाँ धन (पाने) की इच्छा से जा रहा हूँ।" तब यशस्वी तक्षक ने उनसे मधुर वचनों में कहा —
20"हे निष्पाप, उस राजा से आप जितना धन पाने की आशा रखते हैं, उससे अधिक मुझसे ले लीजिए। और फिर लौट जाइए।"
21नरश्रेष्ठ कश्यप उस सर्प द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर और उससे अपनी इच्छानुसार धन प्राप्त करके लौट गए।
22जब वे ब्राह्मण लौट गए, तब तक्षक छद्मवेश में उन नृपश्रेष्ठ, आपके धर्मात्मा पिता के पास गया, जो उस समय समस्त सावधानियों के साथ अपने प्रासाद में रह रहे थे; और उसने उन्हें अपने विष की अग्नि से जला दिया। इस (अत्यन्त शोचनीय घटना) के पश्चात्, हे नृपश्रेष्ठ, आप सिंहासन पर स्थापित किए गए।
23हे नृपश्रेष्ठ, हमने आपको वह सब बता दिया जो हमने देखा और सुना, यद्यपि यह वृत्तान्त भयंकर और क्रूर है।
24हे नृपश्रेष्ठ, अब आपने सुन लिया कि (आपके पिता) उन महान् जगत्पति का वध कैसे हुआ और ऋषि उत्तंक का अपमान कैसे हुआ; अब जो उचित हो, वह कीजिए।
25सौति ने कहा — तब शत्रुदमन जनमेजय ने अपने समस्त मन्त्रियों को इस प्रकार सम्बोधित किया।
26जनमेजय ने कहा — तक्षक द्वारा भस्म किए गए और कश्यप द्वारा पुनर्जीवित किए गए उस वनस्वामी का यह अद्भुत वृत्तान्त आपने किससे सुना? यदि कश्यप के मन्त्रों से विष का निवारण हो जाता, तो मेरे पिता निश्चय ही न मरते।
27उस पापी अधम, सर्पों में सबसे नीच (तक्षक) ने मन में सोचा, "यदि कोई ब्राह्मण मेरे डँसे राजा को जिला देगा —
28तो समस्त संसार यह कहकर मेरी हँसी उड़ाएगा कि तक्षक में अब कोई विष नहीं रहा।" निश्चय ही ऐसा सोचकर उसने उस ब्राह्मण को सन्तुष्ट किया।
29किन्तु मैंने एक उपाय सोच लिया है जिससे मैं उसे दण्ड दूँगा। अब मैं सुनना चाहता हूँ कि वन के एकान्त में जो हुआ, विशेषतः तक्षक और कश्यप का संवाद, वह आपने कैसे सुना और कैसे देखा। यह सुनकर मैं सर्पों के विनाश का उपाय सोचूँगा।
30मन्त्रियों ने कहा — हे राजन्, सुनिए, उन ब्राह्मणश्रेष्ठ और नागराज का संवाद हमने किससे सुना।
31हे राजन्, एक व्यक्ति यज्ञीय समिधा के लिए सूखी टहनियाँ बटोरने उस वनस्वामी पर चढ़ा हुआ था।
32उसे न ब्राह्मण ने देखा, न सर्प ने। हे राजन्, वह भी उस वृक्ष के साथ भस्म हो गया।
33हे राजाधिराज, वह भी उस ब्राह्मण की शक्ति से वृक्ष के साथ ही जीवित हो गया। वह व्यक्ति, जो एक ब्राह्मण का सेवक था, हमारे पास आया —
34और उसने तक्षक तथा उस ब्राह्मण के बीच जो हुआ, वह हमें विस्तार से बताया। हे राजन्, इस प्रकार हम आपको वह बता सके जो हमने देखा या सुना। हे नृपश्रेष्ठ, इसे सुनकर अब जो करना चाहिए, वह कीजिए।
35सौति ने कहा — मन्त्रियों के वचन सुनकर राजा जनमेजय शोक में रोने लगे और उन्होंने अपने हाथ मलने लगे।
36उन कमलनयन राजा ने लम्बी और गरम साँसें लीं; राजा ने अश्रु बहाए और ऊँचे स्वर से रोए।
37शोक और दुःख से पीड़ित राजा ने अश्रु बहाए और विधिपूर्वक जल का स्पर्श करके कुछ क्षण ऐसे विचार किया मानो मन में कुछ छान रहे हों। फिर अपने समस्त मन्त्रियों को सम्बोधित करते हुए उन्होंने कहा —
38जनमेजय ने कहा — मैंने अपने पिता के स्वर्गारोहण का आपका वृत्तान्त सुन लिया। अब मेरा दृढ़ संकल्प जान लीजिए। मेरे पिता का वध करने वाले उस अधम तक्षक से प्रतिशोध लेने में विलम्ब नहीं होना चाहिए। उस अधम ने शृंगी को केवल बहाना बनाकर राजा का वध किया।
39केवल द्वेष के कारण उसने कश्यप को आने से रोका। यदि वे ब्राह्मण आ गए होते, तो मेरे पिता निश्चय ही जीवित रहते।
40यदि कश्यप की कृपा से और मन्त्रियों द्वारा बरती गई सावधानियों से राजा जीवित हो जाते, तो उसका क्या अनिष्ट हो सकता था?
41वह मेरे क्रोध से अनजान होकर उन ब्राह्मणश्रेष्ठ कश्यप को मेरे अजेय पिता के पास आने से रोक बैठा।
42उस अधम तक्षक का अपराध महान् है, क्योंकि उसने उस ब्राह्मण को धन दिया ताकि वह राजा को जीवित न करे।
43मुझे अपने पिता के शत्रु से प्रतिशोध लेना ही होगा — अपने को सन्तुष्ट करने के लिए, उत्तंक को सन्तुष्ट करने के लिए और आप सबको सन्तुष्ट करने के लिए।
नेपाली
1मन्त्रीहरूले भने — हे राजाधिराज, ती थाकेका र भोकाएका नरेश ऋषिको काँधमा सर्प राखेर आफ्नो राजधानी फर्के।
2ती ऋषिको एक पुत्र थियो, जो गाईबाट उत्पन्न भएको थियो र जसको नाम शृंगी थियो। ऊ परम विख्यात, अत्यन्त बलवान्, महातेजस्वी र अत्यन्त रिसाहा थियो।
3ऊ ब्रह्माकहाँ गयो र उनको उपासना गर्यो। उनको आज्ञा पाएर शृंगी एक दिन घर फर्किरहेको थियो —
4जब उसले आफ्नो मित्रबाट सुन्यो कि तपाईंका पिताले उसका पिताको कसरी अपमान गरे। उसले सुन्यो कि उनी आफ्नो काँधमा एउटा मृत सर्प काठको टुक्राझैँ निश्चल भई बोकिरहेका छन् र उनले त्यस मनुष्यको कुनै अनिष्ट गरेका छैनन् जसले उनको यसरी अपमान गरेको थियो।
5हे राजन्, (उसले सुन्यो कि तपाईंका पिताले ती ऋषिको अपमान गरे) जो महातपस्वी थिए, ऋषिश्रेष्ठ थिए, आफ्ना वासनाका संयमी, धर्मात्मा र पवित्र पुरुष, अद्भुत कर्मका कर्ता, जसको आत्मा तपस्याले प्रबुद्ध थियो र जसका इन्द्रिय तथा तिनका व्यापार उनको पूर्ण संयममा थिए।
6उनको आचरण पवित्र थियो, उनको वाणी शुद्ध थियो। उनी सन्तुष्ट थिए र उनमा लोभ थिएन; उनमा रत्तिभर पनि नीचता थिएन, न कुनै लोभ। उनी वृद्ध थिए र मौनव्रतको पालना गरिरहेका थिए। र उनी सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय थिए। यस्ता थिए ती ऋषि जसको तपाईंका पिताले अपमान गरे। तर ती ऋषिका पुत्रले क्रोधमा तपाईंका पितालाई शाप दिए।
7यद्यपि त्यो ऋषिपुत्र केवल बालक थियो, तैपनि उसमा प्रौढ उमेरको तेज थियो। उसले हतारिँदै जलको स्पर्श गर्यो र क्रोधमा यसरी भन्यो —
8तपाईंका पिताका विषयमा, मानौँ तेजले जलिरहेको, "मेरो तपःशक्ति हेर। मेरो भनाइअनुसार त्यो क्रुद्ध र तेजस्वी सर्प तक्षकले आजदेखि सात रातभित्र त्यस अधमलाई आफ्नो विषले जलाइदिनेछ, जसले मेरा पिताको काँधमा मृत सर्प राखेको छ।" यसो भनेर ऊ त्यस स्थानमा गयो जहाँ उसका पिता थिए। आफ्ना पितालाई देखेर उसले उनलाई आफूले दिएको शापका विषयमा बतायो।
9ती ऋषिश्रेष्ठले तपाईंका पिताकहाँ गौरमुख नामक एक सुशील र धर्मात्मा शिष्यलाई पठाए। केही क्षण विश्राम गरेर उसले (गौरमुखले) राजा (तपाईंका पिता) लाई सबै कुरा सुनायो —
10(आफ्ना गुरुका शब्दमा यसो भन्दै) "हे राजन्, तपाईंलाई मेरो पुत्रले शाप दिएको छ। तक्षकले तपाईंलाई आफ्नो विषले जलाइदिनेछ। हे महाराज, सावधान रहनुहोस्।"
11हे जनमेजय, तपाईंका पिताले यी भयंकर वचन सुनेर महाबली सर्प तक्षकबाट बच्न हरेक किसिमको सावधानी अपनाए।
12जब सातौँ दिन आयो, तब कश्यप नामक एक ब्राह्मण ऋषि राजाकहाँ आउन चाहन्थे।
13नागराज तक्षकले कश्यपलाई देख्यो र त्यस नागराजले ती ब्राह्मणलाई सोध्यो, "तपाईं यति हतारले कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ? र कुन कार्यले जाँदै हुनुहुन्छ?"
14कश्यपले भने — हे ब्राह्मण, म त्यहाँ जाँदै छु जहाँ कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् नामक राजा छन्। आज तक्षक सर्पद्वारा उनको वध हुनेछ।
15म उनको चिकित्सा गर्न हतारले जाँदै छु, ताकि मेरो चिकित्सा पाएर उनी त्यस सर्पद्वारा नमारिऊन्।
16तक्षकले भन्यो — हे ब्राह्मण, म त्यही तक्षक हुँ। मैले डसेका राजालाई तपाईं किन जिउँदो पार्न चाहनुहुन्छ? मेरो अद्भुत शक्ति हेर्नुहोस्। मैले डसेका राजालाई जिउँदो पार्न तपाईं असमर्थ हुनुहुन्छ।" यसो भनेर तक्षकले त्यहीँ वनका एक स्वामी (वटवृक्ष) लाई डस्यो।
17सर्पले डस्नासाथ त्यो वृक्ष भस्म भयो; तर, हे राजन्, कश्यपले त्यसलाई फेरि जीवित पारे।
18तब तक्षकले उनलाई लोभ्याउन भन्यो, "भन्नुहोस्, तपाईंको के इच्छा छ?" र कश्यपले तक्षकलाई जवाफ दिए —
19"म त्यहाँ धन (पाउने) इच्छाले जाँदै छु।" तब यशस्वी तक्षकले उनलाई मधुर वचनमा भन्यो —
20"हे निष्पाप, त्यस राजाबाट तपाईं जति धन पाउने आशा राख्नुहुन्छ, त्योभन्दा बढी मबाट लिनुहोस्। र फेरि फर्कनुहोस्।"
21नरश्रेष्ठ कश्यप त्यस सर्पद्वारा यसरी भनिएपछि र त्यसबाट आफ्नो इच्छाअनुसार धन प्राप्त गरेर फर्के।
22जब ती ब्राह्मण फर्के, तब तक्षक छद्मवेशमा ती नृपश्रेष्ठ, तपाईंका धर्मात्मा पिताकहाँ गयो, जो त्यस बेला सम्पूर्ण सावधानीसहित आफ्नो प्रासादमा बसिरहेका थिए; र उसले उनलाई आफ्नो विषको अग्निले जलाइदियो। यस (अत्यन्त शोचनीय घटना) पछि, हे नृपश्रेष्ठ, तपाईं सिंहासनमा स्थापित गरिनुभयो।
23हे नृपश्रेष्ठ, हामीले तपाईंलाई त्यो सबै बतायौँ जो हामीले देख्यौँ र सुन्यौँ, यद्यपि यो वृत्तान्त भयंकर र क्रूर छ।
24हे नृपश्रेष्ठ, अब तपाईंले सुन्नुभयो कि (तपाईंका पिता) ती महान् जगत्पतिको वध कसरी भयो र ऋषि उत्तंकको अपमान कसरी भयो; अब जो उचित होस्, त्यो गर्नुहोस्।
25सौतिले भने — तब शत्रुदमन जनमेजयले आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्रीहरूलाई यसरी सम्बोधन गरे।
26जनमेजयले भने — तक्षकद्वारा भस्म पारिएको र कश्यपद्वारा पुनर्जीवित पारिएको त्यस वनस्वामीको यो अद्भुत वृत्तान्त तपाईंहरूले कसबाट सुन्नुभयो? यदि कश्यपका मन्त्रले विषको निवारण भएको भए, मेरा पिता निश्चय नै मर्ने थिएनन्।
27त्यस पापी अधम, सर्पहरूमा सबभन्दा नीच (तक्षक) ले मनमा सोच्यो, "यदि कुनै ब्राह्मणले मैले डसेका राजालाई जिउँदो पारिदियो भने —
28संसारभरले यसो भनेर मेरो खिसी गर्नेछ कि तक्षकमा अब कुनै विष रहेन।" निश्चय नै त्यसो सोचेर उसले त्यस ब्राह्मणलाई सन्तुष्ट पार्यो।
29तर मैले एउटा उपाय सोचिसकेको छु जसले म उसलाई दण्ड दिनेछु। अब म सुन्न चाहन्छु कि वनको एकान्तमा जे भयो, विशेषतः तक्षक र कश्यपको संवाद, त्यो तपाईंहरूले कसरी सुन्नुभयो र कसरी देख्नुभयो। यो सुनेर म सर्पहरूको विनाशको उपाय सोच्नेछु।
30मन्त्रीहरूले भने — हे राजन्, सुन्नुहोस्, ती ब्राह्मणश्रेष्ठ र नागराजको संवाद हामीले कसबाट सुन्यौँ।
31हे राजन्, एक व्यक्ति यज्ञीय समिधाका लागि सुक्खा हाँगा बटुल्न त्यस वनस्वामीमा चढेको थियो।
32उसलाई न ब्राह्मणले देखे, न सर्पले। हे राजन्, ऊ पनि त्यस वृक्षसँगै भस्म भयो।
33हे राजाधिराज, ऊ पनि त्यस ब्राह्मणको शक्तिले वृक्षसँगै जीवित भयो। त्यो व्यक्ति, जो एक ब्राह्मणको सेवक थियो, हामीकहाँ आयो —
34र उसले तक्षक तथा त्यस ब्राह्मणबीच जे भयो, त्यो हामीलाई विस्तारपूर्वक बतायो। हे राजन्, यसरी हामीले तपाईंलाई त्यो बताउन सक्यौँ जो हामीले देख्यौँ वा सुन्यौँ। हे नृपश्रेष्ठ, यो सुनेर अब जे गर्नुपर्छ, त्यो गर्नुहोस्।
35सौतिले भने — मन्त्रीहरूका वचन सुनेर राजा जनमेजय शोकमा रुन थाले र उनले आफ्ना हात मल्न थाले।
36ती कमलनयन राजाले लामो र तातो सास फेरे; राजाले आँसु बगाए र उच्च स्वरले रोए।
37शोक र दुःखले पीडित राजाले आँसु बगाए र विधिपूर्वक जलको स्पर्श गरेर केही क्षण यसरी विचार गरे मानौँ मनमा केही छानिरहेका छन्। अनि आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्रीहरूलाई सम्बोधन गर्दै उनले भने —
38जनमेजयले भने — मैले आफ्ना पिताको स्वर्गारोहणको तपाईंहरूको वृत्तान्त सुनेँ। अब मेरो दृढ संकल्प जान्नुहोस्। मेरा पिताको वध गर्ने त्यस अधम तक्षकसँग प्रतिशोध लिनमा ढिलाइ हुनुहुँदैन। त्यस अधमले शृंगीलाई केवल बहाना बनाएर राजाको वध गर्यो।
39केवल द्वेषका कारण उसले कश्यपलाई आउनबाट रोक्यो। यदि ती ब्राह्मण आएका भए, मेरा पिता निश्चय नै जीवित रहन्थे।
40यदि कश्यपको कृपाले र मन्त्रीहरूले अपनाएका सावधानीले राजा जीवित हुन्थे भने, त्यसको के अनिष्ट हुन सक्थ्यो?
41ऊ मेरो क्रोधबाट अनजान भई ती ब्राह्मणश्रेष्ठ कश्यपलाई मेरा अजेय पिताकहाँ आउनबाट रोक्यो।
42त्यस अधम तक्षकको अपराध महान् छ, किनभने उसले त्यस ब्राह्मणलाई धन दियो ताकि उसले राजालाई जीवित नपारोस्।
43मैले आफ्ना पिताका शत्रुसँग प्रतिशोध लिनैपर्छ — आफूलाई सन्तुष्ट पार्न, उत्तंकलाई सन्तुष्ट पार्न र तपाईंहरू सबैलाई सन्तुष्ट पार्न।