जरासन्ध-वध पर्व — जरासन्ध र कृष्णको संवाद
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 255
संस्कृत
1वासुदेव उवाच एष पार्थ महान् भाति पशुमान् नित्यमम्बुमान्। निरामयः सुवेश्माढ्यो निवेशो मागधः शुभः॥
2वैहारो विपुलः शैलो वराहो वृषभस्तथा। तथा ऋषिगिरिस्तात शुभाश्चैत्यकपञ्चमाः॥
3एते पञ्च महाशृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः। रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरिव्रजम्॥
4पुष्पवेष्टितशाखाग्रैर्गन्धवद्भिर्मनोहरैः। निगूढा इव लोध्राणां वनैः कामिजनप्रियैः॥
5शूद्रायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः। औशीनर्यामजनयत् काक्षीवाद्यान् सुतान् मुनिः॥
6गौतमः प्रणयात् तस्माद् यथासौ तत्र सद्मनि। भजते मागधं वंशं स नृपाणामनुग्रहात्॥
7अङ्गवङ्गादयश्चैव राजानः सुमहाबलाः। गौतमक्षयमभ्येत्य रमन्ते स्म पुरार्जुन॥
8वनराजीस्तु पश्येमाः पिप्पलानां मनोरमाः। पार्थ गौतमौकः समीपजाः॥
9अर्बुदः शक्रवापी च पन्नगौ शत्रुतापनौ। स्वस्तिकस्यालयश्चात्र मणिनागस्य चोत्तमः॥
10अपिहरार्या मेघानां मागधा मनुना कृताः। कौशिको मणिमांश्चैव चक्राते चाप्यनुग्रहम्॥
11एवं प्राप्य पुरं रम्यं दुराधर्षं समन्ततः। अर्थसिद्धिं त्वनुपमा जरासंधोऽभिमन्यते॥ लोध्राणां च शुभाः
12वयमासादने तस्य दर्पमद्य हरेमहि। वैशम्पायन उवाच एवमुक्तवा ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसमः॥
13वार्ष्णेयः पाण्डवौ चैव प्रतस्थुर्मागधं पुरम्। हृष्टपुष्टजनोपेतं चातुर्वर्ण्यसमाकुलम्॥
14स्फीतोत्सवमनाधृष्यमासेदुश्च गिरिव्रजम्। ततो द्वारमनासाद्य पुरस्य गिरिमुच्छ्रितम्॥ बार्हद्रथैः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः। मगधानां सुरुचिरं चैत्यकान्तं समाद्रवन्॥
15यत्र मांसादमृषभमाससाद बृहद्रथः। तं हत्वा मासतालाभिस्तिस्रो भेरीरकारयत्॥ स्वपुरे स्थापयामास तेन चानह्य चर्मणा। यत्र ताः प्राणदन् भेर्यो दिव्यपुष्पावचूर्णिताः॥ भङ्क्त्वा भेरीत्रयं तेऽपि चैत्यप्राकारमाद्रवन्। द्वारतोऽभिमुखाः सर्वे ययुर्नानाऽऽयुधास्तदा।॥ मागधानां सुरुचिरं चैत्यकं तं समाद्रवन्। शिरसीव समाघ्नन्तो जरासंधं जिघांसवः॥
16स्थिरं सुविपुलं शृङ्गं सुमहत् तत् पुरातनम्। अर्चितं गन्धमाल्यैश्च सततं सुप्रतिष्ठितम्॥ विपुलैर्बाहुभिर्वीरास्तेऽभिहत्याभ्यपातयन्। ततस्ते मागधं हृष्टाः पुरं प्रविविशुस्तदा॥
17एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणा वेदपारगाः। दृष्ट्वा तु दुर्निमित्तानि जरासंधमदर्शयन्॥
18पर्यग्न्यकुर्वश्च नृपं द्विरदस्थं पुरोहिताः। ततस्तच्छान्तये राजा जरासंधः प्रतापवान्। दीक्षितो नियमस्थोऽसावुपवासपरोऽभवत्॥
19स्नातकव्रतिनस्ते तु बाहुशस्त्रा निरायुधाः। युयुत्सवः प्रविविशुर्जरासंधेन भारत॥
20भक्ष्यमाल्यापणानां च ददृशुः श्रियमुत्तमाम्। स्फीतां सर्वगुणोपेतां सर्वकामसमृद्धिनीम्॥
21तां तु दृष्ट्वा समृद्धि ते वीथ्यां तस्यां नरोत्तमाः। राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनंजयाः। बलाद् गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महाबलाः॥
22विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः। निवेशनमथाजग्मुर्जरासंधस्य धीमतः॥ गोवासमिव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा। शालस्तम्भनिभास्तेषां चन्दनागुरुरूषिताः॥ अशोभन्त महाराज बाहवो युद्धशालिनाम्। तान् दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याशालस्कन्धानिवोद्गतान्। व्यूढोरस्कान् मागधानां विस्मयः: समपद्यत॥
23तेत्वतीत्य जनाकीर्णाः कक्षास्तिस्रो नरर्षभाः। अहंकारेण राजानमुपतस्थुर्गतव्यथाः॥
24तान् पाद्यमधुपर्कार्हान् गवार्हान् सत्कृतिं गतान्। प्रत्युत्थाय जरासंध उपतस्थे यथाविधि॥ उवाच चैतान् राजासौ स्वागतं वोऽस्त्विति प्रभुः। मौनमासीत् तदा पार्थभीमयोर्जनमेजय॥
25तेषां मध्ये महाबुद्धिः कृष्णो वचनमब्रवीत्। वक्तुं नायाति राजेन्द्र एतयोर्नियमस्थयोः॥
26अर्वानिशीथात् परतस्त्वया सार्धं वदिष्यतः। यज्ञागारे स्थापयित्वा राजा राजगृहं गतः॥
27ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्ते यातो यत्र स्थिता द्विजाः। तस्य ह्येतद् व्रतं राजन् बभूव भुवि विश्रुतम्॥ स्नातकान् ब्राह्मणान् प्राप्ताञ्छ्रुत्वा स समितिंजयः। अत्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत॥
28तांस्त्वपूर्वेण वेषेण दृष्ट्वा स नृपसत्तमः। उपतस्थे जरासंधो विस्मिताश्चाभवत् तदा॥
29ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासंधं नरर्षभाः। इदमूचुरमित्रघ्नाः सर्वे भरतसत्तम।॥
30स्वस्त्यस्तु कुशलं राजनिति तत्र व्यवस्थिताः। तं नृपं नृपशार्दूल प्रेक्षमाणाः परस्परम्॥
31तानब्रवीज्जरासंधस्तथा पाण्डवयादवान्। आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान्॥
32अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुषर्षभाः। सम्प्रदीप्तास्त्रयो लक्ष्या महाध्वर इवाग्नयः॥
33तानुवाच जरासंधः सत्यसंधो नराधिपः। बिगर्हमाणः कौरव्य वेषग्रहणवैकृतान्। न स्नातकव्रता विप्रा बहिर्माल्यानुलेपनाः॥ भवन्तीति नृलोकेऽस्मिन् विदितं मम सर्वशः। के यूयं पुष्पवन्तश्च भुजाकृतलक्षणैः॥
34बिभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ। एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः॥
35चैत्यकस्य गिरेः शृङ्गं भित्त्वा किमिह छद्मना। अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिल्बिषात्॥
36वदध्वं वाचि वीर्यं च ब्राह्मणस्य विशेषतः। कर्म चैतद् विलिङ्गस्थं किं वोऽद्य प्रसमीक्षितम्॥
37एवं च मामुपास्थाय कस्माच्च विधिनार्हणाम्। प्रतीतां नानुगृहणीत कार्य किं वास्मदागमे॥
38एवमुक्ते ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः। स्निग्धगम्भीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः॥
39श्रीकृष्ण उवाच स्नातकान् ब्राह्मणान् राजन् विद्ध्यस्मांस्त्वं नराधिप। स्नातकव्रतिनो राजन् ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः॥
40विशेषनियमाश्चैषामविशेषाश्च सन्त्युज। विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमृच्छति॥
41पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम्। क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान्। अप्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद् बार्हद्रथेरितम्॥
42स्ववीर्यं क्षत्रियाणां तु बाह्वोर्धाता न्यवेशयत्। तद् दिदृक्षसि चेद् राजन् द्रष्टास्यद्य न संशयः॥
43अद्वारेण रिपोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहान्। प्रविशन्ति नरा धीरा द्वाराण्येतानि धर्मतः॥
44कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम्। प्रतिगृह्णीम तद् विद्धि एतन्नः शाश्वतं व्रतम्॥
अङ्ग्रेजी
1Krishna said O Partha, behold the great city of Magadha standing in all its beauty. It is full of cattle and other beasts of burden; its stock of water is inexhaustive; it is adorned with fine mansions; and it is (entirely) free from all dangers.
2The five large hills, namely Vaihara, Varaha, Vrishabha, Rishigiri and the beautiful fifth hill Chaityaka.
3These five hills, all with high peaks and with tall trees with cool shades, all being connected with one another, seem jointly to protect the city of Girivraja.
4They are concealed by the forest of charming and fragrant Lodhra trees with their branches covered with flowers.
5This was the place where the illustrious Gotama of the rigid vows begot on the daughter of Ushinara, s Shudra woman Kakshivana and other famous sons.
6The race sprung from such a man as Goutama worships the sway of ordinary human race, it shows the great kindness of Goutama towards kings.
7O Arjuna, it was here that in olden times the powerful kings of Anga, Vanga and other countries came to the hermitage of Goutama and lives in joy and happiness.
8O Partha, behold the charming forest of Pipalas and beautiful Lodhras standing near the place where Goutama lived.
9Here were the abodes of the chastisers of foes, the Nagas, Arbuda, Chakrapani and Swastika, and also that of the excellent Naga, called Mani.
10Manu himself had made the country of the Magadhas to be free from draught Kaushika and Maniman also have favoured and blessed this country.
11Having secured such a charming and impregnable city, Jarasandha does not fear to accomplish all his unrivalled purposes. We shall, however, today humble his pride by attacking him.
12Vaishampayana said Having said this, those brothers of matchless effulgence the Varshneya (Krishna) and the two Pandavas (Bhima and Arjuna) entered the city of Magadha.
13Then they went towards the impregnable city of Girivraja, full of cheerful and well-fed inhabitants belonging to all the four orders of men. The city was ever enlivened with perennial festivities.
14Going to the gate of the city (they did not enter through it); the brothers pierced the heart of the high Chaityaka (hill) which was ever worshipped by there of Brihadratha and by the citizens (of Girivraja), the hill that delighted the hearts of all the Magadhas.
15Here (on this Chaityaka hill) Brihadratha had killed a cannibal, called Rishava,. Having killed the monster, he caused three drums to be made of his skin. He then kept these drums in his city. They were such that if once played upon their sound lasted for full one month. The brothers (Krishna & c.) broke down the Chaityaka, ever charming to all the people, at the place where these drums, covered with celestials flowers, sent forth their continuous sound. Desirous Desirous as they as they were to kill Jarasandha, they seemed to place their feet on the head of their foe by their this act.
16Attacking with their powerful arms that immovable, huge, high, old and famous peak, ever worshipped with perfumes and garlands, those heroes broke it down. They then with joyful hearts entered the city.
17At that very time the Veda-knowing Brahmanas inhabiting the city saw many evil omens which they duly reported to Jarasandha.
18The priest made the king mount on an elephant; and he then sanctified him by whirling lighted woods about him. The greatly powerful king Jarasandha commenced a fasting with proper vows to wards off these evils.
19O descendant of Bharata, they (the brothers) in the meantime, unarmed and with their bare arms as their only weapons, entered the city in the guise of Snataka Brahmanas in order to fight with Jarasandha.
20They saw many beautiful shops, full of v...ious eataoles and garlands, every shop swelling with every article and every wealth that man can ever desire.
21Seeing the great wealth of those shops, those best of men, Krishna, Bhima and Dhananjaya (Arjuna), proceeded along the public streets. Those greatly powerful heroes snatched garlands from the flower vendors.
22Having attired in robes of various colours and adorned with garlands and earrings, the heroes entered the palace of the greatly intelligent Jarasandha as Himalayan lions longingly look at the pen of cattle. The arms of those warriors, smeared sandal and aloe paste, looked like the trunks of Sala trees, O great king, when the people of Magadha saw those heroes with necks and broad as those of Sala trees and with wide chests, they began to be very much astonished.
23Passing through three rooms crowded with men those best of men, with pride and cheerfulness came to the king.
24Jarasandha rose up in haste saying “Welcome to you”. He received his visitors with proper ceremonies, with water to wash their feet, with honey, with Arghya, with gift of kine and with the other forms of respect. O Janamejaya, both Partha and Bhima remained silent.
25Amongst them the greatly intelligent Krishna thus spoke to him, “O king of kings, these two are observing a vow. They will not therefore speak.
26They will remain silent till midnight. After that hour they will talk with you." The king quartered them in the sacrificial apartments, and he then went to his own royal apartments.
27O king, at midnight he(Jarasandha) came to the place where the Brahmanas (Krishna & c.) were. O descendant of Bharata, that ever victorious king observed the vow which was known all over the earth that as soon as he should hear of the arrival of any Snataka Brahmanas in his palace-even if it be midnight, he would immediately come out and grant them an interview.
28Seeing the strange attire (of his guests), that best of kings, Jarasandha, be came, very much astonished, but he waited upon them with all respect.
29O best of the Bharata race, seeing the king Jarasandha, those best of men, those slayers of foes (Krishna etc.) thus spoke to him,
30"O king, let salvation be attained by you without any difficulty.” And O best of king, having said this to the king, they stood looking at one another.
31O king of kings, then Jarasandha said to the Pandavas (Bhima and Arjuna) and the Yadava (Krishna), who were all disguised as Brahmanas, “Take your seat.”
32Blazing forth in their own beauty like the three fires of a great sacrifice, these three best of men then took their seats.
33O descendant of Kuru, the firmly truthful king Jarasandha spoke to them thus, “It is wellknown to me that no where in the whole world the Brahmanas engaged in observing the Snataka vows ever adorn themselves with garlands or with fragrant paste. Who are you then, thus adorned with flowers and with hands that bear the marks of the bow-string?
34Attired in ascetic robes and adorned unseasonably with flowers and fragrant paste, you give me to understand that you are Brahmanas, though you bear all the signs of the Kshatriyas. Tell me truly who you are. Truth adorns (even) kings.
35Breaking down the peak of the Chaityaka hill, why in disguise have you entered (the city) by the other ways than the gates without fearing the royal anger?
36The prowess of a Brahmana rests mainly in his speech. Your action does not suit the order you profess to belong. Tell me what is your object today.
37Though you have arrived by such an improper way, why do you not accept the worship, I offer to you? What is your object in coming to me?
38Having been thus addressed, the high minded Krishna, well-skilled in speech, thus replied to him in a calm and grave voice.
39Krishna said O king, know us for Snataka Brahmanas. O king of men, O monarch, Brahmanas, Kshatriyas and Vaishyas are all competent to observe the Snataka vow.
40This vow has both special and general rules. A Kshatriya who observes this vow with special rules always obtains (great) prosperity.
41Persons who adorn themselves with flowers always gain prosperity, therefore we have adorned ourselves with flowers. The Kshatriyas are powerful in their prowess of arms and in the prowess of speech. O son of Brihadratha it is therefore the speeches of the Kshatriyas are never audacious.
42O king, the creator has placed his own energy in the arms of the Kshatriya. If you desire to see it, you will certainly see it today.
43The intelligent men enter the house of the enemy through a way which is not the general gate; but in the house of a friend they enter by the right gate. This is the rule of the ordinance.
44O king, know that this is our eternal vow that having entered the house of the enemy for the purpose of accomplishing an object, we do not accept the worship offered by him.
हिन्दी
1कृष्ण ने कहा — हे पार्थ, मगध की इस महान् नगरी को उसके समस्त सौन्दर्य में खड़ी देखो। वह गौओं और अन्य भारवाही पशुओं से भरी है; उसका जल-भण्डार अक्षय है; वह सुन्दर भवनों से अलंकृत है; और वह (पूर्णतः) समस्त संकटों से मुक्त है।
2पाँच विशाल पर्वत — अर्थात् वैहार, वराह, वृषभ, ऋषिगिरि और सुन्दर पाँचवाँ पर्वत चैत्यक —
3ये पाँचों पर्वत, सब ऊँचे शिखरों वाले और शीतल छाया देने वाले ऊँचे वृक्षों वाले, सब एक-दूसरे से जुड़े हुए, मिलकर मानो गिरिव्रज नगरी की रक्षा करते प्रतीत होते हैं।
4वे मनोहर और सुगन्धित लोध्र वृक्षों के वन से ढके हैं, जिनकी शाखाएँ पुष्पों से आच्छादित हैं।
5यही वह स्थान है जहाँ कठोर व्रत वाले यशस्वी गौतम ने उशीनर की शूद्रा पुत्री में कक्षीवान् और अन्य विख्यात पुत्र उत्पन्न किए।
6गौतम जैसे पुरुष से उत्पन्न वंश साधारण मानव वंश के शासन की उपासना करता है — यह राजाओं के प्रति गौतम की महान् कृपा को दर्शाता है।
7हे अर्जुन, यहीं प्राचीन काल में अंग, वंग और अन्य देशों के पराक्रमी राजा गौतम के आश्रम में आए और आनन्द तथा सुख में रहे।
8हे पार्थ, गौतम जहाँ रहते थे उस स्थान के निकट खड़े पिप्पलों और सुन्दर लोध्रों के मनोहर वन को देखो।
9यहाँ शत्रुदमन नागों — अर्बुद, चक्रपाणि और स्वस्तिक — के निवास थे, और मणि नामक उत्तम नाग का भी।
10स्वयं मनु ने मगधों के देश को अनावृष्टि से मुक्त किया था। कौशिक और मणिमान् ने भी इस देश पर कृपा की और इसे आशीर्वाद दिया।
11ऐसी मनोहर और अभेद्य नगरी पाकर जरासन्ध अपने समस्त अप्रतिद्वन्द्वी प्रयोजनों को सिद्ध करने में भय नहीं मानता। किन्तु हम आज उस पर आक्रमण करके उसका गर्व चूर करेंगे।
12वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर अनुपम तेज वाले वे भाई, वार्ष्णेय (कृष्ण) और दोनों पाण्डव (भीम और अर्जुन), मगध की नगरी में प्रविष्ट हुए।
13तब वे गिरिव्रज की अभेद्य नगरी की ओर बढ़े, जो मनुष्यों के चारों वर्णों के प्रसन्न और सुपोषित निवासियों से भरी थी। वह नगरी सदा चलते रहने वाले उत्सवों से सजीव रहती थी।
14नगरी के द्वार तक जाकर (उन्होंने उससे प्रवेश नहीं किया); उन भाइयों ने उस ऊँचे चैत्यक (पर्वत) का हृदय बींध डाला जो बृहद्रथ के वंशजों और (गिरिव्रज के) नागरिकों द्वारा सदा पूजित था — वह पर्वत जो समस्त मगधों के हृदयों को आनन्दित करता था।
15यहाँ (इस चैत्यक पर्वत पर) बृहद्रथ ने ऋषभ नामक एक नरभक्षी का वध किया था। उस राक्षस को मारकर उन्होंने उसकी खाल से तीन दुन्दुभि बनवाईं। फिर उन्होंने ये दुन्दुभियाँ अपनी नगरी में रखीं। वे ऐसी थीं कि एक बार बजाने पर उनका शब्द पूरे एक मास तक बना रहता था। उन भाइयों (कृष्ण आदि) ने समस्त प्रजा को सदा प्रिय उस चैत्यक को उस स्थान पर तोड़ डाला जहाँ ये दुन्दुभियाँ, दिव्य पुष्पों से ढकी हुई, अपना निरन्तर शब्द भेजती थीं। जरासन्ध का वध करने के इच्छुक वे मानो अपने इस कर्म से अपने शत्रु के मस्तक पर पैर रख रहे थे।
16अपनी बलिष्ठ भुजाओं से उस अचल, विशाल, ऊँचे, प्राचीन और विख्यात शिखर पर, जो सदा सुगन्धियों और मालाओं से पूजित था, प्रहार करके उन वीरों ने उसे तोड़ डाला। फिर वे प्रसन्न हृदय से नगरी में प्रविष्ट हुए।
17ठीक उसी समय नगरी में निवास करने वाले वेदज्ञ ब्राह्मणों ने अनेक अपशकुन देखे, जिनकी उन्होंने विधिपूर्वक जरासन्ध को सूचना दी।
18पुरोहित ने राजा को हाथी पर चढ़ाया; और फिर उन्होंने उसके चारों ओर जलती लकड़ियाँ घुमाकर उसे पवित्र किया। महाबली राजा जरासन्ध ने इन अनिष्टों को दूर करने के लिए विधिपूर्वक व्रत के साथ उपवास आरम्भ किया।
19हे भरतवंशी, इसी बीच वे (भाई) निरस्त्र और अपनी नंगी भुजाओं को ही अपना एकमात्र अस्त्र बनाए, जरासन्ध से युद्ध करने के लिए स्नातक ब्राह्मणों के वेश में नगरी में प्रविष्ट हुए।
20उन्होंने अनेक सुन्दर दुकानें देखीं, जो नाना प्रकार के खाद्य पदार्थों और मालाओं से भरी थीं; प्रत्येक दुकान प्रत्येक वस्तु और प्रत्येक धन से भरी थी जिसकी मनुष्य कभी कामना कर सकता है।
21उन दुकानों का महान् धन देखकर वे नरश्रेष्ठ कृष्ण, भीम और धनंजय (अर्जुन) राजमार्गों से आगे बढ़े। उन महाबली वीरों ने मालाकारों से मालाएँ छीन लीं।
22नाना रंगों के वस्त्र धारण किए तथा मालाओं और कुण्डलों से अलंकृत वे वीर महाबुद्धिमान् जरासन्ध के प्रासाद में इस प्रकार प्रविष्ट हुए जैसे हिमालय के सिंह गोशाला की ओर लालसा से देखते हैं। चन्दन और अगुरु के लेप से लिप्त उन योद्धाओं की भुजाएँ शालवृक्षों के तनों के समान लगती थीं। हे महाराज, जब मगध की प्रजा ने शालवृक्षों के समान गर्दन और विशाल वक्ष वाले उन वीरों को देखा, तब वे अत्यन्त विस्मित होने लगे।
23मनुष्यों से भरे तीन कक्षों से होकर वे नरश्रेष्ठ गर्व और प्रसन्नता के साथ राजा के पास आए।
24जरासन्ध शीघ्रता से "आपका स्वागत है" कहते हुए उठ खड़ा हुआ। उसने अपने अतिथियों का उचित विधियों से — चरण धोने के जल से, मधु से, अर्घ्य से, गौओं के दान से और अन्य आदर के रूपों से — सत्कार किया। हे जनमेजय, पार्थ और भीम दोनों मौन रहे।
25उनमें से महाबुद्धिमान् कृष्ण ने उससे इस प्रकार कहा — "हे राजाधिराज, ये दोनों एक व्रत का पालन कर रहे हैं। इसलिए ये नहीं बोलेंगे।
26ये आधी रात तक मौन रहेंगे। उस समय के पश्चात् ये तुमसे बात करेंगे।" राजा ने उन्हें यज्ञशाला के कक्षों में ठहराया, और फिर वह अपने राजकक्षों में चला गया।
27हे राजन्, आधी रात को वह (जरासन्ध) उस स्थान पर आया जहाँ वे ब्राह्मण (कृष्ण आदि) थे। हे भरतवंशी, उस सदा विजयी राजा ने समस्त पृथ्वी में विख्यात वह व्रत लिया हुआ था कि ज्यों ही वह अपने प्रासाद में किसी स्नातक ब्राह्मण के आगमन का समाचार सुने — चाहे वह आधी रात ही क्यों न हो — वह तत्काल बाहर आकर उन्हें भेंट देगा।
28(अपने अतिथियों का) विचित्र वेश देखकर वे नृपश्रेष्ठ जरासन्ध अत्यन्त विस्मित हुए, किन्तु उसने पूर्ण आदर के साथ उनकी सेवा की।
29हे भरतवंश में श्रेष्ठ, राजा जरासन्ध को देखकर उन नरश्रेष्ठ, उन शत्रुहन्ताओं (कृष्ण आदि) ने उससे इस प्रकार कहा —
30"हे राजन्, तुम्हें बिना किसी कठिनाई के मोक्ष प्राप्त हो।" और हे राजाओं में श्रेष्ठ, राजा से यह कहकर वे एक-दूसरे को देखते खड़े रहे।
31हे राजाधिराज, तब जरासन्ध ने ब्राह्मणों के वेश में छिपे उन पाण्डवों (भीम और अर्जुन) तथा यादव (कृष्ण) से कहा — "आसन ग्रहण कीजिए।"
32किसी महान् यज्ञ की तीन अग्नियों के समान अपने ही सौन्दर्य में देदीप्यमान वे तीनों नरश्रेष्ठ तब अपने आसनों पर बैठ गए।
33हे कुरुवंशी, सत्य में दृढ़ निष्ठ राजा जरासन्ध ने उनसे इस प्रकार कहा — "मुझे भलीभाँति विदित है कि समस्त संसार में कहीं भी स्नातक व्रत का पालन करने वाले ब्राह्मण कभी मालाओं अथवा सुगन्धित लेप से अपने को अलंकृत नहीं करते। तब तुम कौन हो, जो इस प्रकार पुष्पों से अलंकृत हो और जिनके हाथों पर धनुष की डोरी के चिह्न हैं?
34तपस्वियों के वस्त्र धारण किए और असमय ही पुष्पों और सुगन्धित लेप से अलंकृत होकर तुम मुझे यह समझाना चाहते हो कि तुम ब्राह्मण हो, यद्यपि तुममें क्षत्रियों के समस्त लक्षण हैं। मुझे सच बताओ कि तुम कौन हो। सत्य राजाओं को (भी) अलंकृत करता है।
35चैत्यक पर्वत का शिखर तोड़कर, राजकोप से भय किए बिना, तुम वेश बदलकर द्वारों के अतिरिक्त अन्य मार्गों से (नगरी में) क्यों प्रविष्ट हुए?
36ब्राह्मण का पराक्रम मुख्यतः उसकी वाणी में रहता है। तुम्हारा आचरण उस वर्ग के अनुरूप नहीं जिसका तुम अपने को बताते हो। मुझे बताओ कि आज तुम्हारा क्या प्रयोजन है।
37यद्यपि तुम ऐसे अनुचित मार्ग से आए हो, तथापि तुम वह पूजा क्यों स्वीकार नहीं करते जो मैं तुम्हें अर्पित करता हूँ? मेरे पास आने में तुम्हारा क्या प्रयोजन है?
38इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर वाणी में सुनिपुण उदारचेता कृष्ण ने उसे शान्त और गम्भीर स्वर में इस प्रकार उत्तर दिया।
39कृष्ण ने कहा — हे राजन्, हमें स्नातक ब्राह्मण ही जानो। हे नरेश्वर, हे नरेश, ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य — सब स्नातक व्रत का पालन करने में समर्थ हैं।
40इस व्रत के विशेष और सामान्य दोनों नियम हैं। जो क्षत्रिय इस व्रत का विशेष नियमों सहित पालन करता है, वह सदा (महान्) समृद्धि प्राप्त करता है।
41जो पुरुष पुष्पों से अपने को अलंकृत करते हैं वे सदा समृद्धि पाते हैं, इसलिए हमने अपने को पुष्पों से अलंकृत किया है। क्षत्रिय अपने भुजबल के पराक्रम में और वाणी के पराक्रम में बलवान् होते हैं। हे बृहद्रथ के पुत्र, इसीलिए क्षत्रियों की वाणी कभी उद्धत नहीं होती।
42हे राजन्, विधाता ने अपना तेज क्षत्रिय की भुजाओं में रखा है। यदि तुम उसे देखना चाहते हो, तो निश्चय ही आज देख लोगे।
43बुद्धिमान् पुरुष शत्रु के घर में उस मार्ग से प्रवेश करते हैं जो सामान्य द्वार नहीं है; किन्तु मित्र के घर में वे उचित द्वार से प्रवेश करते हैं। यही शास्त्र का नियम है।
44हे राजन्, जान लो कि यह हमारा सनातन व्रत है कि किसी प्रयोजन की सिद्धि के लिए शत्रु के घर में प्रवेश करके हम उसके द्वारा अर्पित पूजा स्वीकार नहीं करते।
नेपाली
1कृष्णले भने — हे पार्थ, मगधको यस महान् नगरीलाई त्यसको सम्पूर्ण सौन्दर्यमा उभिएको हेर। त्यो गाई र अन्य भारवाहक पशुले भरिएको छ; त्यसको जलभण्डार अक्षय छ; त्यो सुन्दर भवनले अलङ्कृत छ; र त्यो (पूर्णतः) सम्पूर्ण सङ्कटबाट मुक्त छ।
2पाँच विशाल पर्वत — अर्थात् वैहार, वराह, वृषभ, ऋषिगिरि र सुन्दर पाँचौँ पर्वत चैत्यक —
3यी पाँचै पर्वत, सबै अग्ला शिखर भएका र शीतल छाया दिने अग्ला रूख भएका, सबै एक-अर्कासँग जोडिएका, मिलेर मानौँ गिरिव्रज नगरीको रक्षा गरिरहेका देखिन्छन्।
4ती मनोहर र सुगन्धित लोध्र वृक्षका वनले ढाकिएका छन्, जसका हाँगा फूलले छोपिएका छन्।
5यही त्यो स्थान हो जहाँ कठोर व्रत भएका यशस्वी गौतमले उशीनरकी शूद्रा पुत्रीमा कक्षीवान् र अन्य विख्यात पुत्र उत्पन्न गरे।
6गौतमजस्ता पुरुषबाट उत्पन्न वंशले साधारण मानव वंशको शासनको उपासना गर्दछ — यसले राजाहरूप्रति गौतमको महान् कृपा देखाउँछ।
7हे अर्जुन, यहीँ प्राचीन कालमा अङ्ग, वङ्ग र अन्य देशका पराक्रमी राजाहरू गौतमको आश्रममा आए र आनन्द तथा सुखमा रहे।
8हे पार्थ, गौतम जहाँ बस्थे त्यस स्थाननजिकै उभिएका पिप्पल र सुन्दर लोध्रका मनोहर वन हेर।
9यहाँ शत्रुदमन नागहरू — अर्बुद, चक्रपाणि र स्वस्तिक — का निवास थिए, र मणि नामक उत्तम नागको पनि।
10स्वयं मनुले मगधहरूको देशलाई अनावृष्टिबाट मुक्त पारेका थिए। कौशिक र मणिमान्ले पनि यस देशमाथि कृपा गरे र यसलाई आशीर्वाद दिए।
11यस्तो मनोहर र अभेद्य नगरी पाएर जरासन्धले आफ्ना सम्पूर्ण अप्रतिद्वन्द्वी प्रयोजन सिद्ध गर्नमा भय मान्दैन। तर हामी आज उसमाथि आक्रमण गरेर उसको गर्व चूर पार्नेछौँ।
12वैशम्पायनले भने — यसो भनेर अनुपम तेज भएका ती भाइहरू, वार्ष्णेय (कृष्ण) र दुवै पाण्डव (भीम र अर्जुन), मगधको नगरीमा प्रवेश गरे।
13तब उनीहरू गिरिव्रजको अभेद्य नगरीतिर बढे, जो मानिसका चारै वर्णका प्रसन्न र सुपोषित निवासीहरूले भरिएको थियो। त्यो नगरी सधैँ चलिरहने उत्सवले सजीव रहन्थ्यो।
14नगरीको ढोकासम्म गएर (उनीहरूले त्यसबाट प्रवेश गरेनन्); ती भाइहरूले त्यस अग्लो चैत्यक (पर्वत)को हृदय बिँधाइदिए जो बृहद्रथका वंशज र (गिरिव्रजका) नागरिकहरूद्वारा सधैँ पूजित थियो — त्यो पर्वत जसले सम्पूर्ण मगधका हृदयलाई आनन्दित पार्थ्यो।
15यहाँ (यस चैत्यक पर्वतमा) बृहद्रथले ऋषभ नामक एक नरभक्षीको वध गरेका थिए। त्यस राक्षसलाई मारेर उनले त्यसको छालाबाट तीन दुन्दुभि बनाए। अनि उनले यी दुन्दुभिहरू आफ्नो नगरीमा राखे। ती यस्ता थिए कि एक पटक बजाउँदा तिनको शब्द पूरा एक महिनासम्म रहन्थ्यो। ती भाइहरू (कृष्ण आदि)ले सम्पूर्ण प्रजालाई सधैँ प्रिय त्यस चैत्यकलाई त्यस स्थानमा भत्काइदिए जहाँ यी दुन्दुभिहरू, दिव्य फूलले ढाकिएका, आफ्नो निरन्तर शब्द पठाउँथे। जरासन्धको वध गर्न इच्छुक उनीहरू मानौँ आफ्नो यस कर्मले आफ्नो शत्रुको शिरमा खुट्टा राखिरहेका थिए।
16आफ्ना बलिष्ठ पाखुराले त्यस अचल, विशाल, अग्लो, प्राचीन र विख्यात शिखरमाथि, जो सधैँ सुगन्ध र मालाले पूजित थियो, प्रहार गरेर ती वीरहरूले त्यो भत्काइदिए। अनि उनीहरू प्रसन्न हृदयले नगरीमा प्रवेश गरे।
17ठीक त्यही समय नगरीमा निवास गर्ने वेदज्ञ ब्राह्मणहरूले अनेक अपशकुन देखे, जसको उनीहरूले विधिपूर्वक जरासन्धलाई सूचना दिए।
18पुरोहितले राजालाई हात्तीमा चढाए; र अनि उनले उसको वरिपरि बलिरहेका काठ घुमाएर उसलाई पवित्र पारे। महाबली राजा जरासन्धले यी अनिष्ट हटाउनका लागि विधिपूर्वक व्रतसहित उपवास आरम्भ गर्यो।
19हे भरतवंशी, यसै बीच ती (भाइहरू) निःशस्त्र र आफ्ना नाङ्गा पाखुरालाई नै आफ्नो एकमात्र अस्त्र बनाएर, जरासन्धसँग युद्ध गर्नका लागि स्नातक ब्राह्मणको वेशमा नगरीमा प्रवेश गरे।
20उनीहरूले अनेक सुन्दर पसल देखे, जो नाना प्रकारका खाद्य पदार्थ र मालाले भरिएका थिए; प्रत्येक पसल प्रत्येक वस्तु र प्रत्येक धनले भरिएको थियो जसको मानिसले कहिल्यै कामना गर्न सक्छ।
21ती पसलहरूको महान् धन देखेर ती नरश्रेष्ठ कृष्ण, भीम र धनञ्जय (अर्जुन) राजमार्गबाट अगाडि बढे। ती महाबली वीरहरूले मालाकारहरूबाट माला खोसे।
22नाना रङ्गका वस्त्र धारण गरेका तथा माला र कुण्डलले अलङ्कृत ती वीर महाबुद्धिमान् जरासन्धको प्रासादमा यसरी प्रवेश गरे जसरी हिमालयका सिंहले गोठतिर लालसाले हेर्दछन्। चन्दन र अगुरुको लेपले लिप्त ती योद्धाका पाखुरा सालवृक्षका फेदजस्तै लाग्थे। हे महाराज, जब मगधको प्रजाले सालवृक्षजस्तै घाँटी र विशाल छाती भएका ती वीरहरूलाई देखे, तब तिनीहरू अत्यन्त विस्मित हुन थाले।
23मानिसहरूले भरिएका तीन कक्षबाट भएर ती नरश्रेष्ठ गर्व र प्रसन्नतासाथ राजाकहाँ आए।
24जरासन्ध हतारिँदै "तपाईंहरूको स्वागत छ" भन्दै उठ्यो। उसले आफ्ना अतिथिहरूको उचित विधिले — चरण धुने जलले, महले, अर्घ्यले, गाईको दानले र अन्य आदरका रूपले — सत्कार गर्यो। हे जनमेजय, पार्थ र भीम दुवै मौन रहे।
25तिनीहरूमध्ये महाबुद्धिमान् कृष्णले उसलाई यसरी भने — "हे राजाधिराज, यी दुवैले एउटा व्रतको पालन गरिरहेका छन्। त्यसैले यिनीहरू बोल्नेछैनन्।
26यिनीहरू मध्यरातसम्म मौन रहनेछन्। त्यस समयपछि यिनीहरूले तिमीसँग कुरा गर्नेछन्।" राजाले उनीहरूलाई यज्ञशालाका कक्षमा राख्यो, र अनि ऊ आफ्ना राजकक्षमा गयो।
27हे राजन्, मध्यरातमा ऊ (जरासन्ध) त्यस स्थानमा आयो जहाँ ती ब्राह्मणहरू (कृष्ण आदि) थिए। हे भरतवंशी, त्यस सधैँ विजयी राजाले सम्पूर्ण पृथ्वीमा विख्यात त्यो व्रत लिएको थियो कि जसै उसले आफ्नो प्रासादमा कुनै स्नातक ब्राह्मणको आगमनको समाचार सुन्नेछ — चाहे त्यो मध्यरात नै किन नहोस् — ऊ तत्काल बाहिर आएर तिनीहरूलाई भेट दिनेछ।
28(आफ्ना अतिथिहरूको) विचित्र वेश देखेर ती नृपश्रेष्ठ जरासन्ध अत्यन्त विस्मित भयो, तर उसले पूर्ण आदरसहित तिनीहरूको सेवा गर्यो।
29हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, राजा जरासन्धलाई देखेर ती नरश्रेष्ठ, ती शत्रुहन्ताहरू (कृष्ण आदि)ले उसलाई यसरी भने —
30"हे राजन्, तिमीलाई कुनै कठिनाइविना मोक्ष प्राप्त होस्।" र हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, राजालाई यसो भनेर उनीहरू एक-अर्कालाई हेर्दै उभिइरहे।
31हे राजाधिराज, तब जरासन्धले ब्राह्मणको वेशमा लुकेका ती पाण्डवहरू (भीम र अर्जुन) तथा यादव (कृष्ण)लाई भन्यो — "आसन ग्रहण गर्नुहोस्।"
32कुनै महान् यज्ञका तीन अग्निजस्तै आफ्नै सौन्दर्यमा देदीप्यमान ती तीनै नरश्रेष्ठ तब आफ्ना आसनमा बसे।
33हे कुरुवंशी, सत्यमा दृढ निष्ठ राजा जरासन्धले उनीहरूलाई यसरी भन्यो — "मलाई राम्ररी विदित छ कि सम्पूर्ण संसारमा कतै पनि स्नातक व्रतको पालन गर्ने ब्राह्मणहरूले कहिल्यै माला अथवा सुगन्धित लेपले आफूलाई अलङ्कृत गर्दैनन्। तब तिमीहरू को हौ, जो यसरी फूलले अलङ्कृत छौ र जसका हातमा धनुको डोरीका चिह्न छन्?
34तपस्वीका वस्त्र धारण गरेर र असमयमै फूल र सुगन्धित लेपले अलङ्कृत भई तिमीहरू मलाई यो बुझाउन चाहन्छौ कि तिमीहरू ब्राह्मण हौ, यद्यपि तिमीहरूमा क्षत्रियका सम्पूर्ण लक्षण छन्। मलाई साँचो भन कि तिमीहरू को हौ। सत्यले राजाहरूलाई (पनि) अलङ्कृत गर्दछ।
35चैत्यक पर्वतको शिखर भत्काएर, राजकोपको भय नमानी, तिमीहरू वेश बदलेर ढोकाबाहेक अन्य बाटोबाट (नगरीमा) किन प्रवेश गर्यौ?
36ब्राह्मणको पराक्रम मुख्यतः उसको वाणीमा रहन्छ। तिम्रो आचरण त्यस वर्गअनुरूप छैन जसको तिमीहरू आफूलाई बताउँछौ। मलाई भन कि आज तिमीहरूको के प्रयोजन छ।
37यद्यपि तिमीहरू यस्तो अनुचित बाटोबाट आएका छौ, तथापि तिमीहरूले त्यो पूजा किन स्वीकार गर्दैनौ जो म तिमीहरूलाई अर्पण गर्दछु? मकहाँ आउनमा तिमीहरूको के प्रयोजन छ?
38यसरी सम्बोधन गरिएपछि वाणीमा सुनिपुण उदारचेता कृष्णले उसलाई शान्त र गम्भीर स्वरमा यसरी उत्तर दिए।
39कृष्णले भने — हे राजन्, हामीलाई स्नातक ब्राह्मण नै जान। हे नरेश्वर, हे नरेश, ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य — सबै स्नातक व्रतको पालन गर्न समर्थ छन्।
40यस व्रतका विशेष र सामान्य दुवै नियम छन्। जुन क्षत्रियले यस व्रतको विशेष नियमसहित पालन गर्दछ, उसले सधैँ (महान्) समृद्धि प्राप्त गर्दछ।
41जुन पुरुषहरूले फूलले आफूलाई अलङ्कृत गर्दछन् तिनीहरूले सधैँ समृद्धि पाउँछन्, त्यसैले हामीले आफूलाई फूलले अलङ्कृत गरेका छौँ। क्षत्रियहरू आफ्नो भुजबलको पराक्रममा र वाणीको पराक्रममा बलवान् हुन्छन्। हे बृहद्रथका पुत्र, त्यसैले क्षत्रियहरूको वाणी कहिल्यै उद्धत हुँदैन।
42हे राजन्, विधाताले आफ्नो तेज क्षत्रियका पाखुरामा राखेका छन्। यदि तिमी त्यो हेर्न चाहन्छौ भने, निश्चय नै आज हेर्नेछौ।
43बुद्धिमान् पुरुषहरू शत्रुको घरमा त्यस बाटोबाट प्रवेश गर्दछन् जो सामान्य ढोका होइन; तर मित्रको घरमा तिनीहरू उचित ढोकाबाट प्रवेश गर्दछन्। यही शास्त्रको नियम हो।
44हे राजन्, जान कि यो हाम्रो सनातन व्रत हो कि कुनै प्रयोजनको सिद्धिका लागि शत्रुको घरमा प्रवेश गरेर हामी उसद्वारा अर्पित पूजा स्वीकार गर्दैनौँ।