जरासन्ध-वध पर्व — दिग्विजयको सारांश
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 258
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच भीमसेनस्ततः कृष्णमुवाच यदुनन्दनम्। बुद्धिमास्थाय विपुलां जरासंधवधेप्सया॥ नायंपापो मया कृष्ण युक्तः स्यादनुरोधितुम्। प्राणेन यदुशार्दूल बद्धकक्षेण वाससा॥
2एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच वृकोदरम्। त्वरयन् पुरुषव्याघ्रो जरासंधवधेप्सया॥ यत् ते दैवं परं सत्त्वं यच्च ते मातरिश्वनः। बलं भीम जरासंधे दर्शयाशु तदद्य नः॥
3एवमुक्तास्तदा भीमो जरासंधमरिंदमः। उत्क्षिप्य भ्रामयामास बलवन्तं महाबलः॥
4भ्रामयित्वा शतगुणं जानुभ्यां भरतर्षभ। बभञ्ज पृष्ठं संक्षिप्य निष्पिष्य विननाद च॥ करे गृहीत्वा चरणं द्वेधा चक्रे महाबलः॥
5तस्य निष्यिष्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतः। अभवत् तुमुलो नादः सर्वप्राणिभंयकरः॥
6चित्रेसुर्मागधाः सर्वे स्त्रीणां गर्भाश्च सुस्रुवुः। भीमसेनस्य नादेन जरासंधस्य चैव ह॥
7किं नु स्याद्धिमवान् भिन्नः किं नु स्विद् दीर्यते मही। इति वै मागधा जजुर्भीमसेनस्य नि:स्वनात्॥
8ततो राज्ञः कुलद्वारि प्रसुप्तमिव तं नृपम्। रात्रौ गतासुमुत्सृज्य निश्चक्रमररिंदमाः॥
9जरासंधरथं कृष्णो योजयित्वा पताकिनम्। आरोप्य भ्रातरौ चैव मोक्षयामास बान्धवान्॥
10ते वै रत्नभुजं कृष्णं रत्नार्हाः पृथिवीश्वराः। राजानश्चक्रुरासाद्य मोक्षिता महतो भयात्॥
11अक्षतः शस्त्रसम्पन्नो जितारिः सह राजभिः। रथमास्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिव्रजात्॥
12यः स सोदर्यवान् नाम द्वियोधी कृष्णसारथिः। अभ्यासघाती संदृश्यो दुर्जयः सर्वराजभिः॥
13भीमार्जुनाभ्यां योधाभ्यामास्थितः कृष्णसारथिः। शुशुभे रथवर्योऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः॥
14शक्रविष्णू हि संग्रामे चेरतुस्तारकामये। रथेन तेन वै कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा॥
15तप्तचामीकराभेण किङ्किणीजालमालिना। मेघनिर्घोषनादेन जैत्रेणामित्रघातिना॥
16येन शक्रो दानवानां जघान नवतीनव। तं प्राप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुषर्षभाः॥
17ततः कृष्णं महाबाहुं भ्रातृभ्यां सहितं तदा। रथस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विस्मिताः॥
18हयैर्दिव्यैः समायुक्तो रथो वायुसमो जवे। अधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीव भारत॥
19असङ्गो देवविहितस्तस्मिन् रथवरे ध्वजः। योजनाद् ददृशे श्रीमानिन्द्रायुधसमप्रभः॥
20चिन्तयामास कृष्णोऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात्। क्षणे तस्मिन् स तेनासीच्चैत्यवृक्ष इवोत्थितः॥
21व्यादितास्यैर्महानादैः सह भूतैर्ध्वजालयैः। तस्मिन् रथवरे तस्थौ गरुत्मान् पन्नगाशनः॥
22दुर्निरीक्ष्यो हि भूतानां तेजसाभ्यधिकं बभौ। आदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः॥
23न स सज्जति वृक्षेषु शस्त्रैश्चापि न रिष्यते। दिव्यो ध्वजवरो राजन् दृश्यते चेह मानुषैः॥
24तमास्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिःस्वनम्। निर्ययौ पुरुषव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः॥
25यं लेभे वासवाद् राजा वसुस्तस्माद् बृहद्रथः। बृहद्रथात् क्रमेणैव प्राप्तो बार्हद्रथं नृप॥
26स निर्याय महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस्ततः। गिरिव्रजाद् बहिस्तस्थौ समदेशे महायशाः॥
27तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस्तदा। ब्राह्मणप्रमुखा राजन् विधिदृष्टेन कर्मणा॥
28बन्धनाद् विप्रमुक्ताश्च राजानो मधुसूदनम्। पूजयामासुरूचुश्च स्तुतिपूर्वमिदं वचः॥
29नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दने। भीमार्जुनबलोपेते धर्मस्य प्रतिपालनम्॥ जरासंधहदे घोरे दुःखपङ्के निमज्जताम्। राज्ञां समभ्युद्धरणं यदिदं कृतमद्य वै॥
30विष्णो समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणे। दिष्ट्या मोक्षाद् यशो दीप्तमाप्तं ते यदुनन्दन॥
31किं कुर्मः पुरुषव्याघ्र शाधि नः प्रणतिस्थितान्। कृतमित्येव तद् विद्धि नृपैर्यद्यपि दुष्करम्॥
32तानुवाच हृषीकेशः समाश्वास्य महामनाः। युधिष्ठिरो राजसूयं क्रतुमाहर्तुमिच्छति॥
33तस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः। सर्वैर्भवद्भिर्विज्ञाय साहाय्यं क्रियतामिति॥
34ततः सुप्रीतमनसस्ते नृपा नृपसत्तम। तथेत्येवाब्रुवन् सर्वे प्रतिगृह्यास्य तां गिरम्॥
35रत्नभाजं च दाशार्हं चक्रुस्ते पृथिवीश्वराः। कृच्छ्राज्जग्राह गोविन्दस्तेषां तदनुकम्पया॥
36जरासंधात्मजश्चैव सहदेवो महामनाः। निर्ययौ सजनामात्यः पुरस्कृत्यः पुरोहितम्॥
37स नीचैः प्रणतो भूत्वा बहुरत्नपुरोगमः। सहदेवो नृणां देवं वासुदेवमुपस्थितः॥
38भयार्ताय ततस्तस्मै कृष्णो दत्त्वाभयं तदा। आददेऽस्य महार्हाणि रत्नानि पुरुषोत्तमः॥
39अभ्यषिञ्चत तत्रैव जरासंधात्मजं मुदा। गत्वैकत्वं च कृष्णेन पार्थाभ्यां चैव सत्कृतः॥ विवेश राजा द्युतिमान् बार्हद्रथपुरं नृप। अभिषिक्तो महाबाहुर्जारासंधिर्महात्मभिः॥
40कृष्णस्तु सह पार्थाभ्यां श्रिया परमया युतः। रत्नान्यादाय भूरीणि प्रययौ पुरुषर्षभः॥
41इन्द्रप्रस्थमुपागम्य पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः। समेत्य धर्मराजानं प्रीयमाणोऽभ्यभाषत॥
42दिष्ट्या भीमेन बलवाञ्जरासंधो निपातितः। राजानो मोक्षिताश्चैव बन्धनान्नृपसत्तम॥
43दिष्ट्या कुशलिनौ चेमौ भीमसेनधनंजयौ। पुनः स्वनगरं प्राप्तावक्षताविति भारत॥
44ततो युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतः। भीमेनार्जुनौ चैव प्रहृष्टः परिषस्वजे॥
45ततः क्षीणे जरासंधे भ्रातृभ्यां विहितं जयम्। अजातशत्रुरासाद्य मुमुदे भ्रातृभिः सह॥
46यथावयः समागम्य भ्रातृभिः सह पाण्डवः। सत्कृत्य पूजयित्वा च विसर्सज नराधिपान्॥
47युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास्ते नृपा हृष्टमानसाः। जग्मुः स्वेदशास्त्वरिता यानरुच्चावचैस्ततः॥
48एवं पुरुषशार्दूलो महाबुद्धिर्जनार्दनः। पाण्डवैर्घातयामास जरासंधमरिं तदा॥
49घातयित्वा जरासंधं बुद्धिपूर्वमरिंदमः। धर्मराजनमनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत॥
50सुभद्रां भीमसेनं च फाल्गुनं यमजौ तथा। धौम्यमामन्त्रयित्वा च प्रययौ स्वां पुरीं प्रति॥
51तेनैव स्थमुख्येन मनसस्तुल्यगामिना। धर्मराजविसृष्टेन दिव्येनानादयन् दिशः॥
52ततो युधिष्ठिरमुखाः पाण्डवा भरतर्षभ। प्रदक्षिणमकुर्वन्त कृष्णमक्लिष्टकारिणम्॥
53ततो गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दने। यं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञां दत्त्वाभयं तदा॥
54संवर्धितं यशो भूयः कर्मणा तेन भारत। द्रौपद्याः पाण्डवा राजन् परां प्रीतिमवर्धयन्॥
55तस्मिन् काले तु यद् युक्तं धर्मकामार्थसंहितम्। तद् राजा धर्मतश्चक्रे प्रजापालनकीर्तनम्॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said Thereupon Bhimsena, his mind firmly set on the desire of killing Jarasandha, thus spoke to the descendant of Yadu, Krishna, "O Krishna, O best of the Yadu race, this wretch is still before me with girded loins and with sufficient strength. He should not be excused by me,”
2Having been thus addressed, Krishna, that best of men, with the desire of seeing soon an end of Jarasandha, thus replied to Vrikodara (Bhima), “O Bhima, the strength that you have derived from the celestials, the might that you have obtained from Maruta, display them today towards Jarasandha."
3Having been thus addressed, that chastiser of foes, that greatly strong (hero), Bhima, raised up the strong Jarasandha and whirled him on high.
4O best of the Bharata race, having thus whirled him high for one hundred times, he (Bhima) pressed his knee against his (Jarasandha's) backbone and broke his body, into two parts. (Having thus killed him), he roared aloud.
5The roar of the Pandava (Bhima), mingled with that of Jarasandha while he was being broken by Bhima's knee, raised such a loud roar that it struck fear into the heart of every creature.
6The people of Magadha becaine dumb with fear; and even many women were prematurely delivered by the roars of Bhima and Jarasandha.
7Hearing the roars of Bhima, the people of Magadha thought that either Himalayas were coming down or the earth is being rent asunder.
8The chastiser of foes (Krishna) left at night the dead body of the king at the palace gate, as if he was but asleep. They then came out (of the palace).
9Krishna made ready the chariot of Jarasandha with the excellent standard and he then placed on it the two brothers (Bhima and Arjuna). He then liberated the friends (the captive kings).
10Having been freed from their great fear, those monarchs, those kings, those possessors came of gems came to Krishna and presented him with many gems and jewels.
11Unwounded, (now) with (many) weapons, vanquishing the foe, he (Krishna), riding on the celestials car (of Jarasandha) came out with the kings from the city of Girivraja.
12He, who wielded the bow with both hands, who was invincible to all kings, and who was exceedingly handsome and well skilled in killing the enemy, out with that possessors of great strength Bhima, and Krishna drove the car.
13That celestials car, invincible to all warriors, ridden by the heroes, Bhima and Arjuna, and driven by Krishna, looked exceedingly beautiful.
14It was in this very car that Indra and Vishnu fought in the battle of old (with the Asuras) in which Taraka (the wife of Brihaspati) was cause, and the result of which was a great slaughter. Riding on that very car, Krishna now came out.
15It possessed the splendour of heated gold, it was adorned with rows of jingling bells, it had wheels that made the clatter like the roars of the clouds, it was ever victorious in battle and it always killed the foes.
16Riding on it, Shakra (Indra) killed ninety nine Danavas of old. Those best of men (Krishna & c.) were exceedingly pleased on obtaining this car.
17Seeing the long-armed Krishna on the chariot with the two brothers, (Bhima and Arjuna), the people of Magadha became very much astonished.
18O descendant of Bharata, that car, with which were yoked celestials horses with the speed of the wind and which was driven by Krishna, looked exceedingly beautiful.
19On this best of cars there was a flag-staff without being visibly attached thereto. It was the product of celestials art. That beautiful flat staff could be seen from a distance of a Yojana, and it had the splendour of the rainbow.
20When coming out, Krishna thought of Garuda. As soon as thought of, he came there like a large tree worshipped by all.
21The eater of snakes, Garuda of iminense weight of body, sat on that excellent car along with innumerable other open-mouthed and fearfully roaring creatures on its flag-staff.
22Thereupon that best of cars be came more dazzling than before; and like the sun in midday, surrounded by thousand rays, it became incapable of being looked at by any living creature.
23O king, such was that celestialsly made and the best flagstaff that it never struck against a tree. The weapons could not any way injure it, although it was visible to the human eye.
24That best of men, Achyuta (Krishna), riding with the two Pandava (Bhima and Arjuna) on that celestials car, the wheels of which made a clatter like the roars of the clouds, came out (of Girivraja).
25It (the car) was obtained by the king Vasu from Vasava (Indra), From Vasu it was obtained by Brihadratha; from Brihadratha it was in due course obtained by the king (Jarasandha), the son of Brihadratha.
26The long armed, the lotus-eyed and the greatly famous (Krishna), coming out (of Girivraja), stopped on a level plain outside the city.
27O king, all the citizens with the Brahmans at their head then hastened there to adore him according to the due rites of the ordinance.
28The kings, who had been liberated from their confinement, worshipped the slayer of Madhu; and they thus spoke to him eulogistic words.
29O mighty armed (hero), O son of Devaki, such an act of virtue is not (at all) wonderful in you. Assisted as you are by the prowess of Bhima and Arjuna, you have to-day rescued the kings who sank in the fearful mire of sorrow in the lake of Jarasandha.
30O Vishnu, O descendant of Yadu, we were languishing in the fearful hill-fort (of Jaransandha); from our good fortune alone, you have rescued us and earned a great renown.
31O best of men, we bow to you, command us what we shall do. However difficult it may be to carry out your command, know, it is already carried out by the kings (ourselves)”.
32Giving them every assurance, thus replied to them Hrishikesha (Krishna), "Yudhishthira is desirous of performing the Rajasuya (sacrifice).
33That king, ever devoted to virtue, is solicitous to acquire the imperial dignity. Knowing this from me, help him in his attempt."
34O best of kings, thereupon all those monarchs, saying "Be it so, “accepted with joyous heart all that Krishna said.
35The monarchs made presents of jewels to the hero of Dasarha race (Krishna). Govinda (Krishna), out of kindness towards them, only took a portion of those presents.
36The son of Jarasandha, the high-minded Sahadeva, came out there with his relatives and his ministers, his priest being at the head of the procession.
37Sahadeva bowed low before the god among men, Vasudeva; and presenting him many gems and jewels, he worshipped him.
38That best of men (Krishna) gave every assurance to that very much frightened prince and accepted his very valuable presents.
39He (Krishna) gladly installed there the son of Jarasandha; and thus being installed on the throne of Magadha by those exalted men and having been obtained the friendship of Krishna and being treated with respect and kindness by the two sons of Pritha, the mighty armed and the illustrious son of Jarasandha (Sahadeva) entered the city of the son of Brihadratha (Jarasandha).
40That best of men (Krishna), accompanied by the sons of Pritha and enriched with much wealth and laden with numerous jewels, went away (from Girivraja).
41Achyuta (Krishna), accompanied by the two Pandavas (Bhima and Arjuna), arrived at Indraprastha and went to Yudhishthira. He joyfully addressed the king and said,
42"O best of kings, the powerful Jarasandha has been killed by Bhima from good fortune. The kings, confined at Girivraja, have all been liberated.
43O descendant of Bharata, from good fortune, these two Bhima and Dhananjaya (Arjuna), are well. They have arrived at their own city unwounded”.
44Then Yudhishthira worshipped Krishna as he deserved; and he embrace Bhima and Arjuna in joy.
45Having obtained victory through the agency of his brothers by the death of Jarasandha, Ajatashatru (Yudhishthira) passed his time with his brothers in great merriment.
46The Pandava (Yudhishthira) with his brothers came to the kings (who had come to Indraprastha). Entertaining and worshipping them each according to his age, he sent them away.
47Having been commanded by Yudhishthira, those kings with joyful hearts and without any further loss of time started on their excellent vehicles for their own respective kingdoms.
48O king, thus did that best of men, the greatly intelligent Janardana (Krishna) cause his foe Jarasandha to be killed through the instrumentality of the Pandavas.
49O descendant of Bharata, having caused the death of Jarasandha by policy, that chastiser of foes, (Krishna) took leave of Yudhishthira, Pritha, (Kunti), Krishna (Draupadi).
50Subhadra, Bhimasena, Falguni (Arjuna), and the twins (Nakula and Sahadeva). Taking leave of Dhaumya, he started for his own city (Dwarka).
51On that celestialsly-made and the best of cars, which possessed the speed of mind, and which was given to him by Dharmaraja (Yudhishthira), and which filled the ten points of the horizon with the rattle of his wheels.
52O best of the Bharata race, when Krishna was about to start, the Pandavas with Yudhishthira at their head walked round that best of men (Krishna) who was never fatigued with exertion.
53O descendant of Bharata, having acquired that great victory and having also dispelled the fears of the kings, when the illustrious Krishna, the son of Devaki went away,
54That feat of his increased the fame of the Pandavas. O descendant of Bharata, O king, the Pandavas (thus) increased the great happiness of Draupadi.
55Whatever is consistent with Dharma. Artha and Kama continued at that time to be properly performed by king Yudhishthira in the exercise of his duties in protecting his subjects.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तब जरासन्ध का वध करने की इच्छा में दृढ़ मन वाले भीमसेन ने यदुवंशी कृष्ण से इस प्रकार कहा — "हे कृष्ण, हे यदुवंश में श्रेष्ठ, यह नराधम अब भी कमर कसे और पर्याप्त बल के साथ मेरे सामने खड़ा है। मुझे इसे छोड़ना नहीं चाहिए।"
2इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर नरश्रेष्ठ कृष्ण ने जरासन्ध का अन्त शीघ्र देखने की इच्छा से वृकोदर (भीम) को इस प्रकार उत्तर दिया — "हे भीम, जो बल तुमने देवताओं से प्राप्त किया है, जो शक्ति तुमने मरुत् से पाई है, आज उन्हें जरासन्ध पर दिखाओ।"
3इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन शत्रुदमन, उन महाबली (वीर) भीम ने बलवान् जरासन्ध को उठाया और उसे ऊपर घुमाया।
4हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इस प्रकार उसे सौ बार ऊपर घुमाकर उन्होंने (भीम ने) अपना घुटना उसकी (जरासन्ध की) रीढ़ पर दबाया और उसके शरीर के दो टुकड़े कर दिए। (इस प्रकार उसका वध करके) वे उच्च स्वर से गरजे।
5भीम के घुटने से तोड़े जाते समय जरासन्ध के आर्तनाद के साथ मिली पाण्डव (भीम) की गर्जना ने ऐसा उच्च शब्द उत्पन्न किया कि उसने प्रत्येक प्राणी के हृदय में भय भर दिया।
6मगध के लोग भय से मूक हो गए; और भीम तथा जरासन्ध की गर्जनाओं से अनेक स्त्रियों का गर्भपात तक हो गया।
7भीम की गर्जनाएँ सुनकर मगध के लोगों ने समझा कि या तो हिमालय नीचे आ रहा है या पृथ्वी फट रही है।
8उन शत्रुदमन (कृष्ण) ने रात्रि को राजा का मृत शरीर प्रासाद के द्वार पर ऐसे छोड़ दिया मानो वह केवल सो रहा हो। फिर वे (प्रासाद से) बाहर आ गए।
9कृष्ण ने उत्तम ध्वजा वाला जरासन्ध का रथ तैयार किया और फिर उस पर दोनों भाइयों (भीम और अर्जुन) को बैठाया। फिर उन्होंने मित्रों (बन्दी राजाओं) को मुक्त किया।
10अपने महान् भय से मुक्त होकर वे नरेश, वे राजा, रत्नों के वे स्वामी कृष्ण के पास आए और उन्हें अनेक मणि और रत्न भेंट किए।
11अक्षत, (अब) अस्त्रों सहित, शत्रु को जीतकर वे (कृष्ण) (जरासन्ध के) दिव्य रथ पर चढ़कर राजाओं सहित गिरिव्रज की नगरी से बाहर आए।
12वे जो दोनों हाथों से धनुष धारण करते थे, जो समस्त राजाओं के लिए अजेय थे, और जो अत्यन्त सुन्दर तथा शत्रुवध में सुनिपुण थे, वे महाबली भीम के साथ बाहर आए, और कृष्ण रथ हाँक रहे थे।
13समस्त योद्धाओं के लिए अजेय वह दिव्य रथ, जिस पर वीर भीम और अर्जुन आरूढ़ थे और जिसे कृष्ण हाँक रहे थे, अत्यन्त सुन्दर लगता था।
14इसी रथ पर चढ़कर इन्द्र और विष्णु ने प्राचीन काल में (असुरों से) वह युद्ध किया था जिसमें तारका (बृहस्पति की पत्नी) कारण थी और जिसका परिणाम महान् संहार हुआ। उसी रथ पर चढ़कर कृष्ण अब बाहर आए।
15उसमें तपाए हुए स्वर्ण की कान्ति थी, वह किंकिणियों की पंक्तियों से अलंकृत था, उसके पहिए मेघों की गर्जना के समान घरघराहट करते थे, वह युद्ध में सदा विजयी था और वह सदा शत्रुओं का वध करता था।
16इसी पर चढ़कर शक्र (इन्द्र) ने प्राचीन काल में निन्यानबे दानवों का वध किया। यह रथ पाकर वे नरश्रेष्ठ (कृष्ण आदि) अत्यन्त प्रसन्न हुए।
17महाबाहु कृष्ण को दोनों भाइयों (भीम और अर्जुन) सहित रथ पर देखकर मगध की प्रजा अत्यन्त विस्मित हुई।
18हे भरतवंशी, वह रथ, जिसमें वायु के वेग वाले दिव्य अश्व जुते थे और जिसे कृष्ण हाँक रहे थे, अत्यन्त सुन्दर लगता था।
19इस श्रेष्ठ रथ पर एक ध्वजदण्ड था जो दृश्य रूप से उससे जुड़ा हुआ न था। वह दिव्य शिल्प की कृति थी। वह सुन्दर ध्वजदण्ड एक योजन की दूरी से देखा जा सकता था, और उसमें इन्द्रधनुष की कान्ति थी।
20बाहर आते समय कृष्ण ने गरुड़ का स्मरण किया। स्मरण करते ही वे वहाँ एक विशाल वृक्ष के समान आए, जो सबसे पूजित है।
21सर्पभक्षी, अत्यन्त भारी शरीर वाले गरुड़ उस उत्तम रथ पर उसके ध्वजदण्ड पर असंख्य अन्य खुले मुख वाले और भयंकर गर्जना करने वाले प्राणियों सहित बैठ गए।
22तब वह श्रेष्ठ रथ पहले से भी अधिक चकाचौंध करने वाला हो गया; और मध्याह्न के सूर्य के समान, सहस्रों किरणों से घिरा, वह किसी भी जीवित प्राणी के लिए देखने योग्य न रहा।
23हे राजन्, वह दिव्य रचना वाला श्रेष्ठ ध्वजदण्ड ऐसा था कि वह कभी किसी वृक्ष से नहीं टकराता था। अस्त्र उसे किसी प्रकार क्षति नहीं पहुँचा सकते थे, यद्यपि वह मानव नेत्रों को दिखाई देता था।
24वे नरश्रेष्ठ अच्युत (कृष्ण) दोनों पाण्डवों (भीम और अर्जुन) सहित उस दिव्य रथ पर, जिसके पहिए मेघों की गर्जना के समान घरघराहट करते थे, चढ़कर (गिरिव्रज से) बाहर आए।
25वह (रथ) राजा वसु ने वासव (इन्द्र) से प्राप्त किया था। वसु से वह बृहद्रथ को मिला; बृहद्रथ से वह क्रमशः बृहद्रथ के पुत्र राजा (जरासन्ध) को मिला।
26महाबाहु, कमलनयन और परम विख्यात (कृष्ण) (गिरिव्रज से) बाहर आकर नगरी के बाहर एक समतल मैदान पर रुके।
27हे राजन्, तब ब्राह्मणों को आगे रखकर समस्त नागरिक शास्त्रविधि के अनुसार उनकी पूजा करने के लिए वहाँ शीघ्रता से आए।
28जो राजा अपने बन्धन से मुक्त हुए थे, उन्होंने मधुसूदन की पूजा की; और उन्होंने उनसे इस प्रकार स्तुतिपूर्ण वचन कहे —
29हे महाबाहु (वीर), हे देवकीपुत्र, ऐसा धर्मकर्म आपमें (तनिक भी) आश्चर्यजनक नहीं। भीम और अर्जुन के पराक्रम से सहायता पाकर आपने आज उन राजाओं का उद्धार किया है जो जरासन्ध के सरोवर में शोक के भयंकर कीचड़ में धँस गए थे।
30हे विष्णो, हे यदुवंशी, हम (जरासन्ध के) भयंकर गिरिदुर्ग में क्षीण हो रहे थे; केवल हमारे सौभाग्य से ही आपने हमारा उद्धार किया और महान् कीर्ति अर्जित की।
31हे नरश्रेष्ठ, हम आपको प्रणाम करते हैं; हमें आज्ञा दीजिए कि हम क्या करें। आपकी आज्ञा का पालन कितना ही कठिन क्यों न हो, जान लीजिए कि वह राजाओं (हमारे) द्वारा पहले ही पूरी हो चुकी है।
32उन्हें पूर्ण आश्वासन देते हुए हृषीकेश (कृष्ण) ने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया — "युधिष्ठिर राजसूय (यज्ञ) करने के इच्छुक हैं।
33धर्म में सदा निष्ठ वे राजा सम्राट् की गरिमा प्राप्त करने के लिए उत्सुक हैं। मुझसे यह जानकर उनके प्रयत्न में उनकी सहायता कीजिए।"
34हे राजाओं में श्रेष्ठ, तब उन समस्त नरेशों ने "ऐसा ही हो" कहकर प्रसन्न हृदय से वह सब स्वीकार किया जो कृष्ण ने कहा।
35उन नरेशों ने दाशार्ह वीर (कृष्ण) को रत्नों के उपहार दिए। गोविन्द (कृष्ण) ने उन पर कृपा करके उन उपहारों का केवल एक अंश ही लिया।
36जरासन्ध का पुत्र, उदारचेता सहदेव, अपने सम्बन्धियों और अपने मन्त्रियों सहित वहाँ आया; उसके पुरोहित जुलूस के आगे थे।
37सहदेव ने मनुष्यों में देवस्वरूप वासुदेव के सम्मुख झुककर प्रणाम किया; और उन्हें अनेक मणि तथा रत्न भेंट करके उनकी पूजा की।
38उन नरश्रेष्ठ (कृष्ण) ने उस अत्यन्त भयभीत राजकुमार को पूर्ण आश्वासन दिया और उसके अत्यन्त बहुमूल्य उपहार स्वीकार किए।
39उन्होंने (कृष्ण ने) वहीं जरासन्ध के पुत्र को प्रसन्नतापूर्वक अभिषिक्त किया; और इस प्रकार उन महापुरुषों द्वारा मगध के सिंहासन पर अभिषिक्त होकर तथा कृष्ण की मित्रता प्राप्त करके और पृथा के दोनों पुत्रों द्वारा आदर और कृपा से सत्कृत होकर जरासन्ध के महाबाहु और यशस्वी पुत्र (सहदेव) ने बृहद्रथ के पुत्र (जरासन्ध) की नगरी में प्रवेश किया।
40वे नरश्रेष्ठ (कृष्ण) पृथा के पुत्रों सहित और प्रचुर धन से समृद्ध तथा असंख्य रत्नों से लदे हुए (गिरिव्रज से) चल पड़े।
41अच्युत (कृष्ण) दोनों पाण्डवों (भीम और अर्जुन) सहित इन्द्रप्रस्थ पहुँचे और युधिष्ठिर के पास गए। उन्होंने हर्षपूर्वक राजा को सम्बोधित करके कहा —
42"हे राजाओं में श्रेष्ठ, सौभाग्य से पराक्रमी जरासन्ध भीम द्वारा मारा गया है। गिरिव्रज में बन्दी राजा सब मुक्त कर दिए गए हैं।
43हे भरतवंशी, सौभाग्य से ये दोनों भीम और धनंजय (अर्जुन) कुशल हैं। वे अक्षत अपनी नगरी में आ पहुँचे हैं।"
44तब युधिष्ठिर ने कृष्ण की यथायोग्य पूजा की; और उन्होंने हर्ष से भीम और अर्जुन का आलिंगन किया।
45अपने भाइयों के माध्यम से जरासन्ध की मृत्यु द्वारा विजय प्राप्त करके अजातशत्रु (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों के साथ महान् आनन्द में अपना समय बिताया।
46पाण्डव (युधिष्ठिर) अपने भाइयों सहित उन राजाओं के पास गए (जो इन्द्रप्रस्थ आए थे)। उनमें से प्रत्येक का उसकी आयु के अनुसार सत्कार और पूजा करके उन्होंने उन्हें विदा किया।
47युधिष्ठिर की आज्ञा पाकर वे राजा प्रसन्न हृदय से और बिना और समय गँवाए अपने उत्तम वाहनों पर अपने-अपने राज्यों के लिए चल पड़े।
48हे राजन्, इस प्रकार उन नरश्रेष्ठ, महाबुद्धिमान् जनार्दन (कृष्ण) ने पाण्डवों के माध्यम से अपने शत्रु जरासन्ध का वध कराया।
49हे भरतवंशी, नीति से जरासन्ध की मृत्यु कराकर वे शत्रुदमन (कृष्ण) ने युधिष्ठिर, पृथा (कुन्ती), कृष्णा (द्रौपदी),
50सुभद्रा, भीमसेन, फाल्गुनि (अर्जुन) और जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) से विदा ली। धौम्य से विदा लेकर वे अपनी नगरी (द्वारका) के लिए चल पड़े —
51उस दिव्य रचना वाले श्रेष्ठ रथ पर, जिसमें मन का वेग था, और जो उन्हें धर्मराज (युधिष्ठिर) ने दिया था, और जो अपने पहियों की घरघराहट से दसों दिशाओं को भर देता था।
52हे भरतवंश में श्रेष्ठ, जब कृष्ण चलने को हुए, तब युधिष्ठिर को आगे रखकर पाण्डवों ने उन नरश्रेष्ठ (कृष्ण) की परिक्रमा की, जो श्रम से कभी थकते नहीं थे।
53हे भरतवंशी, वह महान् विजय प्राप्त करके और राजाओं का भय भी दूर करके जब यशस्वी कृष्ण, देवकी के पुत्र चले गए,
54तब उनके उस पराक्रम ने पाण्डवों की कीर्ति बढ़ा दी। हे भरतवंशी, हे राजन्, पाण्डवों ने (इस प्रकार) द्रौपदी का महान् सुख बढ़ाया।
55जो कुछ धर्म, अर्थ और काम के अनुकूल था, वह सब उस समय राजा युधिष्ठिर द्वारा अपनी प्रजा की रक्षा के कर्तव्य के पालन में विधिपूर्वक सम्पन्न होता रहा।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — तब जरासन्धको वध गर्ने इच्छामा दृढ मन भएका भीमसेनले यदुवंशी कृष्णलाई यसरी भने — "हे कृष्ण, हे यदुवंशमा श्रेष्ठ, यो नराधम अझै कम्मर कसेर र पर्याप्त बलसहित मेरो सामु उभिएको छ। मैले यसलाई छोड्नुहुँदैन।"
2यसरी सम्बोधन गरिएपछि नरश्रेष्ठ कृष्णले जरासन्धको अन्त्य चाँडै हेर्ने इच्छाले वृकोदर (भीम)लाई यसरी उत्तर दिए — "हे भीम, जुन बल तिमीले देवताहरूबाट प्राप्त गरेका छौ, जुन शक्ति तिमीले मरुत्बाट पाएका छौ, आज तिनलाई जरासन्धमाथि देखाऊ।"
3यसरी सम्बोधन गरिएपछि ती शत्रुदमन, ती महाबली (वीर) भीमले बलवान् जरासन्धलाई उठाए र उसलाई माथि घुमाए।
4हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यसरी उसलाई सय पटक माथि घुमाएर उनले (भीमले) आफ्नो घुँडा उसको (जरासन्धको) मेरुदण्डमा थिचे र उसको शरीरका दुई टुक्रा पारिदिए। (यसरी उसको वध गरेर) उनी उच्च स्वरले गर्जे।
5भीमको घुँडाले भाँचिँदा जरासन्धको आर्तनादसँग मिसिएको पाण्डव (भीम)को गर्जनले यस्तो उच्च शब्द उत्पन्न गर्यो कि त्यसले प्रत्येक प्राणीको हृदयमा भय भरिदियो।
6मगधका मानिसहरू भयले मूक भए; र भीम तथा जरासन्धका गर्जनले अनेक स्त्रीको गर्भपातसमेत भयो।
7भीमका गर्जन सुनेर मगधका मानिसहरूले बुझे कि या त हिमालय तल आइरहेको छ या पृथ्वी फुटिरहेको छ।
8ती शत्रुदमन (कृष्ण)ले रातमा राजाको मृत शरीर प्रासादको ढोकामा यसरी छोडे मानौँ ऊ केवल सुतिरहेको होस्। अनि उनीहरू (प्रासादबाट) बाहिर आए।
9कृष्णले उत्तम ध्वजा भएको जरासन्धको रथ तयार गरे र अनि त्यसमा दुवै भाइहरू (भीम र अर्जुन)लाई बसाले। अनि उनले मित्रहरू (बन्दी राजाहरू)लाई मुक्त गरे।
10आफ्नो महान् भयबाट मुक्त भई ती नरेश, ती राजा, रत्नका ती स्वामीहरू कृष्णकहाँ आए र उनलाई अनेक मणि र रत्न भेटी गरे।
11अक्षत, (अब) अस्त्रसहित, शत्रुलाई जितेर उनी (कृष्ण) (जरासन्धको) दिव्य रथमा चढेर राजाहरूसहित गिरिव्रजको नगरीबाट बाहिर आए।
12उनी जसले दुवै हातले धनु धारण गर्थे, जो सम्पूर्ण राजाका लागि अजेय थिए, र जो अत्यन्त सुन्दर तथा शत्रुवधमा सुनिपुण थिए, ती महाबली भीमसँग बाहिर आए, र कृष्णले रथ हाँकिरहेका थिए।
13सम्पूर्ण योद्धाका लागि अजेय त्यो दिव्य रथ, जसमा वीर भीम र अर्जुन आरूढ थिए र जसलाई कृष्णले हाँकिरहेका थिए, अत्यन्त सुन्दर लाग्थ्यो।
14यसै रथमा चढेर इन्द्र र विष्णुले प्राचीन कालमा (असुरहरूसँग) त्यो युद्ध गरेका थिए जसमा तारका (बृहस्पतिकी पत्नी) कारण थिइन् र जसको परिणाम महान् संहार भयो। त्यसै रथमा चढेर कृष्ण अब बाहिर आए।
15त्यसमा तताइएको सुनको कान्ति थियो, त्यो किङ्किणीका पङ्क्तिले अलङ्कृत थियो, त्यसका पाङ्ग्राले मेघको गर्जनजस्तै घर्घराहट गर्थे, त्यो युद्धमा सधैँ विजयी थियो र त्यसले सधैँ शत्रुहरूको वध गर्थ्यो।
16यसैमा चढेर शक्र (इन्द्र)ले प्राचीन कालमा उनान्सय दानवको वध गरे। यो रथ पाएर ती नरश्रेष्ठ (कृष्ण आदि) अत्यन्त प्रसन्न भए।
17महाबाहु कृष्णलाई दुवै भाइ (भीम र अर्जुन)सहित रथमा देखेर मगधको प्रजा अत्यन्त विस्मित भयो।
18हे भरतवंशी, त्यो रथ, जसमा वायुको वेग भएका दिव्य अश्व जोतिएका थिए र जसलाई कृष्णले हाँकिरहेका थिए, अत्यन्त सुन्दर लाग्थ्यो।
19यस श्रेष्ठ रथमा एउटा ध्वजदण्ड थियो जो दृश्य रूपले त्यससँग जोडिएको थिएन। त्यो दिव्य शिल्पको कृति थियो। त्यो सुन्दर ध्वजदण्ड एक योजनको दूरीबाट देख्न सकिन्थ्यो, र त्यसमा इन्द्रधनुषको कान्ति थियो।
20बाहिर आउँदा कृष्णले गरुडको स्मरण गरे। स्मरण गर्नासाथ उनी त्यहाँ एउटा विशाल रूखजस्तै आए, जो सबैबाट पूजित छ।
21सर्पभक्षी, अत्यन्त भारी शरीर भएका गरुड त्यस उत्तम रथमा त्यसको ध्वजदण्डमा असङ्ख्य अन्य खुला मुख भएका र भयङ्कर गर्जन गर्ने प्राणीहरूसहित बसे।
22तब त्यो श्रेष्ठ रथ पहिलेभन्दा पनि बढी चकाचौन्ध पार्ने भयो; र मध्याह्नको सूर्यजस्तै, हजारौँ किरणले घेरिएको, त्यो कुनै पनि जीवित प्राणीका लागि हेर्नयोग्य रहेन।
23हे राजन्, त्यो दिव्य रचना भएको श्रेष्ठ ध्वजदण्ड यस्तो थियो कि त्यो कहिल्यै कुनै रूखसँग ठोक्किँदैनथ्यो। अस्त्रले त्यसलाई कुनै प्रकारले क्षति पुर्याउन सक्दैनथे, यद्यपि त्यो मानव नेत्रलाई देखिन्थ्यो।
24ती नरश्रेष्ठ अच्युत (कृष्ण) दुवै पाण्डव (भीम र अर्जुन)सहित त्यस दिव्य रथमा, जसका पाङ्ग्राले मेघको गर्जनजस्तै घर्घराहट गर्थे, चढेर (गिरिव्रजबाट) बाहिर आए।
25त्यो (रथ) राजा वसुले वासव (इन्द्र)बाट प्राप्त गरेका थिए। वसुबाट त्यो बृहद्रथलाई मिल्यो; बृहद्रथबाट त्यो क्रमशः बृहद्रथका पुत्र राजा (जरासन्ध)लाई मिल्यो।
26महाबाहु, कमलनयन र परम विख्यात (कृष्ण) (गिरिव्रजबाट) बाहिर आएर नगरीबाहिर एउटा समतल मैदानमा रोकिए।
27हे राजन्, तब ब्राह्मणहरूलाई अगाडि राखेर सम्पूर्ण नागरिकहरू शास्त्रविधिअनुसार उनको पूजा गर्न त्यहाँ हतारिँदै आए।
28जुन राजाहरू आफ्नो बन्धनबाट मुक्त भएका थिए, उनीहरूले मधुसूदनको पूजा गरे; र उनीहरूले उनलाई यसरी स्तुतिपूर्ण वचन भने —
29हे महाबाहु (वीर), हे देवकीपुत्र, यस्तो धर्मकर्म तपाईंमा (अलिकति पनि) आश्चर्यजनक छैन। भीम र अर्जुनको पराक्रमबाट सहायता पाएर तपाईंले आज ती राजाहरूको उद्धार गर्नुभएको छ जो जरासन्धको सरोवरमा शोकको भयङ्कर हिलोमा भासिएका थिए।
30हे विष्णो, हे यदुवंशी, हामी (जरासन्धको) भयङ्कर गिरिदुर्गमा क्षीण भइरहेका थियौँ; केवल हाम्रो सौभाग्यले नै तपाईंले हाम्रो उद्धार गर्नुभयो र महान् कीर्ति आर्जन गर्नुभयो।
31हे नरश्रेष्ठ, हामी तपाईंलाई प्रणाम गर्दछौँ; हामीलाई आज्ञा दिनुहोस् कि हामी के गरौँ। तपाईंको आज्ञाको पालन जति नै कठिन किन नहोस्, जान्नुहोस् कि त्यो राजाहरू (हामी)द्वारा पहिले नै पूरा भइसकेको छ।
32तिनीहरूलाई पूर्ण आश्वासन दिँदै हृषीकेश (कृष्ण)ले तिनीहरूलाई यसरी उत्तर दिए — "युधिष्ठिर राजसूय (यज्ञ) गर्न इच्छुक छन्।
33धर्ममा सधैँ निष्ठ ती राजा सम्राट्को गरिमा प्राप्त गर्न उत्सुक छन्। मबाट यो थाहा पाएर उनको प्रयत्नमा उनको सहायता गर्नुहोस्।"
34हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तब ती सम्पूर्ण नरेशहरूले "यस्तै होस्" भनी प्रसन्न हृदयले त्यो सबै स्वीकार गरे जो कृष्णले भने।
35ती नरेशहरूले दाशार्ह वीर (कृष्ण)लाई रत्नका उपहार दिए। गोविन्द (कृष्ण)ले तिनीहरूमाथि कृपा गरेर ती उपहारको केवल एक अंश मात्र लिए।
36जरासन्धको पुत्र, उदारचेता सहदेव, आफ्ना सम्बन्धी र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित त्यहाँ आयो; उसका पुरोहित जुलुसको अगाडि थिए।
37सहदेवले मानिसहरूमा देवस्वरूप वासुदेवको सामु निहुरेर प्रणाम गर्यो; र उनलाई अनेक मणि तथा रत्न भेटी गरेर उनको पूजा गर्यो।
38ती नरश्रेष्ठ (कृष्ण)ले त्यस अत्यन्त भयभीत राजकुमारलाई पूर्ण आश्वासन दिए र उसका अत्यन्त बहुमूल्य उपहार स्वीकार गरे।
39उनले (कृष्णले) त्यहीँ जरासन्धका पुत्रलाई प्रसन्नतापूर्वक अभिषिक्त गरे; र यसरी ती महापुरुषहरूद्वारा मगधको सिंहासनमा अभिषिक्त भई तथा कृष्णको मित्रता प्राप्त गरेर र पृथाका दुवै पुत्रद्वारा आदर र कृपाले सत्कृत भई जरासन्धका महाबाहु र यशस्वी पुत्र (सहदेव)ले बृहद्रथका पुत्र (जरासन्ध)को नगरीमा प्रवेश गर्यो।
40ती नरश्रेष्ठ (कृष्ण) पृथाका पुत्रहरूसहित र प्रशस्त धनले समृद्ध तथा असङ्ख्य रत्नले लदिएर (गिरिव्रजबाट) हिँडे।
41अच्युत (कृष्ण) दुवै पाण्डव (भीम र अर्जुन)सहित इन्द्रप्रस्थ पुगे र युधिष्ठिरकहाँ गए। उनले हर्षपूर्वक राजालाई सम्बोधन गरेर भने —
42"हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, सौभाग्यले पराक्रमी जरासन्ध भीमद्वारा मारिएको छ। गिरिव्रजमा बन्दी राजाहरू सबै मुक्त गरिएका छन्।
43हे भरतवंशी, सौभाग्यले यी दुवै भीम र धनञ्जय (अर्जुन) कुशल छन्। उनीहरू अक्षत आफ्नो नगरीमा आइपुगेका छन्।"
44तब युधिष्ठिरले कृष्णको यथायोग्य पूजा गरे; र उनले हर्षले भीम र अर्जुनलाई अङ्गालो हाले।
45आफ्ना भाइहरूको माध्यमबाट जरासन्धको मृत्युद्वारा विजय प्राप्त गरेर अजातशत्रु (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइहरूसँग महान् आनन्दमा आफ्नो समय बिताए।
46पाण्डव (युधिष्ठिर) आफ्ना भाइहरूसहित ती राजाहरूकहाँ गए (जो इन्द्रप्रस्थ आएका थिए)। तीमध्ये प्रत्येकको उसको उमेरअनुसार सत्कार र पूजा गरेर उनले तिनीहरूलाई बिदा गरे।
47युधिष्ठिरको आज्ञा पाएर ती राजाहरू प्रसन्न हृदयले र थप समय नगुमाई आफ्ना उत्तम वाहनमा आ-आफ्ना राज्यतिर हिँडे।
48हे राजन्, यसरी ती नरश्रेष्ठ, महाबुद्धिमान् जनार्दन (कृष्ण)ले पाण्डवहरूको माध्यमबाट आफ्नो शत्रु जरासन्धको वध गराए।
49हे भरतवंशी, नीतिले जरासन्धको मृत्यु गराएर ती शत्रुदमन (कृष्ण)ले युधिष्ठिर, पृथा (कुन्ती), कृष्णा (द्रौपदी),
50सुभद्रा, भीमसेन, फाल्गुनि (अर्जुन) र जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)सँग बिदा लिए। धौम्यसँग बिदा लिएर उनी आफ्नो नगरी (द्वारका)तिर हिँडे —
51त्यस दिव्य रचना भएको श्रेष्ठ रथमा, जसमा मनको वेग थियो, र जो उनलाई धर्मराज (युधिष्ठिर)ले दिएका थिए, र जसले आफ्ना पाङ्ग्राको घर्घराहटले दसै दिशा भरिदिन्थ्यो।
52हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, जब कृष्ण हिँड्न लागे, तब युधिष्ठिरलाई अगाडि राखेर पाण्डवहरूले ती नरश्रेष्ठ (कृष्ण)को परिक्रमा गरे, जो श्रमले कहिल्यै थाक्दैनथे।
53हे भरतवंशी, त्यो महान् विजय प्राप्त गरेर र राजाहरूको भय पनि हटाएर जब यशस्वी कृष्ण, देवकीका पुत्र गए,
54तब उनको त्यस पराक्रमले पाण्डवहरूको कीर्ति बढायो। हे भरतवंशी, हे राजन्, पाण्डवहरूले (यसरी) द्रौपदीको महान् सुख बढाए।
55जे-जति धर्म, अर्थ र कामअनुकूल थियो, त्यो सबै त्यस समय राजा युधिष्ठिरद्वारा आफ्नो प्रजाको रक्षाको कर्तव्यको पालनमा विधिपूर्वक सम्पन्न भइरह्यो।