अनुद्यूत पर्व — धृतराष्ट्रका वचन
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 314
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तमागतमथो राजा विदुरं दीर्घदर्शिनम्। साशरू इव पप्रच्छ धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः॥
2धृतराष्ट्र उवाच कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ॥
3धौम्यश्चैव कथं क्षत्तद्रौपदी च यशस्विनी। श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषां शंस विचेष्टितम्॥
4विदुर उवाच वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। बाहू विशालौ सम्पश्यन् भीमो गच्छति पाण्डवः॥
5सिकता वपन् सव्यसाची राजानमनुगच्छति। माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति॥
6पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः। दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति॥
7कृष्णा तु केशैः प्रच्छाद्य मुखमायतलोचना। दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति॥
8धौम्यो रौद्राणि सामानि याम्यानि च विशाम्पते। गायन् गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना॥
9धृतराष्ट्र उवाच विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः। तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते॥
10विदुर उवाच निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हते राज्ये धनेषु च। न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः॥
11योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत। निकृत्या भ्रंशितः क्रोधान्नोन्मीलयति लोचने।॥
12नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा। स पिधाय मुखं राजा तस्माद् गच्छति पाण्डवः॥१२।
13यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणु। बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ।॥
14बाहू विशालौ कृत्वासौ तेन भीमोऽपि गच्छति। बाहू विदर्शयन् राजन् बाहुद्रविणदर्पितः॥ चिकीर्षन् कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः। प्रदिशञ्छरसम्पातान् कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा॥
15सिकता वपन् सव्यसाची राजानमनुगच्छति। असक्ताः सिकतास्तस्य यथा सम्प्रति भारत। असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु॥ न मे कश्चिद् विजानीयान्मुखमद्येति भारत।
16मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति॥ नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो। पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति॥
17एकवस्त्रा प्ररुदती मुक्तकेशी रजस्वला। शोणितेनाक्तवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत्॥
18यत्कृतेऽहमिदं प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे। हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः॥ बहुशोणितदिग्धाङ्गयो मुक्तकेशयो रजस्वलः। एवं कृतोदका भार्याः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम्॥
19कृत्वा तु नैर्ऋतान् दर्भान् धीरो धौम्यः पुरोहितः। सामानि गायन् याम्यानि पुरतो याति भारत॥
20हतेषु भारतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा। एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योऽपि गच्छति॥२३
21हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम्। अहो धिक् कुरुवृद्धानां बालानामिव चेष्टितम्॥
22राष्ट्रेभ्यः पाण्डुदायादाँल्लोभान्निर्वासयन्ति ये। अनाथाः स्म वयं सर्वे वियुक्ताः पाण्डुनन्दनैः॥
23दुर्विनीतेषु लुब्धेषु का प्रीतिः कौरवेषु नः। इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म पुनः पुनः॥२६
24एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम्। कथयन्तश्च कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः॥
25एवं तेषु नरावयेषु निर्यत्सु गजसाह्वयात्। अनभ्रे विद्युतश्चासन् भूमिश्च समकम्पत॥
26राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते। उल्का चाप्यपसव्येन पुरं कृत्वा व्यशीर्यत॥
27प्रत्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः। देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च॥
28एवमेते महोत्पाताः प्रादुरासन् दुरासदाः। भरतानामभावाय राजन् दुर्मन्त्रिते तव॥
29वैशम्पायन उवाच एवं प्रवदतोरेव तयोस्तत्र विशाम्पते। धृतराष्ट्रस्य राज्ञश्च विदुरस्य च धीमतः॥
30स्थितः। नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह॥
31इतश्चतुर्दशे वर्षे विनक्ष्यन्तीह कौरवाः। दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च॥
32इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत। ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद् देवर्षिसत्तमः॥
33ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः। द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन्॥
34अथाब्रवीत् ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणाम्। दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान्॥
35अवध्यान् पाण्डवान् प्राहुर्देवपुत्रान् द्विजातयः। अहं वै शरणं प्राप्तान् वर्तमानो यथाबलम्॥ गन्ता सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान् सराजकान्। नोत्सहेयं परित्यक्तुं दैवं हि बलवत्तरम्॥
36धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः। ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः॥
37चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः। वैरं निर्यातयिष्यन्ति महद् दुःखाय पाण्डवाः॥
38मया च भ्रंशितो राजन् दुपदः सखिविग्रहे। पुत्रार्थमयजद् राजा वधाय मम भारत॥
39याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात्। धृष्टद्युम्नं द्रौपदी च वेदीमध्यात् सुमध्यमाम्॥
40धृष्टद्युम्नस्तु पार्थानां श्यालः सम्बन्धतो मतः। पाण्डवानां प्रियरतस्तस्मान्मां भयमाविशत्॥
41ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान् कवची शरी। मर्त्यधर्मतया तस्मादद्य मे साध्वसो महान्॥
42गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः परवीरहा। स्थातिरथसंख्यायां योऽग्रणीरर्जुनो युवा॥
43सृष्टप्राणो भृशतरं तेन चेत् संगमो मम। किमन्यद् दुःखमधिकं परमं भुवि कौरवाः॥
44धृष्टद्युम्नो द्रोणमृत्युरिति विप्रथितं वचः। मद्वधाय श्रुतोऽप्यष लोके चाप्यति विश्रुतः॥
45सोऽयं नूनमनुप्राप्तस्त्वत्कृते काल उत्तमः। त्वरितं कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम्॥
46मुहूर्तं सुखमेवैतत् तालच्छायेव हैमनी। यजध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च॥
47इतश्चतुर्दशे वर्षे महत् प्राप्यस्यथ वैशसम्। द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्॥
48सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान्। यदि ते न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः। सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च :॥ पुत्रकाः
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said As soon as Vidura of great foresight came, the king Dhritarashtra, the son of Ambika, asked him timidly.
2Dhritarashtra said How does the son of Kunti, and Dharma, Yudhisthira, proceed along? How does Bhimasena also Savyasachi (Arjuna) and the two Pandavas, the sons of Madri?
3O Khattwa, how does Dhaumya? How does the illustrious Draupadi (proceed along)? I desire to hear everything. Describe to me all their acts.
4Vidura said The son of Kunti (has gone away), covering his face with cloth, the Pandava Bhima has proceeded along looking at his mighty arms.
5Savyasachi (Arjuna) has followed the king, (Yudhisthira) scattering sands along. The son of Madri, Sahadeva proceeds (the way) besmearing his face.
6That handsomest of men in the world, Nakula, has gone following the king in great grief, staining himself with dust.
7The large eyed and beautiful Krishna (Draupadi) has followed the king, covering her face with her dishevelled hair and bathing in tears.
8O king, Dhaumya proceeds along with Kusha grass in hand, uttering the fearful Mantras of the Sama Veda relating to Yama.
9Dhritarashtra said The Pandavas are going assuming various guise. O Vidura, tell me why they are going in this way.
10Vidura said Through persecuted by your sons, and robbed off his kingdom and wealth, the mind of the wise Dharmaraja (Yudhisthira) has not deviated from the path of virtue.
11O descendant of Bharata, the king (Yudhisthira) is always kind to the sons of Dhritarashtra. Deprived of kingdom by foul means, he does not open his eyes in anger.
12"I shall not consume men by looking at them with fearful eyes," thinking this, the Pandava king proceeds along with covered face.
13Hear, I tell you, why Bhima goes in this way. O best of the Bharata race, thinking “There is none equal to me in strength of arms."
14O king Bhima ever proud of his strength of arms, goes repeatedly stretching forth his mighty arms and exhibiting them and desiring to do to his enemies, deeds worthy of those arms. The son of Kunti, Arjuna, capable of using both his arms (in throwing weapon),
15That Savyasachi, O descendant of Bharata, follows the king, scattering dust emblematical of the arrows he will shower in the battle. O descendant of Bharata, it indicated that as the sand grains are scattered by him with ease, so will he rain arrows with ease on the enemy. O lord, thinking “None may recognise me in this day of calamity,"
16Sahadeva proceeds along besmearing his face. Nakula goes with his body besmeared with ashes, thinking, “I may steal the hearts of the ladies that may look at me."
17Draupadi, attired in one piece of cloth, stained with blood, and her hair dishevelled (proceeds along) weeping and saying.
18“The wives of those for whom I have been reduced to such a plight shall, on the fourteenth year hence, deprived of their husbands, sons, relatives and dear ones smeared all over with blood, all in their seasons, and with hair dishevelled enter Hastinapur having offered oblations of water to the manes of their dead husbands.
19O descendant of Bharata, the learned and self controlled priest Dhaumya, holding the Kusha (grass) in his hand and pointing them towards the south west, walk before (the Pandavas) singing the Mantras of the Samaveda.
20Dhaumya is preceding, saying "When the descendant of Bharata will be killed in battle, the priests and preceptors of the Kurus will thus sing the Sama Mantras."
21“Alas, alas, our lords are going away! O fie on the Kuru chiefs who have acted like children.
22In thus banishing the heirs of Pandu from covetousness! We shall be masterless, being thus separated from the Pandavas,
23What love can we bear for the wicked and covetous Kurus”? The citizens repeatedly bewailed thus in great grief.
24The son of Kunti, all possessing great energy of mind, has gone away to the forest indicating by signs the resolution that were in their minds.
25At the departure of those foremost of men from Hastinapur, lightning flashed in the cloudless sky, earth began to tremble,
26Rahu came to devour the sun, although it was not the day of an eclipse, meteors began to fall, keeping the city to their right.
27Jackals, vultures, ravens, and other carnivorous beasts and birds began to shriek from the temples of the gods, from the tops of sacred trees and from walls and housetops.
28O king, thus extraordinary and fearful protents were seen and heard, indicating the destruction of the Bharata race the consequence of your evil counsels;
29Vaishampayana said O king, when the king Dhritarashtra and the intelligent Vidura were thus talking, there as came.
30To the Sabha (and stood) in the midst of the Kurus, Narada surrounded by great Rishis. He then uttered these terrible words.
31Narada said On the fourteenth year hence, for the fault of Duryodhana will be destroyed the Kurus by the prowess of Bhima and Arjuna.
32Vaishampayana said Having said this, that foremost of all celestial Rishis, adorned with surprising Vedic grace, disappeared from the scene, passing into the sky.
33Thereupon Duryodhana, Karna and the son of Subala, Shakuni, considering Drona as the island (refuse) offered him the kingdom.
34Then Drona spoke thus to the wicked Duryodhana, Dushasana, Karna and all the other Bharatas.
35Drona said The Brahmanas have said that the Pandavas of celestial origin are incapable of being killed. The sons of Dhritarashtra, with all their forces, heartily and with reverence have sought my protection; I shall look after them to the best of my power. I cannot abandon them. Destiny is Supreme.
36The sons of Pandu, being defeated at dice, are going to the forest to save their virtue. The Pandavas will live for twelve years in the forest.
37Practising Brahmacharya. The Pandavas will to our great grief return in anger (at the end of the thirteenth) to take great ngeanceve on their foes.
38I formerly deprived Drupada of his kingdom in a quarrel over friendship. O descendant of Bharata, robbed of his kingdom, the king (Drupada) performed a sacrifice to obtain a son who would kill me.
39By the ascetic power of Yaja and Upayaja, he has obtained a son from (the sacrificial) fire, (namely) Dhristadyumna and (a daughter) the faultless Krishna (Draupadi), both risen from the sacrificial alter.
40Dhristadyumna is the brother-in-law of the sons of Pritha by marriage; he is ever engaged in doing the favourite works of the Pandavas. I have, therefore, a great fear.
41Of celestial origin and of effulgence as that of fire, he was born with bow, arrows and armour. I have great fear from him.
42The slayer of hostile heroes, the son of Prishata (Drupada), has taken the side of that your hero who stands at the head of all great car warriors.
43I shall have to lose my life if he and I have ever to meet each other in battle. O Kurus, what could be a greater grief to me than this in the world?
44“Dhristadyumna is the slayer of Drona" is the general belief. I have heard that he is born to kill me. This is also widely known in the world.
45For your sake, that fearful time of destruction has come, Do without any loss of time what may be beneficial to you.
46Your happiness will last but for a moment as the shadow of the top of the palm tree rests in winter only but a moment at its base. Perform various sacrifices; enjoy and give away every thing at your heart's content.
47On the fourteenth year a great calamity will overwhelm you. (Vaishampayana said) Having heard the words of Drona, Dhritarashtra said.
48Dhritarashtra said O Kshatta (Vidura), the preceptor has said what is true. Go and back the Pandavas. If they do not come back, let them go, but after being treated with respect and affection; let my these children (the Pandavas) go with arms, soldiers and cars, enjoying every good thing.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — महान् दूरदर्शी विदुर के आते ही अम्बिकापुत्र राजा धृतराष्ट्र ने संकोच के साथ उनसे पूछा।
2धृतराष्ट्र ने कहा — कुन्ती तथा धर्म के पुत्र युधिष्ठिर किस प्रकार जा रहे हैं? भीमसेन, सव्यसाची (अर्जुन) तथा माद्री के दोनों पुत्र पाण्डव किस प्रकार जा रहे हैं?
3हे क्षत्ता, धौम्य किस प्रकार जा रहे हैं? यशस्विनी द्रौपदी किस प्रकार (जा रही है)? मैं सब कुछ सुनना चाहता हूँ। उन सबकी चेष्टाएँ मुझे बताओ।
4विदुर ने कहा — कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) अपना मुख वस्त्र से ढाँपकर (गए हैं), पाण्डव भीम अपनी विशाल भुजाओं को देखते हुए चले हैं।
5सव्यसाची (अर्जुन) मार्ग में बालू बिखेरते हुए राजा (युधिष्ठिर) के पीछे-पीछे गए हैं। माद्रीपुत्र सहदेव अपना मुख लीपकर (मलिन करके) जा रहे हैं।
6संसार के सर्वाधिक सुन्दर पुरुष नकुल महान् शोक में धूलि से अपने शरीर को लिप्त करके राजा के पीछे गए हैं।
7विशाल नेत्रों वाली सुन्दरी कृष्णा (द्रौपदी) अपने बिखरे केशों से मुख ढाँपे तथा अश्रुओं में नहाई हुई राजा के पीछे गई है।
8हे राजन्, धौम्य हाथ में कुशा लिए यम से सम्बन्धित सामवेद के भयंकर मन्त्रों का उच्चारण करते हुए चल रहे हैं।
9धृतराष्ट्र ने कहा — पाण्डव भाँति-भाँति के वेश धारण करके जा रहे हैं। हे विदुर, मुझे बताओ कि वे इस प्रकार क्यों जा रहे हैं।
10विदुर ने कहा — यद्यपि आपके पुत्रों ने उन्हें सताया और उनका राज्य तथा धन छीन लिया, तथापि बुद्धिमान् धर्मराज (युधिष्ठिर) का मन धर्म के मार्ग से विचलित नहीं हुआ।
11हे भरतवंशी, राजा (युधिष्ठिर) धृतराष्ट्र के पुत्रों पर सदा दयालु रहते हैं। कपटपूर्ण उपायों से राज्य से वंचित किए जाने पर भी वे क्रोध में अपने नेत्र नहीं खोलते।
12"मैं भयंकर दृष्टि से देखकर मनुष्यों को भस्म नहीं करूँगा" — यह सोचकर पाण्डवराज मुख ढाँपे हुए जा रहे हैं।
13सुनिए, मैं बताता हूँ कि भीम इस प्रकार क्यों जा रहे हैं। हे भरतवंशश्रेष्ठ, यह सोचकर कि "भुजबल में मेरे समान कोई नहीं है" —
14हे राजन्, अपने भुजबल पर सदा गर्व करने वाले भीम बारम्बार अपनी विशाल भुजाएँ फैलाकर तथा उन्हें दिखाते हुए जा रहे हैं, और चाहते हैं कि अपने शत्रुओं के प्रति उन भुजाओं के योग्य कर्म करें। दोनों हाथों से (अस्त्र चलाने में) समर्थ कुन्तीपुत्र अर्जुन —
15वे सव्यसाची, हे भरतवंशी, युद्ध में जो बाणवर्षा करेंगे उसके प्रतीकस्वरूप धूलि बिखेरते हुए राजा के पीछे चल रहे हैं। हे भरतवंशी, इससे यह सूचित होता है कि जैसे वे अनायास बालूकण बिखेरते हैं, वैसे ही अनायास शत्रु पर बाणों की वर्षा करेंगे। हे स्वामिन्, "इस विपत्ति के दिन में मुझे कोई न पहचाने" — यह सोचकर,
16सहदेव अपना मुख लीपकर जा रहे हैं। नकुल अपने शरीर पर भस्म लपेटे हुए जा रहे हैं, यह सोचकर कि "मुझे देखने वाली स्त्रियों के हृदय मैं हर न लूँ।"
17रक्त से सने एक ही वस्त्र में तथा बिखरे केशों वाली द्रौपदी रोती हुई और यह कहती हुई (जा रही है) —
18"जिनके कारण मेरी यह दशा हुई है, उनकी पत्नियाँ आज से चौदहवें वर्ष अपने पतियों, पुत्रों, सम्बन्धियों तथा प्रियजनों से वंचित होकर, सर्वांग रक्त से सनी, सब रजस्वला अवस्था में तथा बिखरे केशों वाली, अपने मृत पतियों की आत्माओं को जलांजलि देकर हस्तिनापुर में प्रवेश करेंगी।
19हे भरतवंशी, विद्वान् तथा जितेन्द्रिय पुरोहित धौम्य हाथ में कुशा लेकर उन्हें दक्षिण-पश्चिम की ओर करते हुए सामवेद के मन्त्र गाते हुए (पाण्डवों के) आगे-आगे चल रहे हैं।
20धौम्य आगे-आगे चलते हुए कह रहे हैं — "जब भरतवंशी युद्ध में मारे जाएँगे, तब कुरुओं के पुरोहित और आचार्य इसी प्रकार साममन्त्रों का गान करेंगे।"
21"हाय, हाय, हमारे स्वामी जा रहे हैं! धिक्कार है उन कुरुश्रेष्ठों को जिन्होंने बालकों के समान आचरण किया।
22लोभवश पाण्डु के उत्तराधिकारियों को इस प्रकार निर्वासित करके! पाण्डवों से इस प्रकार पृथक् होकर हम अनाथ हो जाएँगे।
23दुष्ट तथा लोभी कुरुओं के प्रति हम क्या स्नेह रख सकते हैं?" — नगरवासी महान् शोक में बारम्बार इस प्रकार विलाप करते रहे।
24महान् मनस्वी वे कुन्तीपुत्र अपने मन के संकल्पों को संकेतों से प्रकट करते हुए वन को चले गए हैं।
25उन नरश्रेष्ठों के हस्तिनापुर से प्रस्थान करते समय निर्मेघ आकाश में बिजली कौंधी, पृथ्वी काँपने लगी,
26यद्यपि ग्रहण का दिन नहीं था, तथापि राहु सूर्य को ग्रसने आया, और उल्काएँ नगर को अपनी दाहिनी ओर रखते हुए गिरने लगीं।
27सियार, गिद्ध, कौए तथा अन्य मांसभक्षी पशु-पक्षी देवमन्दिरों से, पवित्र वृक्षों की चोटियों से तथा प्राचीरों और छतों से चीत्कार करने लगे।
28हे राजन्, इस प्रकार असाधारण और भयंकर उत्पात देखे तथा सुने गए, जो आपकी कुमन्त्रणा के परिणामस्वरूप भरतवंश के विनाश के सूचक थे।
29वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, जब राजा धृतराष्ट्र तथा बुद्धिमान् विदुर इस प्रकार वार्तालाप कर रहे थे, तब वहाँ आए —
30महर्षियों से घिरे नारद उस सभा में, कुरुओं के बीच (आ खड़े हुए)। तब उन्होंने ये भयंकर वचन कहे।
31नारद ने कहा — आज से चौदहवें वर्ष दुर्योधन के दोष के कारण भीम और अर्जुन के पराक्रम से कुरुओं का विनाश होगा।
32वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर वे देवर्षिश्रेष्ठ, जो अद्भुत वैदिक तेज से मण्डित थे, आकाश में जाकर वहाँ से अन्तर्धान हो गए।
33तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण तथा सुबलपुत्र शकुनि ने द्रोण को द्वीप (आश्रय) मानकर उन्हें राज्य अर्पित किया।
34तब द्रोण ने दुष्ट दुर्योधन, दुःशासन, कर्ण तथा अन्य समस्त भरतवंशियों से इस प्रकार कहा।
35द्रोण ने कहा — ब्राह्मणों ने कहा है कि दिव्य मूल के पाण्डव अवध्य हैं। धृतराष्ट्र के पुत्रों ने अपनी समस्त सेनाओं सहित हृदय से तथा श्रद्धापूर्वक मेरी शरण ली है; मैं अपनी सामर्थ्य भर उनकी रक्षा करूँगा। मैं उन्हें त्याग नहीं सकता। भाग्य ही सर्वोपरि है।
36द्यूत में पराजित होकर पाण्डुपुत्र अपने धर्म की रक्षा के लिए वन जा रहे हैं। पाण्डव बारह वर्ष वन में रहेंगे।
37ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए। हमारे महान् दुर्भाग्य से पाण्डव (तेरहवें वर्ष के अन्त में) क्रोध में लौटेंगे और अपने शत्रुओं से घोर प्रतिशोध लेंगे।
38पूर्वकाल में मैत्री के विवाद में मैंने द्रुपद को उसके राज्य से वंचित किया था। हे भरतवंशी, राज्य से वंचित होकर उस राजा (द्रुपद) ने मेरा वध करने वाला पुत्र प्राप्त करने के लिए यज्ञ किया।
39याज और उपयाज के तपोबल से उसने (यज्ञ की) अग्नि से एक पुत्र — धृष्टद्युम्न — तथा (एक कन्या) निर्दोष कृष्णा (द्रौपदी) प्राप्त की; दोनों यज्ञवेदी से प्रकट हुए।
40धृष्टद्युम्न विवाह के सम्बन्ध से पृथापुत्रों का साला है; वह सदा पाण्डवों के प्रिय कार्यों में लगा रहता है। इसलिए मुझे महान् भय है।
41दिव्य उत्पत्ति वाला तथा अग्नि के समान तेजस्वी वह धनुष, बाण और कवच के साथ उत्पन्न हुआ था। उससे मुझे महान् भय है।
42शत्रुवीरों का संहारक वह पार्षत (द्रुपदपुत्र) उस वीर का पक्ष ले चुका है जो समस्त महारथियों के अग्रभाग में खड़ा है।
43यदि कभी युद्ध में उसका और मेरा सामना हुआ तो मुझे अपने प्राण गँवाने होंगे। हे कुरुओ, संसार में इससे बढ़कर मेरे लिए और क्या शोक हो सकता है?
44"धृष्टद्युम्न द्रोण का वधकर्ता है" — यही सर्वसाधारण की धारणा है। मैंने सुना है कि वह मेरा वध करने के लिए ही उत्पन्न हुआ है। यह बात भी संसार में सर्वत्र विख्यात है।
45तुम्हारे ही कारण वह भयंकर विनाशकाल आ पहुँचा है। जो तुम्हारे लिए हितकर हो, वह बिना विलम्ब कर लो।
46तुम्हारा सुख केवल क्षण भर रहेगा, जैसे शीतकाल में ताड़ वृक्ष की चोटी की छाया उसके मूल पर क्षण भर ही ठहरती है। भाँति-भाँति के यज्ञ करो; इच्छानुसार भोग करो और इच्छानुसार सब कुछ दान कर दो।
47चौदहवें वर्ष एक महान् विपत्ति तुम्हें ग्रस लेगी। (वैशम्पायन ने कहा —) द्रोण के ये वचन सुनकर धृतराष्ट्र ने कहा।
48धृतराष्ट्र ने कहा — हे क्षत्ता (विदुर), आचार्य ने जो कहा वह सत्य है। जाओ और पाण्डवों को लौटा लाओ। यदि वे न लौटें तो वे जाएँ, किन्तु आदर तथा स्नेह से सत्कृत होकर; मेरे ये पुत्र (पाण्डव) शस्त्र, सैनिक तथा रथों सहित, समस्त उत्तम वस्तुओं का उपभोग करते हुए जाएँ।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — महान् दूरदर्शी विदुर आउनासाथ अम्बिकापुत्र राजा धृतराष्ट्रले सङ्कोचसाथ उनलाई सोधे।
2धृतराष्ट्रले भने — कुन्ती तथा धर्मका पुत्र युधिष्ठिर कसरी गइरहेका छन्? भीमसेन, सव्यसाची (अर्जुन) तथा माद्रीका दुई पुत्र पाण्डवहरू कसरी गइरहेका छन्?
3हे क्षत्ता, धौम्य कसरी गइरहेका छन्? यशस्विनी द्रौपदी कसरी (गइरहेकी छिन्)? म सबै कुरा सुन्न चाहन्छु। तिनीहरू सबैका चेष्टा मलाई बताऊ।
4विदुरले भने — कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) आफ्नो मुख वस्त्रले छोपेर (गएका छन्), पाण्डव भीम आफ्ना विशाल पाखुरा हेर्दै हिँडेका छन्।
5सव्यसाची (अर्जुन) बाटोमा बालुवा छर्दै राजा (युधिष्ठिर)को पछिपछि गएका छन्। माद्रीपुत्र सहदेव आफ्नो मुख लिपेर (मलिन पारेर) गइरहेका छन्।
6संसारका सर्वाधिक सुन्दर पुरुष नकुल महान् शोकमा धूलोले आफ्नो शरीर लिपेर राजाको पछि गएका छन्।
7विशाल नेत्र भएकी सुन्दरी कृष्णा (द्रौपदी) आफ्ना छरिएका केशले मुख छोपेर तथा आँसुमा नुहाएकी अवस्थामा राजाको पछि गएकी छिन्।
8हे राजन्, धौम्य हातमा कुश लिएर यमसँग सम्बन्धित सामवेदका भयङ्कर मन्त्र उच्चारण गर्दै हिँडिरहेका छन्।
9धृतराष्ट्रले भने — पाण्डवहरू भाँतिभाँतिका भेष धारण गरेर गइरहेका छन्। हे विदुर, मलाई बताऊ कि तिनीहरू यसरी किन गइरहेका छन्।
10विदुरले भने — यद्यपि तपाईंका छोराहरूले उनलाई सताए र उनको राज्य तथा धन खोसे, तापनि बुद्धिमान् धर्मराज (युधिष्ठिर)को मन धर्मको मार्गबाट विचलित भएको छैन।
11हे भरतवंशी, राजा (युधिष्ठिर) धृतराष्ट्रका पुत्रहरूप्रति सधैँ दयालु रहन्छन्। छलपूर्ण उपायद्वारा राज्यबाट वञ्चित गरिँदा पनि उनी क्रोधमा आफ्ना नेत्र खोल्दैनन्।
12"म भयङ्कर दृष्टिले हेरेर मानिसहरूलाई भस्म गर्नेछैनँ" — यही सोचेर पाण्डवराज मुख छोपेर गइरहेका छन्।
13सुन्नुहोस्, म बताउँछु कि भीम यसरी किन गइरहेका छन्। हे भरतवंशश्रेष्ठ, यो सोचेर कि "बाहुबलमा मेरो समान कोही छैन" —
14हे राजन्, आफ्नो बाहुबलमा सधैँ गर्व गर्ने भीम बारम्बार आफ्ना विशाल पाखुरा फैलाएर तथा ती देखाउँदै गइरहेका छन्, र चाहन्छन् कि आफ्ना शत्रुहरूप्रति ती पाखुराका योग्य कर्म गरून्। दुवै हातले (अस्त्र चलाउन) समर्थ कुन्तीपुत्र अर्जुन —
15ती सव्यसाची, हे भरतवंशी, युद्धमा जुन बाणवर्षा गर्नेछन् त्यसको प्रतीकस्वरूप धूलो छर्दै राजाको पछि हिँडिरहेका छन्। हे भरतवंशी, यसबाट यो सूचित हुन्छ कि जसरी उनी सजिलै बालुवाका कण छर्छन्, त्यसरी नै सजिलै शत्रुमाथि बाणको वर्षा गर्नेछन्। हे स्वामी, "यस विपत्तिको दिनमा मलाई कसैले नचिनोस्" — यो सोचेर,
16सहदेव आफ्नो मुख लिपेर गइरहेका छन्। नकुल आफ्नो शरीरमा खरानी दलेर गइरहेका छन्, यो सोचेर कि "मलाई हेर्ने स्त्रीहरूको हृदय मैले नहरूँ।"
17रगतले सनिएको एउटै वस्त्रमा तथा छरिएका केश भएकी द्रौपदी रुँदै र यसो भन्दै (गइरहेकी छिन्) —
18"जसका कारण मेरो यो दशा भएको छ, तिनीहरूका पत्नीहरू आजबाट चौधौँ वर्षमा आफ्ना पति, पुत्र, नातेदार तथा प्रियजनबाट वञ्चित भई, सर्वाङ्ग रगतले सनिएर, सबै रजस्वला अवस्थामा तथा छरिएका केश लिएर, आफ्ना मृत पतिका आत्मालाई जलाञ्जलि दिएर हस्तिनापुरमा प्रवेश गर्नेछन्।
19हे भरतवंशी, विद्वान् तथा जितेन्द्रिय पुरोहित धौम्य हातमा कुश लिएर तिनलाई दक्षिण-पश्चिमतिर फर्काउँदै सामवेदका मन्त्र गाउँदै (पाण्डवहरूको) अगिअगि हिँडिरहेका छन्।
20धौम्य अगिअगि हिँड्दै भनिरहेका छन् — "जब भरतवंशीहरू युद्धमा मारिनेछन्, तब कुरुहरूका पुरोहित र आचार्यहरूले यसै गरी साममन्त्रको गान गर्नेछन्।"
21"हाय, हाय, हाम्रा स्वामीहरू गइरहेका छन्! धिक्कार छ ती कुरुश्रेष्ठहरूलाई जसले बालकसरह आचरण गरे।
22लोभवश पाण्डुका उत्तराधिकारीहरूलाई यसरी निर्वासित गरेर! पाण्डवहरूबाट यसरी अलग भई हामी अनाथ हुनेछौँ।
23दुष्ट तथा लोभी कुरुहरूप्रति हामी के स्नेह राख्न सक्छौँ?" — नगरवासीहरूले महान् शोकमा बारम्बार यसरी विलाप गरिरहे।
24महान् मनस्वी ती कुन्तीपुत्रहरू आफ्ना मनका सङ्कल्प सङ्केतद्वारा प्रकट गर्दै वनतर्फ गएका छन्।
25ती नरश्रेष्ठहरू हस्तिनापुरबाट प्रस्थान गर्दा बादलविहीन आकाशमा बिजुली चम्क्यो, पृथ्वी काँप्न थाल्यो,
26यद्यपि ग्रहणको दिन थिएन, तापनि राहु सूर्यलाई ग्रस्न आयो, र उल्काहरू नगरलाई आफ्नो दाहिनेतिर राख्दै खस्न थाले।
27स्याल, गिद्ध, काग तथा अन्य मासुभक्षी पशुपक्षीहरू देवमन्दिरबाट, पवित्र रूखका टुप्पाबाट तथा पर्खाल र छतबाट चिच्याउन थाले।
28हे राजन्, यसरी असाधारण र भयङ्कर उत्पातहरू देखिए तथा सुनिए, जो तपाईंका कुमन्त्रणाको परिणामस्वरूप भरतवंशको विनाशका सूचक थिए।
29वैशम्पायनले भने — हे राजन्, जब राजा धृतराष्ट्र तथा बुद्धिमान् विदुर यसरी वार्तालाप गरिरहेका थिए, तब त्यहाँ आए —
30महर्षिहरूले घेरिएका नारद त्यस सभामा, कुरुहरूका बीच (आई उभिए)। तब उनले यी भयङ्कर वचन भने।
31नारदले भने — आजबाट चौधौँ वर्षमा दुर्योधनको दोषका कारण भीम र अर्जुनको पराक्रमले कुरुहरूको विनाश हुनेछ।
32वैशम्पायनले भने — यसो भनेर ती देवर्षिश्रेष्ठ, जो अद्भुत वैदिक तेजले मण्डित थिए, आकाशमा गएर त्यहाँबाट अन्तर्धान भए।
33त्यसपछि दुर्योधन, कर्ण तथा सुबलपुत्र शकुनिले द्रोणलाई द्वीप (आश्रय) मानेर उनलाई राज्य अर्पण गरे।
34तब द्रोणले दुष्ट दुर्योधन, दुःशासन, कर्ण तथा अन्य सम्पूर्ण भरतवंशीहरूलाई यसरी भने।
35द्रोणले भने — ब्राह्मणहरूले भनेका छन् कि दिव्य उत्पत्तिका पाण्डवहरू अवध्य छन्। धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले आफ्ना सम्पूर्ण सेनासहित हृदयदेखि तथा श्रद्धापूर्वक मेरो शरण लिएका छन्; म आफ्नो सामर्थ्यअनुसार तिनीहरूको रक्षा गर्नेछु। म तिनीहरूलाई त्याग्न सक्दिनँ। भाग्य नै सर्वोपरि छ।
36जुवामा पराजित भई पाण्डुपुत्रहरू आफ्नो धर्मको रक्षाका लागि वन जाँदै छन्। पाण्डवहरू बाह्र वर्ष वनमा बस्नेछन्।
37ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै। हाम्रो महान् दुर्भाग्यले पाण्डवहरू (तेह्रौँ वर्षको अन्त्यमा) क्रोधमा फर्कनेछन् र आफ्ना शत्रुहरूसँग घोर प्रतिशोध लिनेछन्।
38पहिले मित्रताको विवादमा मैले द्रुपदलाई उसको राज्यबाट वञ्चित गरेको थिएँ। हे भरतवंशी, राज्यबाट वञ्चित भई ती राजा (द्रुपद)ले मेरो वध गर्ने पुत्र प्राप्त गर्न यज्ञ गरे।
39याज र उपयाजको तपोबलले उनले (यज्ञको) अग्निबाट एक पुत्र — धृष्टद्युम्न — तथा (एक कन्या) निर्दोष कृष्णा (द्रौपदी) प्राप्त गरे; दुवै यज्ञवेदीबाट प्रकट भए।
40धृष्टद्युम्न विवाहको सम्बन्धले पृथापुत्रहरूका सालो हुन्; उनी सधैँ पाण्डवहरूका प्रिय कार्यमा लागिरहन्छन्। त्यसैले मलाई महान् भय छ।
41दिव्य उत्पत्तिका तथा अग्निसमान तेजस्वी उनी धनुष, बाण र कवचसहित उत्पन्न भएका थिए। उनीबाट मलाई महान् भय छ।
42शत्रुवीरहरूका संहारक ती पार्षत (द्रुपदपुत्र) त्यस वीरको पक्षमा लागिसकेका छन् जो सम्पूर्ण महारथीहरूको अग्रभागमा उभिन्छन्।
43यदि कहिल्यै युद्धमा उनको र मेरो सामना भयो भने मैले आफ्नो प्राण गुमाउनुपर्नेछ। हे कुरुहरू, संसारमा यसभन्दा बढी मेरा लागि अरू के शोक हुन सक्छ?
44"धृष्टद्युम्न द्रोणका वधकर्ता हुन्" — यही सर्वसाधारणको धारणा छ। मैले सुनेको छु कि उनी मेरो वध गर्नकै लागि उत्पन्न भएका हुन्। यो कुरा पनि संसारमा सर्वत्र विख्यात छ।
45तिमीहरूकै कारण त्यो भयङ्कर विनाशकाल आइपुगेको छ। जे तिमीहरूका लागि हितकर छ, त्यो ढिलो नगरी गरिहाल।
46तिम्रो सुख केवल क्षणभर रहनेछ, जसरी हिउँदमा ताड वृक्षको टुप्पाको छाया त्यसको फेदमा क्षणभर मात्र अडिन्छ। भाँतिभाँतिका यज्ञ गर; इच्छाअनुसार भोग गर र इच्छाअनुसार सबै कुरा दान गरिदेऊ।
47चौधौँ वर्षमा एउटा महान् विपत्तिले तिमीहरूलाई ग्रस्नेछ। (वैशम्पायनले भने —) द्रोणका यी वचन सुनेर धृतराष्ट्रले भने।
48धृतराष्ट्रले भने — हे क्षत्ता (विदुर), आचार्यले जे भने त्यो सत्य हो। जाऊ र पाण्डवहरूलाई फर्काएर ल्याऊ। यदि तिनीहरू फर्केनन् भने जाऊन्, तर आदर तथा स्नेहले सत्कृत भएर; मेरा यी छोराहरू (पाण्डवहरू) शस्त्र, सैनिक तथा रथसहित, सम्पूर्ण उत्तम वस्तुको उपभोग गर्दै जाऊन्।