अध्याय 282

द्यूत पर्व — दुर्योधनको विलाप

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
shakuni duryodhana yudhishthira
श्लोक 1
संस्कृत

शकुनिरुवाच दुर्योधन न तेऽमर्षः कार्यः प्रति युधिष्ठिरम्। भागधेयानि हि स्वानि पाण्डवा भुञ्जते सदा॥

अङ्ग्रेजी

Shakuni said O Duryodhana, you should not be jealous of Yudhishthira. the Pandavas are enjoying what their good fortune yields them.

हिन्दी

शकुनि ने कहा — हे दुर्योधन, तुम्हें युधिष्ठिर से ईर्ष्या नहीं करनी चाहिए। पाण्डव तो वही भोग रहे हैं जो उनका सौभाग्य उन्हें देता है।

नेपाली

शकुनिले भने — हे दुर्योधन, तिमीले युधिष्ठिरसँग ईर्ष्या गर्नु हुँदैन। पाण्डवहरूले त त्यही भोग गरिरहेका छन् जो तिनीहरूको सौभाग्यले तिनीहरूलाई दिन्छ।

श्लोक 2
संस्कृत

विधानं विविधाकारं परं तेषां विधानत: । अनेकैरभ्युपायैश्च त्वया न शकिताः पुरा॥ आरब्धाश्च महाराज पुनः पुनरिंदम। विमुक्ताश्च नरव्याघ्रा भागधेयपुरस्कृताः॥

अङ्ग्रेजी

O Chastiser of foes, O great king, you were unable to destroy them by repeatedly adopting various plans, many of which you reduced to practice. These best of men for their good fortune escaped (all) your machinations.

हिन्दी

हे शत्रुदमन, हे महाराज, बार-बार अनेक उपाय अपनाकर भी, जिनमें से बहुतों को तुमने कार्यरूप में परिणत किया, तुम उनका नाश न कर सके। वे नरश्रेष्ठ अपने सौभाग्य से तुम्हारे (समस्त) षड्यन्त्रों से बच निकले।

नेपाली

हे शत्रुदमन, हे महाराज, बारम्बार अनेक उपाय अपनाएर पनि, जसमध्ये धेरैलाई तिमीले कार्यरूपमा परिणत गर्‍यौ, तिमीले तिनीहरूको नाश गर्न सकेनौ। ती नरश्रेष्ठहरू आफ्नो सौभाग्यले तिम्रा (सम्पूर्ण) षड्यन्त्रबाट बाँचे।

krishna draupadi drupada
श्लोक 3
संस्कृत

तैर्लब्धा द्रौपदी भार्या द्रुपदश्च सुतैः सह। सहायः पृथिवीलाभे वासुदेवश्च वीर्यवान्॥

अङ्ग्रेजी

They obtained Draupadi as wife and Drupada with his two sons (as allies); and also the greatly powerful Vasudeva (Krishna) as a help to acquire the whole world.

हिन्दी

उन्होंने द्रौपदी को पत्नी के रूप में तथा द्रुपद को उसके दो पुत्रों सहित (सहायक के रूप में) प्राप्त किया; और समस्त पृथ्वी को जीतने में सहायक महाबली वासुदेव (कृष्ण) को भी।

नेपाली

तिनीहरूले द्रौपदीलाई पत्नीका रूपमा र द्रुपदलाई उनका दुई पुत्रसहित (सहायकका रूपमा) प्राप्त गरे; अनि सम्पूर्ण पृथ्वी जित्न सहायक महाबली वासुदेव (कृष्ण)लाई पनि।

श्लोक 4
संस्कृत

लब्धश्चानभिभूतार्थैः पित्र्योंऽशः पृथिवीपते। विवृद्धस्तेजसा तेषां तत्र का परिदेवना॥

अङ्ग्रेजी

O ruler of earth, having obtained their paternal share of the kingdom and not being deprived of it, they have grown (in prosperity) by their own energy. What is there to make you sorry in all this?

हिन्दी

हे पृथ्वीपते, अपने पिता के भाग का राज्य पाकर और उससे वञ्चित न होकर, वे अपने ही तेज से (समृद्धि में) बढ़े हैं। इसमें तुम्हारे शोक करने योग्य क्या है?

नेपाली

हे पृथ्वीपति, आफ्ना पिताको भागको राज्य पाएर र त्यसबाट वञ्चित नभई, तिनीहरू आफ्नै तेजले (समृद्धिमा) बढेका छन्। यसमा तिम्रो शोक गर्नुपर्ने के छ?

arjuna
श्लोक 5
संस्कृत

धनञ्जयेन गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी। लब्धान्यस्त्राणि दिव्यानि तोषयित्वा हुताशनम्॥

अङ्ग्रेजी

Having worshipped Hutashana (Fire) Dhananjaya (Arjuna) has obtained the Gandiva (bow), the two inexhaustible quivers and many celestial weapons.

हिन्दी

हुताशन (अग्नि) की पूजा करके धनञ्जय (अर्जुन) ने गाण्डीव (धनुष), दो अक्षय तूणीर और अनेक दिव्यास्त्र प्राप्त किए हैं।

नेपाली

हुताशन (अग्नि)को पूजा गरेर धनञ्जय (अर्जुन)ले गाण्डीव (धनुष), दुई अक्षय तूणीर र अनेक दिव्यास्त्र प्राप्त गरेका छन्।

श्लोक 6
संस्कृत

तेन कार्मुकमुख्येन बाहुवीर्येण चात्मनः। कृता वशे महीपालास्तत्र का परिदेवना॥

अङ्ग्रेजी

With that best of bow and by the prowess of his arins, he has brought all the rulers of earth under his sway. What is there to be sorry at?

हिन्दी

उस श्रेष्ठ धनुष से और अपनी भुजाओं के पराक्रम से उसने पृथ्वी के समस्त शासकों को अपने वश में कर लिया है। इसमें शोक करने योग्य क्या है?

नेपाली

त्यस श्रेष्ठ धनुषले र आफ्ना पाखुराको पराक्रमले उनले पृथ्वीका सम्पूर्ण शासकलाई आफ्नो वशमा पारेका छन्। यसमा शोक गर्नुपर्ने के छ?

arjuna
श्लोक 7
संस्कृत

अग्निदाहान्मयं चापि मोक्षयित्वा स दानवम्। सभां तां कारयामास सव्यसाची परंतपः॥

अङ्ग्रेजी

Having saved the Danava Maya from the conflagration of fire, the chastiser of foes, Savyasachi (Arjuna) made him build that Assembly-hall.

हिन्दी

दानव मय को अग्नि की ज्वाला से बचाकर शत्रुदमन सव्यसाची (अर्जुन) ने उससे वह सभा-भवन बनवाया।

नेपाली

दानव मयलाई अग्निको ज्वालाबाट बचाएर शत्रुदमन सव्यसाची (अर्जुन)ले उसबाट त्यो सभा-भवन बनाउन लगाए।

श्लोक 8
संस्कृत

तेन चैव मयेनोक्ताः किंकरा नाम राक्षसाः। वहन्ति तां सभां भीमास्तत्र का परिदेवना॥

अङ्ग्रेजी

At the command of Maya, those fearful Rakshasas, named Kinkaras, guard that Assembly-hall. What is there then be sorry at?

हिन्दी

मय की आज्ञा से किंकर नामक वे भयंकर राक्षस उस सभा-भवन की रक्षा करते हैं। फिर इसमें शोक करने योग्य क्या है?

नेपाली

मयको आज्ञाले किंकर नामका ती भयंकर राक्षसहरूले त्यस सभा-भवनको रक्षा गर्दछन्। अनि यसमा शोक गर्नुपर्ने के छ?

श्लोक 9
संस्कृत

यच्चासहायतां राजन्नुक्तवानसि भारत। तन्मिथा भ्रातरो हीमे तव सर्वे वशानुगा॥

अङ्ग्रेजी

O descendant of Bharata, O king, you have said that you have no one to help you. This is not true. These your brothers are all obedient to you.

हिन्दी

हे भरतवंशी, हे राजन्, तुमने कहा कि तुम्हारा कोई सहायक नहीं है। यह सत्य नहीं है। ये तुम्हारे भाई सब तुम्हारे आज्ञाकारी हैं।

नेपाली

हे भरतवंशी, हे राजन्, तिमीले भन्यौ कि तिम्रो कोही सहायक छैन। यो सत्य होइन। यी तिम्रा भाइहरू सबै तिम्रा आज्ञाकारी छन्।

drona karna kripa
श्लोक 10
संस्कृत

द्रोणस्तव महेष्वासः सह पुत्रेण वीर्यवान्। सूतपुत्रश्च राधेयो गौतमश्च महारथः॥

अङ्ग्रेजी

The wielder of the great bow the greatly powerful Drona with his son, the Suta's son, Radheya (Karna), the great car-warrior, Goutama (Kripa),

हिन्दी

महाधनुर्धर महाबली द्रोण अपने पुत्र सहित, सूतपुत्र राधेय (कर्ण), महारथी गौतम (कृप),

नेपाली

महाधनुर्धर महाबली द्रोण आफ्ना पुत्रसहित, सूतपुत्र राधेय (कर्ण), महारथी गौतम (कृप),

श्लोक 11
संस्कृत

अहं च सह सोदर्यैः सौमदत्तिश्च पार्थिवः। एतैस्त्वं सहितः सर्वैर्जय कृत्स्ना वसुन्धराम्॥

अङ्ग्रेजी

I with my brothers, the king Somadatti, these are all your allies. Conquer the whole earth with them.

हिन्दी

मैं अपने भाइयों सहित, राजा सोमदत्ति — ये सब तुम्हारे सहायक हैं। इनके साथ समस्त पृथ्वी को जीत लो।

नेपाली

म आफ्ना भाइहरूसहित, राजा सोमदत्ति — यी सबै तिम्रा सहायक हुन्। यिनीहरूसँग मिलेर सम्पूर्ण पृथ्वी जित।

duryodhana
श्लोक 12
संस्कृत

दुर्योधन उवाच त्वया च सहितो राजन्नेतैश्चान्यैर्महारथैः। एतानेव विजेष्यामि यदि त्वमनुमन्यसे॥

अङ्ग्रेजी

Duryodhana said O king, if it please you, I shall conquer the Pandavas with you and with these great carwarriors.

हिन्दी

दुर्योधन ने कहा — हे राजन्, यदि आपको रुचिकर हो, तो मैं आपके तथा इन महारथियों के साथ मिलकर पाण्डवों को जीत लूँगा।

नेपाली

दुर्योधनले भन्यो — हे राजन्, यदि तपाईंलाई रुचिकर छ भने, म तपाईं तथा यी महारथीहरूसँग मिलेर पाण्डवहरूलाई जित्नेछु।

श्लोक 13
संस्कृत

एतेषु विजितेष्वद्य भविष्यति मही मम। सर्वे च पृथिवीपालाः सभा सा च महाधना॥

अङ्ग्रेजी

If I can conquer them, the whole world will be mine; as also the kings and the Assembly hall which is so full of wealth.

हिन्दी

यदि मैं उन्हें जीत सकूँ, तो समस्त संसार मेरा हो जाएगा; और वे राजा तथा वह सभा-भवन भी, जो इतने धन से भरा हुआ है।

नेपाली

यदि म तिनीहरूलाई जित्न सकेँ भने, सम्पूर्ण संसार मेरो हुनेछ; अनि ती राजाहरू तथा त्यो सभा-भवन पनि, जो यति धनले भरिएको छ।

krishna arjuna shakuni yudhishthira nakula sahadeva
श्लोक 14
संस्कृत

शकुनिरुवाच धनंजयो वासुदेवो भीमसेनो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च दुपदश्च सहात्मजैः॥ नैते युधि पराजेतुं शक्या देवगणैरपि। महारथा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः॥

अङ्ग्रेजी

Shakuni Said Dhananjaya, Vasudeva, Bhimasena, Yudhishthira, Nakula, Sahadeva, Drupada, and his two sons, these (heroes) cannot be conquered in a battle even by the celestials. They are all great car-warriors, and the wielders of great bows; they are accomplished in arms and invincible in war.

हिन्दी

शकुनि ने कहा — धनञ्जय, वासुदेव, भीमसेन, युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव, द्रुपद तथा उसके दो पुत्र — ये (वीर) युद्ध में देवताओं से भी नहीं जीते जा सकते। वे सब महारथी और महाधनुर्धर हैं; अस्त्रविद्या में निपुण और युद्ध में अजेय हैं।

नेपाली

शकुनिले भने — धनञ्जय, वासुदेव, भीमसेन, युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव, द्रुपद तथा उनका दुई पुत्र — यी (वीर) युद्धमा देवताहरूबाट पनि जित्न सकिँदैनन्। तिनीहरू सबै महारथी र महाधनुर्धर हुन्; अस्त्रविद्यामा निपुण र युद्धमा अजेय छन्।

yudhishthira
श्लोक 15
संस्कृत

अहं तु तद् विजानामि विजेतुं येन शक्यते। युधिष्ठिरं स्वयं राजंस्तन्निबोध जुषस्व च॥

अङ्ग्रेजी

But I know the means by which Yudhishthira may be vanquished. O king, listen to it and adopt it.

हिन्दी

किन्तु मैं वह उपाय जानता हूँ जिससे युधिष्ठिर पराजित किए जा सकते हैं। हे राजन्, उसे सुनो और अपनाओ।

नेपाली

तर म त्यो उपाय जान्दछु जसबाट युधिष्ठिर पराजित हुन सक्छन्। हे राजन्, त्यो सुन र अपनाऊ।

duryodhana
श्लोक 16
संस्कृत

दुर्योधन उवाच अप्रमादेन सुहृदामन्येषां च महात्मनाम्। यदि शक्या विजेतुं ते तन्ममाचक्ष्व मातुल॥

अङ्ग्रेजी

Duryodhana said O uncle, without any danger to our friends and other illustrious men, if there is means to conquer him, tell it to me.

हिन्दी

दुर्योधन ने कहा — हे मामा, यदि हमारे मित्रों तथा अन्य यशस्वी पुरुषों को किसी संकट में डाले बिना उसे जीतने का कोई उपाय हो, तो मुझे बताइए।

नेपाली

दुर्योधनले भन्यो — हे मामा, यदि हाम्रा मित्रहरू तथा अन्य यशस्वी पुरुषहरूलाई कुनै सङ्कटमा नपारी उनलाई जित्ने कुनै उपाय छ भने, मलाई भन्नुहोस्।

shakuni kunti yudhishthira
श्लोक 17
संस्कृत

शकुनिरुवाच द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न स जानाति देवितुम्। समाहूतश्च राजेन्द्रो न शक्ष्यति निवर्तितुम्॥

अङ्ग्रेजी

Shakuni Said The son of Kunti (Yudhishthira) is very much fond of gambling, but he does now know how to play. That king of kings, (Yudhishthira) if asked to play, will not be able to refuse.

हिन्दी

शकुनि ने कहा — कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) को द्यूत का बड़ा व्यसन है, किन्तु उसे खेलना नहीं आता। वह राजाधिराज (युधिष्ठिर) यदि खेलने को कहा जाए तो अस्वीकार न कर सकेगा।

नेपाली

शकुनिले भने — कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर)लाई द्यूतको ठूलो व्यसन छ, तर उनलाई खेल्न आउँदैन। ती राजाधिराज (युधिष्ठिर)लाई यदि खेल्न भनियो भने अस्वीकार गर्न सक्नेछैनन्।

श्लोक 18
संस्कृत

देवने कुशलश्चाहं न मेऽस्ति सदृशो भुवि। त्रिषु लोकेषु कौरव्य तं त्वं द्यूते समाह्वय॥

अङ्ग्रेजी

I am skillful in the play at dice. There is none equal to me (in this play), on earth, may, not even in the three worlds. O descendant of Kuru, (therefore) ask him to play.

हिन्दी

मैं पासों के खेल में निपुण हूँ। इस पृथ्वी पर, नहीं, तीनों लोकों में भी (इस खेल में) मेरे समान कोई नहीं है। हे कुरुवंशी, (इसलिए) उससे खेलने के लिए कहो।

नेपाली

म पासाको खेलमा निपुण छु। यस पृथ्वीमा, होइन, तीनै लोकमा पनि (यस खेलमा) मजस्तो कोही छैन। हे कुरुवंशी, (त्यसैले) उनलाई खेल्न भन।

श्लोक 19
संस्कृत

तस्याक्षकुशलो राजन्नादास्येऽहमसंशयम्। राज्यं श्रियं च तां दीप्तां त्वदर्थं पुरुषर्षभ॥

अङ्ग्रेजी

O king, O best of men, expert as I am in the play at dice, I am certain to win for you his kingdom and his greatly effulgent prosperity.

हिन्दी

हे राजन्, हे नरश्रेष्ठ, पासों के खेल में जैसा निपुण मैं हूँ, उससे मैं निश्चय ही तुम्हारे लिए उसका राज्य और उसकी परम तेजस्विनी समृद्धि जीत लूँगा।

नेपाली

हे राजन्, हे नरश्रेष्ठ, पासाको खेलमा जस्तो निपुण म छु, त्यसैले म निश्चय नै तिम्रा लागि उनको राज्य र उनको परम तेजस्विनी समृद्धि जित्नेछु।

dhritarashtra duryodhana yudhishthira
श्लोक 20
संस्कृत

इदं तु सर्वं त्वं राज्ञे दुर्योधन निवेदय। अनुज्ञातस्तु ते पित्रा विजेष्ये तान् न संशयः॥

अङ्ग्रेजी

But, O Duryodhana, tell all this to the king (Dhritarashtra). At the command of your father, I will win the whole of Yudhishthira's possessions without the least doubt.

हिन्दी

किन्तु हे दुर्योधन, यह सब राजा (धृतराष्ट्र) से कह देना। तुम्हारे पिता की आज्ञा से मैं युधिष्ठिर का समस्त वैभव बिना किसी सन्देह के जीत लूँगा।

नेपाली

तर हे दुर्योधन, यो सबै राजा (धृतराष्ट्र)लाई भनिदेऊ। तिम्रा पिताको आज्ञाले म युधिष्ठिरको सम्पूर्ण वैभव कुनै सन्देहबिना जित्नेछु।

dhritarashtra shakuni duryodhana
श्लोक 21
संस्कृत

दुर्योधन उवाच त्वमेव कुरुमुख्याय धृतराष्ट्राय सौबल। निवेदय यथान्यायं नाहं शक्ष्ये निवेदितुम्॥

अङ्ग्रेजी

Duryodhana said O son of Subala, tell yourself all this to the chief of the Kurus, Dhritarashtra, I shall not be able to do it.

हिन्दी

दुर्योधन ने कहा — हे सुबलपुत्र, यह सब आप स्वयं कुरुश्रेष्ठ धृतराष्ट्र से कहिए; मैं यह न कर सकूँगा।

नेपाली

दुर्योधनले भन्यो — हे सुबलपुत्र, यो सबै तपाईं आफैँ कुरुश्रेष्ठ धृतराष्ट्रलाई भन्नुहोस्; म यो गर्न सक्नेछैनँ।