(क्रमशः) जरासन्धको जन्म
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 251
संस्कृत
1वासुदेव उवाच जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च। या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता॥
2न स्म मृत्यु विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा। न चापि कंचिदमरमयुद्धेनानुशुश्रुम॥
3एतावदेव पुरुषैः कार्य हृदयतोषणम्। नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान्॥
4सुनयस्यानपायस्य संयोगे परमः क्रमः। संगत्या जायतेऽसाम्यं साम्यं च न भवेद् द्वयोः॥
5अनयस्यानुपायस्य संयुगे परमः क्षयः। संशयो जायते साम्याज्जयश्च न भवेद् द्वयोः॥
6ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेहसमीपगाः। कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः। पररन्ध्र पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः॥
7व्यूढानीकैरतिबलैर्न युद्ध्येदरिभिः सह। इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते॥
8अनवद्या ह्यसम्बुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत्। शत्रुदेहमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे॥
9एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभः। अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षणं नैव लक्षये॥
10अथवैनं निहत्याजौ शेषेणापि समाहताः। प्राप्नुयाम ततः स्वर्ग ज्ञातित्राणपरायणाः॥
11युधिष्ठिर उवाच कृष्ण कोऽयं जरासंधः किंवीर्यः किम्पराक्रमः। यस्त्वां स्पृष्टवाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा॥
12कृष्ण उवाच शृणु राजञ्जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः। यथा चोपेक्षितोऽस्माभिबहुशः कृतविप्रियः॥
13अक्षौहिणीनां तिसृणां पतिः समरदर्पितः। राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिर्बली॥
14रूपवान् वीर्यसम्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः। नित्यं दीक्षाङ्किततनुः शतक्रतुरिवापरः॥
15तेजसा सूर्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः। यमान्तकसमः क्रोधे श्रिया वैश्रवणोयमः॥
16तस्याभिजनसंयुक्तैर्गुणैर्भरतसत्तम। व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः॥
17स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ। उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंयुते। तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः॥ नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा। स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां वसुधाधिपः॥ प्रियाभ्यामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः। तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः। विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनमभ्यगात्॥
18न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन। मङ्गलैर्बहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिः। नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम्॥
19अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः। शुश्राव तपसि श्रान्तमुदारं चण्डकौशिकम्॥ यदृच्छयाऽऽगतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम्। पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैरतोषयत्॥
20तमब्रवीत् सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमः। परितुष्टोऽस्मि राजेन्द्र वरं वरय सुव्रत॥
21ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच बृहद्रथः। पुत्रदर्शननैराश्याद् वाष्पसंदिग्धया गिरा॥
22राजोवाच भगवन् राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितोऽहं तपोवनम्। किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे॥
23कृष्ण उवाच एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमत् क्षुभितेन्द्रियः। तस्यैव चाम्रवृक्षस्यच्छायायां समुपाविशत्॥
24तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह। अवातमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल॥
25तत् प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च। राज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसम्प्राप्तिकारणम्॥
26उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः। गच्छ राजन् कृतार्थोऽसि निवर्तस्व नराधिप॥
27एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शिरसा प्रणिपत्य च। मुनेः पादौ महाप्राज्ञः स नृपः स्वगृहं गतः॥
28यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमः। द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात् पत्नीभ्यां भरतर्षभ॥
29ते तदानं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभे। भावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यतया मुनेः॥ गर्भः फलप्राशनसम्भवः। ते च दृष्ट्वा स नृपतिः परां मुदमवाप ह॥
30अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयमागते। प्रजायेतामुभे राजञ्छरीरशकले तदा॥
31एकाक्षिबाहुचरणे अर्धेदरमुखस्फिचे। दृष्ट्वा शरीरकाले प्रवेपतुरुभे भृशम्॥
32तयोः समभवद् उद्विग्ने सह सम्मन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबले। सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते॥
33तथोर्धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसम्प्लवे। निर्गम्यान्तः पुरद्वारात् समुत्सृज्याभिजग्मतुः॥
34ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी। जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना॥
35कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी। संयोजयामास तदा विधानबलचोदिता॥४०
36ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ। एकमूर्तिधरो वीरः कुमारः समपद्यत॥
37ततः सा राक्षसी राजन् विस्मयोत्फुल्ललोचना। न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम्॥
38बालस्ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः। प्राक्रोशदतिसंरब्धः सतोय इव तोयदः॥
39तेन शब्देन सम्भ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनः। निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप॥
40ते चाबले परिम्लाने पयःपूर्णपयोधरे। निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम्॥
41अथ दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम्। तं च बालं सुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी॥
42नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः। बालं पुत्रमिमं हन्तुं धार्मिकस्य महात्मनः॥
43सा तं बालमुपादाय मेघलेखेव भास्करम्। कृत्वा च मानुषं रूपमुवाच वसुधाधिपम्॥
44राक्षस्युवाच बृहद्रथ सुतस्तेऽयं मया दत्तः प्रगृह्यताम्। तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात्। धात्रीजनपरित्यक्तो मयायं परिरक्षितः॥
45श्रीकृष्ण उवाच ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे। तं बालमभिपद्याशु प्रस्रवैरभ्यषिञ्चताम्॥
46ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुपलभ्य च। अपृच्छद्धेगर्भाभां राक्षसी तामराक्षसीम्॥
47राजोवाच का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी। कामया ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे॥
अङ्ग्रेजी
1Krishna said Arjuna has shown what should be the inclination of one born in the Bharata race, specially of one who is the son of Kunti.
2We do not know when death will overtake us, whether in the night or in the day; nor have we heard the immortality has been obtained by desisting from battle.
3Therefore, the duty of a man (a hero) is to attack all enemies with the help of the policy indicated in the ordinance. This always gives satisfaction to the heart.
4If aided by good policy, and if not frustrated by destiny, an undertaking is sure to be crowned with success. If both the parties are aided by such means, and if they fight with each other, one must get the better of the other, for both cannot win or lose.
5If aided by bad policy which is destitute of all well-known arts, a man is sure to be defeated and meet with destruction. If, however, both parties are equally circumstance, the result becomes doubtful, but booth cannot win.
6When such is the case, why should we not, with the aid of good policy, go to the enemy and kill him as a river uproots a tree? if hiding our own drawbacks and taking advantage of his holes (faults), we attack the enemy, why should we not be successful?
7It is the policy of all intelligent men that one should fight with enemies who are exceedingly powerful and who stand at the head of their well-arrayed forces. It is my opinion also.
8If we can accomplish our purpose by secretly entering the abode of our enemy and attacking his person, we shall never meet with obloquy.
9That best of men (Jarasandha) alone enjoys unfading prosperity like him who is inner-soul of every created being. But I see his destruction (before me).
10Desirous as we are of protecting our relatives we shall either kill him, in battle or being ourselves killed by him we shall ascend to heaven.
11Yudhishthira said O Krishna, who is this Jarasandha? What is his might, and what is his prowess that he has not been burnt by touching you as a insect is burnt at the touch of fire?
12Krishna said O king, hear who is Jarasandha, what is his might and prowess, and why he has been spared by us, though he repeatedly offended us.
13There was a king, named Brihadratha who was the heroic lord of Magadha. He was proud in battle battle and had any army of three Akshauhinis of soldiers,
14He was handsome, mighty, wealthy and matchlessly powerful. He always bore (sacrificial) marks on his person and looked like a second Shakra (Indra).
15He was like Surya in glory, like earth in patience, like the destroyer Yama in anger and like Vaishravana (Kubera) in wealth.
16O best of the Bharata race, as the rays of the sun (covers the whole earth), so the whole carth was covered by his merits which descended to him from a long line of ancestors.
17O best of the Bharata race, that greatly powerful hero married the two beautiful twindaughters of the king of Kashi. That best of men made an engagement in secret with his two wives, namely that he would equally love them both, and that he would never show a preference for any of them. Like a mighty elephant in the company of two femaleelephants, or like the ocean in his personified form in the company of the Ganga and the Yamuna, that lord of the earth passed his days in joy in the company of his two wives, both of whom suited him well. His youth passed away in the enjoyment of his wealth.
18No son was (however) born to him to perpetuate his line; though he performed many auspicious rites, Homas, and sacrifices with the desire of getting a son, yet that best of men did not get a son who could perpetuate his line.
19He heard one day that the illustrious Chandakaushika, the son of Kakshivana of the Goutama race, having been tired of ascetic penances, have come to his city in his wandering at pleasure, and that he sat under a tree. The king with his wives gratified the Rishi with presents of Jewels.
20That best of Rishis ever truthful in speech and firmly devoted to truth, thus spoke to him (the king), “O king of kings I have been much gratified. O hero of excellent vows, ask from me a boon.
21Thereupon Brihadratha with his wives bowed down to the Rishi, and he spoke thus to him, his voice being choked with tears in consequences of his despair to obtain a son.
22The king said O exalted one, I am about to give up my kingdom and to go into the forest to lead an ascetic life. I am unfortunate, (for not having a son), what shall I do with the kingdom or with a boon?
23Krishna said Having heard this the Rishi, sitting in the shade of that every mangoes tree where he was, controlled his outer senses and entered into the Yoga meditation.
24There fell in the lap of the seated Rishi a juicy mango, untouched by the beak of parrots or other birds.
25That best of Rishis, taking up the fruit and mentally pronouncing some mantras over it, gave it to the king as the means of his obtaining a son.
26That greatly learned Rishi spoke thus to the king, “O king, go, your wish is fulfilled. O king, desist from going to the forest."
27Having heard these words of the Rishi, the greatly intelligent king bowed down his head before the Rishi and returned to his own house.
28O best of the Bharata race, recollecting his former promise, that best of kings gave that one fruit to his two wives.
29His two beautiful wives ate the mango, dividing it into two equal parts. In consequence of the certainty of the Muni's words and his truthfulness both of them conceived as an effect of their having eaten that fruit. Seeing them in that state, the king was filled with great joy.
30O greatly wise (king), sometime after when the (proper) season came, each of the two queens brought forth two fragmentary bodies.
31Each of those two bodies had one eye, one arm, one leg, half a stomach, half a face, and half an anus. Seeing the fragmentary bodies, they (the queens) trembled much.
32The helpless sisters then a great anxiety consulted with each other, and they abandoned in sorrow the fragments that had life in them.
33The two midwives then carefully wrapped up those still-born fragments and went out of the inner apartments (of the palace), by the back door. Throwing away the bodies, they returned in haste.
34O best of men, sometime after a Rakshasas woman, named, Jara who lived on flesh and blood, took up the fragments that lay on a crossing (or roads).
35Being impelled by fate, that Rakshasas woman united the fragments to make them easier to carry.
36O best of men, as soon as the fragments were united, they formed into a heroic child of one body.
37O king, the Rakshasas woman, with her cyes wide opened in wonder, found herself unable to carry that child who had a body as hard and strong as the thunderbolt.
38Closing his coppery red fists and inserting it into its mouth, that child roared as terribly as the clouds charged with rains.
39O best of men, O chastiser of foes, being much alarmed by the sound, the inmates of the palace along with the king all came out (to see what was the matter).
40The helpless, disappointed and the sad queens also, with their breasts full of milk suddenly came out to get back their child.
41Seeing them (the queens) in that condition and the king also, who was so much desirous of getting a son, and also the child which was so very strong, the Rakshasas woman reflected thus.
42“I live in the kingdom of the king who is so eager to get a son. I should not therefore, kill the child so such a virtuous and illustrious king.
43Then hiding the child in her arms as the clouds envelope the sun, and assuming a human form, she thus spoke to the lord of earth (Brihadratha).
44The Rakshasi Said O Brihadratha, this is your son. It is given to you by me. Take it. It is born in the wombs of your two wives in consequence of the boon granted to you by the Brahmana. It was abandoned by the midwives, but it was protected by me.
45Krishna said O best of the Bharata race, having obtained the child, the handsome daughters of the king of Kashi drenched it with their lacteal streams.
46having ascertained everything, the king was filled with joy. He then spoke thus to the Rakshasas woman who was in the guise of a human female possessing the complexion of gold.
47“O lotus-complexioned lady, who are you that give me the child? O blessed lady, you appear to me as a goddess roaming (over the earth) at pleasure."
हिन्दी
1कृष्ण ने कहा — अर्जुन ने बता दिया है कि भरतवंश में जन्मे पुरुष की, विशेषतः कुन्ती के पुत्र की, प्रवृत्ति कैसी होनी चाहिए।
2हम नहीं जानते कि मृत्यु हमें कब आ घेरेगी — रात्रि में या दिन में; न हमने यह सुना है कि युद्ध से विरत रहने से अमरता प्राप्त हुई हो।
3इसलिए मनुष्य (वीर) का कर्तव्य है कि वह शास्त्रविहित नीति की सहायता से समस्त शत्रुओं पर आक्रमण करे। इससे सदा हृदय को सन्तोष मिलता है।
4यदि सुनीति की सहायता प्राप्त हो और यदि नियति उसे विफल न करे, तो कोई भी उपक्रम निश्चय ही सफलता से मण्डित होता है। यदि दोनों पक्षों को ऐसे साधन प्राप्त हों और वे परस्पर युद्ध करें, तो एक को दूसरे पर विजय पानी ही होगी, क्योंकि दोनों न जीत सकते हैं न हार सकते हैं।
5यदि कुनीति की सहायता प्राप्त हो, जो समस्त प्रसिद्ध कलाओं से रहित है, तो मनुष्य निश्चय ही पराजित होकर विनाश पाता है। किन्तु यदि दोनों पक्ष समान परिस्थिति में हों, तो परिणाम सन्दिग्ध हो जाता है, किन्तु दोनों जीत नहीं सकते।
6जब ऐसी स्थिति है, तब हम सुनीति की सहायता से शत्रु के पास जाकर उसका वध क्यों न करें, जैसे नदी वृक्ष को उखाड़ फेंकती है? यदि अपनी दुर्बलताएँ छिपाकर और उसके छिद्रों (दोषों) का लाभ उठाकर हम शत्रु पर आक्रमण करें, तो हम सफल क्यों न हों?
7समस्त बुद्धिमान् पुरुषों की यही नीति है कि जो शत्रु अत्यन्त पराक्रमी हों और जो अपनी सुसज्जित सेनाओं के अग्रभाग में खड़े हों, उनसे युद्ध करना चाहिए। यह मेरा भी मत है।
8यदि हम अपने शत्रु के निवास में गुप्त रूप से प्रवेश करके और उसके शरीर पर प्रहार करके अपना प्रयोजन सिद्ध कर सकें, तो हमें कभी अपयश न मिलेगा।
9वे नरश्रेष्ठ (जरासन्ध) अकेले ही अक्षय समृद्धि भोगते हैं, जैसे समस्त सृष्ट प्राणियों का अन्तरात्मा। किन्तु मैं उसका विनाश (अपने सम्मुख) देख रहा हूँ।
10अपने सम्बन्धियों की रक्षा के इच्छुक हम या तो युद्ध में उसका वध करेंगे, या स्वयं उसके द्वारा मारे जाकर स्वर्ग को जाएँगे।
11युधिष्ठिर ने कहा — हे कृष्ण, यह जरासन्ध कौन है? उसका बल क्या है और उसका पराक्रम क्या है कि वह आपके स्पर्श से वैसे जल नहीं गया जैसे कीट अग्नि के स्पर्श से जल जाता है?
12कृष्ण ने कहा — हे राजन्, सुनिए कि जरासन्ध कौन है, उसका बल और पराक्रम क्या है, और यद्यपि उसने बार-बार हमारा अपराध किया, फिर भी हमने उसे क्यों छोड़ दिया।
13बृहद्रथ नामक एक राजा थे जो मगध के वीर स्वामी थे। वे युद्ध में गर्वित थे और उनके पास तीन अक्षौहिणी सैनिकों की सेना थी।
14वे सुन्दर, बलशाली, धनवान् और अनुपम पराक्रमी थे। वे सदा अपने शरीर पर (यज्ञीय) चिह्न धारण करते थे और दूसरे शक्र (इन्द्र) के समान दिखाई देते थे।
15वे तेज में सूर्य के समान, धैर्य में पृथ्वी के समान, क्रोध में संहारक यम के समान और धन में वैश्रवण (कुबेर) के समान थे।
16हे भरतवंश में श्रेष्ठ, जैसे सूर्य की किरणें (समस्त पृथ्वी को ढक लेती हैं), वैसे ही समस्त पृथ्वी उनके उन गुणों से ढकी थी जो उन्हें पूर्वजों की एक लम्बी परम्परा से प्राप्त हुए थे।
17हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन महाबली वीर ने काशिराज की दो सुन्दरी जुड़वाँ पुत्रियों से विवाह किया। उन नरश्रेष्ठ ने अपनी दोनों पत्नियों से एकान्त में यह प्रतिज्ञा की कि वे दोनों को समान प्रेम करेंगे और कभी किसी एक के प्रति पक्षपात न दिखाएँगे। जैसे दो हथिनियों के संग एक बलशाली हाथी, अथवा जैसे गंगा और यमुना के संग समुद्र अपने मूर्तरूप में, वैसे ही वे पृथ्वीपति अपनी दोनों पत्नियों के संग, जो दोनों उनके सर्वथा अनुरूप थीं, आनन्द में अपने दिन बिताते रहे। उनका यौवन अपने धन के भोग में बीत गया।
18(किन्तु) उनके वंश को चलाने वाला कोई पुत्र उन्हें न हुआ; यद्यपि उन्होंने पुत्र प्राप्ति की इच्छा से अनेक मंगलमय विधियाँ, होम और यज्ञ किए, तथापि उन नरश्रेष्ठ को ऐसा पुत्र न मिला जो उनका वंश चला सके।
19उन्होंने एक दिन सुना कि गौतम वंश के कक्षीवान् के पुत्र यशस्वी चण्डकौशिक तपस्या से थककर स्वच्छन्द विचरण करते हुए उनकी नगरी में आए हैं और एक वृक्ष के नीचे बैठे हैं। राजा ने अपनी पत्नियों सहित ऋषि को रत्नों के उपहारों से तृप्त किया।
20वे ऋषिश्रेष्ठ, जो सदा सत्यवादी और सत्य में दृढ़ निष्ठ थे, उनसे (राजा से) इस प्रकार बोले — "हे राजाधिराज, मैं अत्यन्त प्रसन्न हुआ हूँ। हे उत्तम व्रत वाले वीर, मुझसे कोई वर माँगो।"
21तब बृहद्रथ ने अपनी पत्नियों सहित ऋषि को प्रणाम किया, और पुत्र प्राप्ति की निराशा के कारण अश्रुओं से रुँधे स्वर में उनसे इस प्रकार कहा।
22राजा ने कहा — हे परमदेव, मैं अपना राज्य त्यागकर तपस्वी जीवन बिताने के लिए वन जाने को हूँ। मैं अभागा हूँ (क्योंकि मेरे पुत्र नहीं है); मैं राज्य का अथवा वर का क्या करूँगा?
23कृष्ण ने कहा — यह सुनकर ऋषि उसी आम्रवृक्ष की छाया में, जहाँ वे थे, बैठे-बैठे अपनी बाह्य इन्द्रियों को वश में करके योगध्यान में प्रविष्ट हुए।
24बैठे हुए उन ऋषि की गोद में एक रसीला आम गिरा, जो शुकों या अन्य पक्षियों की चोंच से अछूता था।
25उन ऋषिश्रेष्ठ ने वह फल उठाकर और मन ही मन उस पर कुछ मन्त्र पढ़कर उसे राजा को उसके पुत्र प्राप्ति के साधन के रूप में दिया।
26उन महाविद्वान् ऋषि ने राजा से इस प्रकार कहा — "हे राजन्, जाओ, तुम्हारी कामना पूर्ण हुई। हे राजन्, वन जाने से विरत हो जाओ।"
27ऋषि के ये वचन सुनकर उन महाबुद्धिमान् राजा ने ऋषि के सम्मुख सिर झुकाया और अपने भवन लौट आए।
28हे भरतवंश में श्रेष्ठ, अपनी पूर्व प्रतिज्ञा का स्मरण करके उन नृपश्रेष्ठ ने वह एक फल अपनी दोनों पत्नियों को दिया।
29उनकी दोनों सुन्दरी पत्नियों ने उस आम को दो समान भागों में बाँटकर खाया। मुनि के वचनों की अमोघता और उनकी सत्यनिष्ठा के कारण वह फल खाने के फलस्वरूप वे दोनों गर्भवती हुईं। उन्हें उस अवस्था में देखकर राजा महान् हर्ष से भर गए।
30हे महाबुद्धिमान् (राजन्), कुछ समय पश्चात् जब (उचित) समय आया, तब दोनों रानियों में से प्रत्येक ने शरीर का एक-एक खण्ड प्रसव किया।
31उन दोनों शरीर-खण्डों में से प्रत्येक में एक नेत्र, एक भुजा, एक पैर, आधा उदर, आधा मुख और आधा गुदा था। उन शरीर-खण्डों को देखकर वे (रानियाँ) अत्यन्त काँप उठीं।
32तब उन असहाय बहनों ने महान् चिन्ता में परस्पर परामर्श किया, और उन्होंने शोक में उन जीवित खण्डों को त्याग दिया।
33तब दोनों धायों ने उन मृतजात खण्डों को सावधानी से लपेटा और (प्रासाद के) अन्तःपुर से पिछले द्वार से बाहर निकलीं। उन शरीरों को फेंककर वे शीघ्र लौट आईं।
34हे नरश्रेष्ठ, कुछ समय पश्चात् जरा नामक एक राक्षसी, जो मांस और रुधिर पर जीती थी, चौराहे पर पड़े उन खण्डों को उठा ले गई।
35नियति से प्रेरित होकर उस राक्षसी ने उन खण्डों को ले जाने में सुविधा के लिए जोड़ दिया।
36हे नरश्रेष्ठ, ज्यों ही वे खण्ड जुड़े, त्यों ही वे एक शरीर वाले एक वीर बालक के रूप में बन गए।
37हे राजन्, वह राक्षसी विस्मय से नेत्र फैलाए उस बालक को ले जाने में स्वयं को असमर्थ पाया, जिसका शरीर वज्र के समान कठोर और दृढ़ था।
38अपनी ताम्रवर्ण लाल मुट्ठी बाँधकर और उसे अपने मुख में डालकर वह बालक वर्षा से भरे मेघों के समान भयंकर गर्जना करने लगा।
39हे नरश्रेष्ठ, हे शत्रुदमन, उस शब्द से अत्यन्त भयभीत होकर प्रासाद के निवासी राजा सहित सब बाहर निकल आए (यह देखने के लिए कि क्या हुआ है)।
40असहाय, निराश और दुःखी रानियाँ भी, जिनके स्तन दूध से भरे थे, सहसा अपना बालक वापस पाने के लिए बाहर आ गईं।
41उन्हें (रानियों को) उस दशा में देखकर तथा उस राजा को भी, जो पुत्र पाने के लिए इतने उत्सुक थे, और उस बालक को भी, जो इतना बलवान् था, देखकर राक्षसी ने इस प्रकार विचार किया —
42"मैं उस राजा के राज्य में रहती हूँ जो पुत्र पाने के लिए इतने उत्सुक हैं। इसलिए मुझे ऐसे धर्मात्मा और यशस्वी राजा के बालक का वध नहीं करना चाहिए।"
43तब उस बालक को अपनी भुजाओं में छिपाकर, जैसे मेघ सूर्य को ढक लेते हैं, और मानवरूप धारण करके वह पृथ्वीपति (बृहद्रथ) से इस प्रकार बोली।
44राक्षसी ने कहा — हे बृहद्रथ, यह आपका पुत्र है। यह मैंने आपको दिया। इसे लीजिए। यह ब्राह्मण द्वारा आपको दिए गए वर के फलस्वरूप आपकी दोनों पत्नियों के गर्भों से उत्पन्न हुआ है। इसे धायों ने त्याग दिया था, किन्तु मैंने इसकी रक्षा की।
45कृष्ण ने कहा — हे भरतवंश में श्रेष्ठ, बालक पाकर काशिराज की सुन्दरी पुत्रियों ने उसे अपनी दुग्धधाराओं से सींचा।
46सब कुछ जान लेने पर राजा हर्ष से भर गए। तब उन्होंने उस राक्षसी से इस प्रकार कहा, जो स्वर्ण के वर्ण वाली मानवी स्त्री के वेश में थी —
47"हे कमलवर्णा देवी, तुम कौन हो जो मुझे यह बालक दे रही हो? हे कल्याणी, तुम मुझे ऐसी देवी प्रतीत होती हो जो (पृथ्वी पर) स्वच्छन्द विचरण करती है।"
नेपाली
1कृष्णले भने — अर्जुनले बताइदिएका छन् कि भरतवंशमा जन्मेको पुरुषको, विशेषगरी कुन्तीका पुत्रको, प्रवृत्ति कस्तो हुनुपर्छ।
2हामी जान्दैनौँ कि मृत्युले हामीलाई कहिले घेर्नेछ — रातमा कि दिनमा; न हामीले यो सुनेका छौँ कि युद्धबाट विरत रहनाले अमरता प्राप्त भएको होस्।
3त्यसैले मानिस (वीर)को कर्तव्य हो कि उसले शास्त्रविहित नीतिको सहायताले सम्पूर्ण शत्रुमाथि आक्रमण गरोस्। यसबाट सधैँ हृदयलाई सन्तोष मिल्छ।
4यदि सुनीतिको सहायता प्राप्त होस् र यदि नियतिले त्यसलाई विफल नपारोस् भने, कुनै पनि उपक्रम निश्चय नै सफलताले मण्डित हुन्छ। यदि दुवै पक्षलाई यस्ता साधन प्राप्त छन् र तिनीहरू परस्पर युद्ध गर्दछन् भने, एउटाले अर्कोमाथि विजय पाउनै पर्नेछ, किनभने दुवैले न जित्न सक्छन् न हार्न सक्छन्।
5यदि कुनीतिको सहायता प्राप्त होस्, जो सम्पूर्ण प्रसिद्ध कलाबाट रहित छ, भने मानिस निश्चय नै पराजित भई विनाश पाउँछ। तर यदि दुवै पक्ष समान परिस्थितिमा छन् भने, परिणाम सन्दिग्ध हुन्छ, तर दुवैले जित्न सक्दैनन्।
6जब यस्तो स्थिति छ, तब हामीले सुनीतिको सहायताले शत्रुकहाँ गएर उसको वध किन नगरौँ, जसरी नदीले रूखलाई उखेलेर फ्याँक्दछ? यदि आफ्ना दुर्बलता लुकाएर र उसका छिद्र (दोष)को लाभ उठाएर हामीले शत्रुमाथि आक्रमण गर्यौँ भने, हामी सफल किन नहोऔँ?
7सम्पूर्ण बुद्धिमान् पुरुषको यही नीति हो कि जो शत्रु अत्यन्त पराक्रमी होऊन् र जो आफ्ना सुसज्जित सेनाको अग्रभागमा उभिएका होऊन्, तिनीहरूसँग युद्ध गर्नुपर्छ। यो मेरो पनि मत हो।
8यदि हामीले आफ्नो शत्रुको निवासमा गोप्य रूपले प्रवेश गरेर र उसको शरीरमाथि प्रहार गरेर आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न सक्यौँ भने, हामीलाई कहिल्यै अपयश मिल्नेछैन।
9ती नरश्रेष्ठ (जरासन्ध) एक्लै अक्षय समृद्धि भोग्दछ, जसरी सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीको अन्तरात्मा। तर म उसको विनाश (आफ्नो सामु) देखिरहेको छु।
10आफ्ना सम्बन्धीहरूको रक्षाका इच्छुक हामी या त युद्धमा उसको वध गर्नेछौँ, या स्वयं उसद्वारा मारिएर स्वर्ग जानेछौँ।
11युधिष्ठिरले भने — हे कृष्ण, यो जरासन्ध को हो? उसको बल के हो र उसको पराक्रम के हो कि ऊ तपाईंको स्पर्शले त्यसरी जलेन जसरी कीरा अग्निको स्पर्शले जल्दछ?
12कृष्णले भने — हे राजन्, सुन्नुहोस् कि जरासन्ध को हो, उसको बल र पराक्रम के हो, र यद्यपि उसले बारम्बार हाम्रो अपराध गर्यो, तैपनि हामीले उसलाई किन छोड्यौँ।
13बृहद्रथ नामक एक राजा थिए जो मगधका वीर स्वामी थिए। उनी युद्धमा गर्वित थिए र उनीसँग तीन अक्षौहिणी सैनिकको सेना थियो।
14उनी सुन्दर, बलशाली, धनवान् र अनुपम पराक्रमी थिए। उनी सधैँ आफ्नो शरीरमा (यज्ञीय) चिह्न धारण गर्थे र दोस्रो शक्र (इन्द्र)जस्तै देखिन्थे।
15उनी तेजमा सूर्यजस्तै, धैर्यमा पृथ्वीजस्तै, क्रोधमा संहारक यमजस्तै र धनमा वैश्रवण (कुबेर)जस्तै थिए।
16हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, जसरी सूर्यका किरणले (सम्पूर्ण पृथ्वीलाई ढाक्दछन्), त्यसै गरी सम्पूर्ण पृथ्वी उनका ती गुणले ढाकिएको थियो जो उनलाई पूर्वजहरूको लामो परम्पराबाट प्राप्त भएका थिए।
17हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ती महाबली वीरले काशिराजकी दुई सुन्दरी जुम्ल्याहा पुत्रीसँग विवाह गरे। ती नरश्रेष्ठले आफ्ना दुवै पत्नीसँग एकान्तमा यो प्रतिज्ञा गरे कि उनले दुवैलाई समान प्रेम गर्नेछन् र कहिल्यै कुनै एकप्रति पक्षपात देखाउनेछैनन्। जसरी दुई हात्तिनीसँग एउटा बलशाली हात्ती, अथवा जसरी गङ्गा र यमुनासँग समुद्र आफ्नो मूर्तरूपमा, त्यसै गरी ती पृथ्वीपति आफ्ना दुवै पत्नीसँग, जो दुवै उनका सर्वथा अनुरूप थिए, आनन्दमा आफ्ना दिन बिताउँदै रहे। उनको यौवन आफ्नो धनको भोगमा बित्यो।
18(तर) उनको वंश चलाउने कुनै पुत्र उनलाई भएन; यद्यपि उनले पुत्रप्राप्तिको इच्छाले अनेक मङ्गलमय विधि, होम र यज्ञ गरे, तथापि ती नरश्रेष्ठलाई त्यस्तो पुत्र मिलेन जसले उनको वंश चलाउन सकोस्।
19उनले एक दिन सुने कि गौतम वंशका कक्षीवान्का पुत्र यशस्वी चण्डकौशिक तपस्याले थाकेर स्वच्छन्द विचरण गर्दै उनको नगरीमा आएका छन् र एउटा रूखमुनि बसेका छन्। राजाले आफ्ना पत्नीहरूसहित ऋषिलाई रत्नका उपहारले तृप्त पारे।
20ती ऋषिश्रेष्ठ, जो सधैँ सत्यवादी र सत्यमा दृढ निष्ठ थिए, उनलाई (राजालाई) यसरी भने — "हे राजाधिराज, म अत्यन्त प्रसन्न भएको छु। हे उत्तम व्रत भएका वीर, मबाट कुनै वर माग।"
21तब बृहद्रथले आफ्ना पत्नीहरूसहित ऋषिलाई प्रणाम गरे, र पुत्रप्राप्तिको निराशाका कारण आँसुले अवरुद्ध स्वरमा उनलाई यसरी भने।
22राजाले भने — हे परमदेव, म आफ्नो राज्य त्यागेर तपस्वी जीवन बिताउन वन जान लागेको छु। म अभागी छु (किनभने मेरो पुत्र छैन); म राज्यको अथवा वरको के गर्नेछु?
23कृष्णले भने — यो सुनेर ऋषि त्यही आँपको रूखको छायामा, जहाँ उनी थिए, बसीबसी आफ्ना बाह्य इन्द्रियलाई वशमा पारेर योगध्यानमा प्रवेश गरे।
24बसिरहेका ती ऋषिको काखमा एउटा रसिलो आँप खस्यो, जो सुगा वा अन्य पक्षीका चुच्चोबाट अछुतो थियो।
25ती ऋषिश्रेष्ठले त्यो फल उठाएर र मनमनै त्यसमाथि केही मन्त्र पढेर त्यो राजालाई उसको पुत्रप्राप्तिको साधनका रूपमा दिए।
26ती महाविद्वान् ऋषिले राजालाई यसरी भने — "हे राजन्, जाऊ, तिम्रो कामना पूर्ण भयो। हे राजन्, वन जानबाट विरत होऊ।"
27ऋषिका यी वचन सुनेर ती महाबुद्धिमान् राजाले ऋषिको सामु शिर निहुराए र आफ्नो भवन फर्किए।
28हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, आफ्नो पूर्व प्रतिज्ञा सम्झेर ती नृपश्रेष्ठले त्यो एउटै फल आफ्ना दुवै पत्नीलाई दिए।
29उनका दुवै सुन्दरी पत्नीले त्यो आँपलाई दुई समान भागमा बाँडेर खाए। मुनिका वचनको अमोघता र उनको सत्यनिष्ठाका कारण त्यो फल खाएको फलस्वरूप ती दुवै गर्भवती भए। तिनीहरूलाई त्यस अवस्थामा देखेर राजा महान् हर्षले भरिए।
30हे महाबुद्धिमान् (राजन्), केही समयपछि जब (उचित) समय आयो, तब दुवै रानीमध्ये प्रत्येकले शरीरको एक-एक खण्ड प्रसव गरे।
31ती दुवै शरीर-खण्डमध्ये प्रत्येकमा एउटा नेत्र, एउटा पाखुरा, एउटा खुट्टा, आधा उदर, आधा मुख र आधा गुदा थियो। ती शरीर-खण्ड देखेर ती (रानीहरू) अत्यन्त काँपे।
32तब ती असहाय दिदीबहिनीले महान् चिन्तामा परस्पर परामर्श गरे, र उनीहरूले शोकमा ती जीवित खण्डलाई त्यागिदिए।
33तब दुवै धायले ती मृतजात खण्डलाई सावधानीपूर्वक बेह्रे र (प्रासादको) अन्तःपुरबाट पछिल्लो ढोकाबाट बाहिर निस्किए। ती शरीर फ्याँकेर तिनीहरू चाँडै फर्किए।
34हे नरश्रेष्ठ, केही समयपछि जरा नामकी एउटी राक्षसी, जो मासु र रगतमा बाँच्थी, चौबाटोमा परेका ती खण्ड उठाएर लगी।
35नियतिले प्रेरित भई त्यस राक्षसीले ती खण्डलाई लैजान सजिलो होस् भनी जोडिदिई।
36हे नरश्रेष्ठ, जसै ती खण्ड जोडिए, त्यसै ती एक शरीर भएको एउटा वीर बालकका रूपमा बने।
37हे राजन्, त्यो राक्षसीले विस्मयले आँखा फैलाएर त्यस बालकलाई लैजान आफूलाई असमर्थ पाई, जसको शरीर वज्रजस्तै कठोर र दृढ थियो।
38आफ्नो ताम्रवर्ण रातो मुड्की बाँधेर र त्यो आफ्नो मुखमा हालेर त्यो बालक वर्षाले भरिएका मेघजस्तै भयङ्कर गर्जन गर्न थाल्यो।
39हे नरश्रेष्ठ, हे शत्रुदमन, त्यस शब्दले अत्यन्त भयभीत भई प्रासादका निवासीहरू राजासहित सबै बाहिर निस्किए (के भएको हो भनी हेर्न)।
40असहाय, निराश र दुःखी रानीहरू पनि, जसका स्तन दूधले भरिएका थिए, सहसा आफ्नो बालक फिर्ता पाउनका लागि बाहिर आए।
41तिनीहरूलाई (रानीहरूलाई) त्यस अवस्थामा देखेर तथा ती राजालाई पनि, जो पुत्र पाउन यति उत्सुक थिए, र त्यस बालकलाई पनि, जो यति बलवान् थियो, देखेर राक्षसीले यसरी विचार गरी —
42"म त्यस राजाको राज्यमा बस्दछु जो पुत्र पाउन यति उत्सुक छन्। त्यसैले मैले यस्ता धर्मात्मा र यशस्वी राजाको बालकको वध गर्नुहुँदैन।"
43तब त्यस बालकलाई आफ्ना पाखुरामा लुकाएर, जसरी मेघले सूर्यलाई ढाक्दछ, र मानवरूप धारण गरेर उनी पृथ्वीपति (बृहद्रथ)लाई यसरी बोलिन्।
44राक्षसीले भनिन् — हे बृहद्रथ, यो तपाईंको पुत्र हो। यो मैले तपाईंलाई दिएँ। यसलाई लिनुहोस्। यो ब्राह्मणद्वारा तपाईंलाई दिइएको वरको फलस्वरूप तपाईंका दुवै पत्नीका गर्भबाट उत्पन्न भएको हो। यसलाई धायहरूले त्यागिदिएका थिए, तर मैले यसको रक्षा गरेँ।
45कृष्णले भने — हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, बालक पाएर काशिराजका सुन्दरी पुत्रीहरूले त्यसलाई आफ्ना दुग्धधाराले सिञ्चे।
46सबै कुरा थाहा पाएपछि राजा हर्षले भरिए। तब उनले त्यस राक्षसीलाई यसरी भने, जो सुनको वर्ण भएकी मानवी स्त्रीको वेशमा थिइन् —
47"हे कमलवर्णा देवी, तिमी को हौ जसले मलाई यो बालक दिइरहेकी छौ? हे कल्याणी, तिमी मलाई यस्ती देवी लाग्छ्यौ जो (पृथ्वीमा) स्वच्छन्द विचरण गर्छिन्।"