राजसूयारम्भ पर्व — कृष्णको आगमन
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 247
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ऋषेस्तद् वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः। चिन्तयन् राजसूयेष्टिं न लेभे शर्म भारत॥
2राजर्षीणां च तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम्। यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्ति समीक्ष्य च॥ हरिश्चन्द्रं च राजर्षि रोचमानं विशेषतः। यज्वानं यज्ञमाहर्तुं राजसूयमियेष सः॥
3युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदः। प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे॥
4स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणामृषभस्तदा। आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य चासकृत्॥
5भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्ममेवानुचिन्तयन्। किं हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे॥
6अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मभृतां वरः। अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः॥
7सर्वेषां दीयतां देयं मुञ्चन् कोपमदावुभौ। साधु धर्मेति धर्मेति नान्यच्छ्रयेत भाषितम्॥
8एवंगते ततस्तस्मिन् पितरीवाश्वसञ्जनः। न तस्य विद्यते द्वेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता॥
9परिग्रहान्नरेन्द्रस्य भीमस्य परिपालनात्। शत्रूणां क्षपणाच्चैव बीभत्सोः सव्यसाचिनः॥
10धीमतः सहदेवस्य धर्माणामनुशासनात्। वैनत्यात् सर्वतश्चैव नकुलस्य स्वभावतः। अविग्रहा वीतभयाः स्वधर्मनिरताः सदा॥
11निकामवर्षाः स्फीताश्च आसञ्जनपदास्तथा। वार्धषी यज्ञसत्त्वानि गोरक्षं कर्षणं वणिक्॥
12विशेषात् सर्वमेवैतत् संजज्ञे राजकर्मणा। अनुकर्षं च निष्कर्ष व्याधिपावकमूर्च्छनम्॥
13सर्वमेव न तत्रासीद् धर्मनित्ये युधिष्ठिरे। दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यश्च राज्ञः प्रति परस्परम्॥ राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयत मृषा कृतम्। प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वकर्मजम्॥ अभिहर्तुं नृपाः षट्सु पृथग् जात्यैश्च नैगमैः। ववृधे विषयस्तत्र धर्मनित्ये युधिष्ठिरे॥
14कामतोऽप्युपयुञ्जानै राजसैलॊभजैर्जनैः। सर्वव्यापी सर्वगुणी सर्वसाहः सह सर्वराट्॥
15यस्मिन्नधिकृतः सम्राट् भ्राजमानो महायशाः। यत्र राजन् दश दिशः पितृतो मातृतस्तथा। अनुरक्ताः प्रजा आसन्नागोपाला द्विजातयः॥
16वैशम्पायन उवाच स मन्त्रिणः समानाय भ्रातूंश्च वदतां वरः। राजसूयं प्रति तदा पुनः पुनरपृच्छत॥
17ते पूच्छमानाः सहिता वचोऽर्थ्य मन्त्रिणस्तदा। युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमब्रुवन्॥
18येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छति। तेन राजापि तं कृत्स्नं सम्राङ्गुणमभीप्सति॥
19तस्य सम्राङ्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन। राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव।॥
20तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसम्पदा। साम्ना षडग्नयो यस्मिश्चीयन्ते शंसितव्रतैः॥
21दर्वीहोमानुपादाय सर्वान् यः प्राप्नुते क्रतून्। अभिषेकं च यस्यान्ते सर्वजित् तेन चोच्यते॥
22समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम्। अचिरात् त्वं महाराज राजसूयमवाप्स्यसि॥
23अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु। सर्वे पृथक् च सह चाब्रुवन्।॥
24इत्येवं सुहदः स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशाम्पते। धृष्टमिष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा॥
25श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जाश्चाप्यात्मनः क्षमम्। पुनः पुनर्मनो दधे राजसूयाय भारत॥
26स भ्रातृभिः पुन/मानृत्विग्भिश्च महात्मभिः। मन्त्रिभिश्चापि सहितो धर्मराजो युधिष्ठिरः। धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रवित्॥
27युधिष्ठिर उवाच इयं या राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः। श्रद्दधानस्य वदतः स्पृहा मे सा कथं भवेत्॥
28वैशम्पायन उवाच एवमुक्तास्तु राजीवलोचन। इदमूचुर्वचः काले धर्मराज युधिष्ठिरम्॥
29अर्हस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम्। अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिर्ऋषिभिस्तथा॥
30मन्त्रिणो भ्रातरश्चान्ये तद्वचः प्रत्यपूजयन्। स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनाऽऽत्मवान्॥ ते तेन राज्ञा भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया। सामर्थ्ययोगं सम्प्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ॥
31विमृश्य सम्यक् च धिया कुर्वन् प्राज्ञो न सीदति। न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविनिश्चयात्॥
32भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन्। स निश्चयार्थ कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम्॥
33सर्वलोकात् परं मत्वा जगाम मनसा हरिम्। अप्रमेयं महाबाहुं कामाज्जातमजं नृषु॥
34पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसम्मतैः। नास्य किंचिदविज्ञातं नास्य किंचिदकर्मजम्॥ न स किंचिन्न विषहेदिति कृष्णममन्यत। स तु तां नैष्ठिकी बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः॥
35गुरुवद् भूतगुरवे प्राहिणोद् दूतमञ्जसा। शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान्॥
36द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत्। धर्मनाकाक्षिणं पार्थं दर्शनाकाक्षयाच्युतः॥
37इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थमगात् तदा। व्यतीत्य विविधान् देशांस्त्वरावान् क्षिप्रवाहनः॥
38इन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छज्जनार्दनः। स गृहे पितृवद् भ्रात्रा धर्मराजेन पूजितः। भीमेन च ततोऽपश्यत् स्वसारं प्रीतिमान् पितुः॥
39प्रीतः प्रीतेन सुहृदा रेमे स सहितस्तदा। अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत् पर्युपासितः॥ तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्पमच्युतम्। धर्मराजः समागम्याज्ञापयत् स्वप्रयोजनम्॥
40युधिष्ठिर उवाच प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सया। प्राप्यते येन तत् ते हि विदितं कृष्ण सर्वशः॥
41यस्मिन् सर्वं सम्भवति यश्च सर्वत्र पूज्यते। यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति॥
42तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेत्य मे। तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत्॥
43केचिद्धि सौहृदादेव न दोषं परिचक्षते। स्वार्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत॥
44प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम्। एवमप्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने॥
45त्वं तु हेतूनतीत्यैतान् कामक्रोधौ व्युदस्य च। परमं यत् क्षमं लोके यथावद् वक्तुमर्हसि॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said O descendant of Bharata, having heard these words of the Rishi (Narada) Yudhishthira heaved sight. Full of the thought of the Rajasuya, (sacrifice), the king did not get any peace of mind.
2Having heard the glory of the illustrious kings of old and having known their acquisition of regions of felicity by the performance of sacrifices and scared deeds, and having also thought the great sacrifice performed by the royal sage Harishchandra, the king Yudhishthira desired to make preparations for the Rajasuya sacrifice.
3Having worshipped all his Sabhasadas (counsellors and officers) and having been worshipped by them in return, he consulted with them about the sacrifice.
4O king of kings, having reflected much, the best of the Kurus, (Yudhishthira) resolved to make preparations to perform that sacrifice.
5Reflecting upon virtue and righteousness, that king of wonderful energy and prowess set his heart to find out what should be beneficial to all his people.
6The foremost of all virtuous men Yudhishthira, ever kind to all his subjects, always acted without any distinction for the good of all.
7Dispelling all anger and vengeance he always said, “Give to each what each is to have.” The only sounds that could be heard (in his kingdom) were, "Blessed be Dharma, blessed be Dharma."
8Having thus conducted himself and having given every one paternal assurance, he had none in his kingdom who entertained any hostile feelings towards him. He therefore came to be called Ajatasatru (enemy-less).
9The king treated every one as if he was one of his own family; and Bhima ruled them all justly and impartially. Vibhatsu Savyasachi (Arjuna) by using both his hands protected all from their enemies.
10The intelligent Sahadeva administered justice with all impartiality, and Nakula treated all with humility which was natural to his character. (For all this the kingdom became) free from quarrels and fear of all kinds. All people were engaged in their respective works.
11The rains were as much as could be desired and the kingdom became full of prosperity. Persons living on usury, things necessary for sacrifices, cattle-rearing, tillage, and trades, all and everything grew in prosperity.
12In consequence of the good deeds of the kings, there was in his kingdom no extortion, no oppression in the realisation of rents, and no fear of disease, of fire, of death by poisoning, and of incantations,
13In consequence of Yudhishthira being ever devoted to virtue, it was never heard that thieves or cheats or royal favourites did not wrong towards one another. In consequence of Yudhishthira's devotion to virtue his tributary chiefs always waited upon him to render him good service on the six occasions (of war, treaty etc.); and the traders and merchants of different classes paid him their dues taxes liveable on their respective trades. Thus the kingdom grew in prosperity.
14The prosperity of the kingdom increased even by greatly voluptuous and luxurious persons. The king possessed every accomplishment and he bore every thing in patience. His sway extended over all.
15O king whichever countries this renowned and the illustrious king conquered the people of them, from Brahmanas to peasants, were all more attached to him than to their own parents.
16That foremost of speakers (Yudhishthira) summoned together his brothers and ministers and asked them again and again about the Rajasuya sacrifice.
17Having been thus asked by the greatly wise Yudhishthira eager to perform the sacrifice, they spoke to him these words of grave import.
18The Ministers said A king already in possession of a kingdom wishes to acquire all the attributes of an emperor by means of the sacrifice, (Rajasuya) a sacrifice that helps to acquire the attributes of Varuna.
19O descendant of Kuru, you are worthy the attributes of an emperor; therefore your friends consider that the time has come for you to perform the Rajasuya sacrifice.
20In consequence of your Kshatriya possessions, the time for the performance of that sacrifice has come, the sacrifice in which the Rishis of rigid vows establish the six fires with the Mantras of the Sama Veda.
21At the conclusion of a Rajasuya sacrifice, the performer is said to be installed in the sovereignty of an empire; he is then rewarded with the fruits of all sacrifices including the Agnihotra sacrifice. It is for this he is called the conqueror of all.
22O mighty armed hero, O great king, you are quite capable of performing this sacrifice. We are all obedient to you. You will soon be able to perform the Rajasuya.
23O great king, set your mind to perforin the Rajasuya without any further discussion." Vaishampayana said Thus spoke to the king all his friends and counsellors separately and together.
24O king, having heard their these virtuous, bold, agreeable and weighty words, the son of Pandu (Yudhishthira), accepted them in is mind.
25O descendant of Bharata, having heard these words of his friends and having known his own strength also, the king again thought in his mind about the Rajasuya.
26The intelligent Dharmaraja Yudhishthira, ever wise in counsel, again consulted with his brothers, with his ministers, his Ritvijas, his priest, Dhaumya and Dvaipayana and others.
27Yudhishthira said How can this Rajasuya sacrifice, which is worthy of an emperor and which my mind is desirous to perform, be accomplished only by my faith and speech?
28Vaishampayana said O lotus-eyed hero, having been thus asked by the king, they thus spoke to the Dharmaraja Yudhishthira at that time.
29"O king, learned in the precepts of virtue, you are worthy of performing the great sacrifice of Rajasuya.” When the Ritvijas and the Rishis told these words.
30His ministers and his brothers highly approved of his words. The greatly wise and self-controlled son of Pritha (Yudhishthira), ever desirous to do good to the world, again thought over the matter in his mind, taking into his consideration his won strength and means, the time and the place, his income and expenditure.
31He knew that the wise never come to grief, because they always act after due deliberation, He thought that the sacrifice should not be commenced pursuant to his own resolution only.
32Carefully bearing on his shoulder the weight of affairs, he (Yudhishthira) thought of Krishna Janardana as the fittest person to decide the matter.
33knowing his (Krishna) to be the foremost of all persons, the possessor of immeasurable; energy, the mighty-armed, (hero), being without birth and was born among men only out of his pleasure, he (Yudhishthira) thought of Hari (Krishna) in his mind.
34Having reflected upon his God-like feats, the son of Pandu (Yudhishthira) thought that there could be nothing unknown to him nothing unachievable by him and nothing that he could not bear. Having argued thus, he remembered Krishna. Having come to this settled conclusion, the of Pritha Yudhishthira.
35son Soon sent a messenger to that lord of all beings, sending through him (the messenger) blessings and agreeable words such as the elder should send to his younger. Riding on a swift car, that messenger soon reached the Yadavas.
36He arrived at Dvaravati in which Dvaravati city Krishna was living. Having heard that the son of Pritha (Yudhishthira) was eager to see him, Achyuta (Krishna) also became eager to see him.
37Passing quickly through various countries on (the car yoked with his swift horses, he arrived at Indraprastha with Indrasena.
38Having arrived at Indraprastha, Janardana (Krishna) came to son of Pritha (Yudhishthira). He was worshipped by his cousin Dharmaraja (Yudhishthira) in his house with paternal affection.
39He was also received by Bhima as affectionately. He then went cheerfully to see the sister of his father (Kunti). He was worshipped by the twins (Nakula and Sahadeva) their superiors. superiors. He then conversed with his friend Arjuna with joy; Arjuna was very glad to see him. Then when he had rested for sometime in that pleasant place and become fully refreshed, Yudhishthira came to him and spoke to him his business.
40Yudhishthira said. O Krishna, I have desired to perform the Rajasuya sacrifice, but it cannot be performed as by my simply wishing to perform it. You know every thing by which it may be accomplished.
41He in whom every thing is possible he who is worshipped every where and he who is the king of all kings can alone perform this sacrifice.
42O Krishna, my friends and ministers have said that I should perform it, but your words will be my guide in this matter.
43Some (counsellors) do not notice faults (difficulties) out of friendship. Some out of self interest say only that which will be agreeable to the hearer.
44Some again consider that which is beneficial to them as the fittest thing to be adopted, Men are seen to advice thus in business.
45You are above all motives; you have conquered anger and desire; you should tell me which is most beneficial to the world.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, ऋषि (नारद) के ये वचन सुनकर युधिष्ठिर ने दीर्घ निःश्वास लिया। राजसूय (यज्ञ) के विचार से भरे राजा को कोई मानसिक शान्ति न मिली।
2प्राचीन काल के यशस्वी राजाओं की महिमा सुनकर और यज्ञों तथा पवित्र कर्मों के अनुष्ठान से उनके सुखमय लोकों की प्राप्ति जानकर तथा राजर्षि हरिश्चन्द्र द्वारा किए गए महान् यज्ञ पर विचार करके राजा युधिष्ठिर ने राजसूय यज्ञ की तैयारी करने की इच्छा की।
3अपने समस्त सभासदों (मन्त्रियों और अधिकारियों) की पूजा करके और बदले में उनसे पूजित होकर उन्होंने उनसे यज्ञ के विषय में परामर्श किया।
4हे राजाधिराज, बहुत विचार करने के पश्चात् कुरुश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) ने उस यज्ञ के अनुष्ठान की तैयारी करने का निश्चय किया।
5धर्म और सदाचार पर विचार करते हुए उन अद्भुत तेज और पराक्रम वाले राजा ने यह खोजने में अपना हृदय लगाया कि उनकी समस्त प्रजा के लिए क्या हितकर होगा।
6समस्त धर्मात्माओं में अग्रगण्य युधिष्ठिर, अपनी समस्त प्रजा पर सदा कृपालु, सदा बिना किसी भेदभाव के सबके हित के लिए आचरण करते थे।
7समस्त क्रोध और प्रतिशोध दूर करके वे सदा कहते — "प्रत्येक को वह दो जो उसे मिलना चाहिए।" (उनके राज्य में) केवल यही शब्द सुनाई देते थे — "धर्म की जय हो, धर्म की जय हो।"
8इस प्रकार आचरण करते हुए और प्रत्येक को पिता के समान आश्वासन देते हुए उनके राज्य में कोई ऐसा न था जो उनके प्रति शत्रुभाव रखता हो। इसीलिए वे अजातशत्रु (शत्रुरहित) कहलाए।
9राजा प्रत्येक के साथ ऐसा व्यवहार करते थे मानो वह उनके अपने कुल का हो; और भीम उन सबका न्यायपूर्वक और निष्पक्ष रूप से शासन करते थे। बीभत्सु सव्यसाची (अर्जुन) दोनों हाथों का प्रयोग करके सबकी उनके शत्रुओं से रक्षा करते थे।
10बुद्धिमान् सहदेव पूर्ण निष्पक्षता से न्याय करते थे, और नकुल सबके साथ उस विनय से व्यवहार करते थे जो उनके स्वभाव में सहज था। (इस सबसे राज्य) कलह और सब प्रकार के भय से मुक्त हो गया। समस्त लोग अपने-अपने कार्यों में लगे रहते थे।
11वर्षा जितनी चाही जाए उतनी होती थी और राज्य समृद्धि से भर गया। ब्याज पर जीवन बिताने वाले, यज्ञ के लिए आवश्यक वस्तुएँ, पशुपालन, कृषि और व्यापार — सब कुछ समृद्धि में बढ़ने लगा।
12राजा के सत्कर्मों के फलस्वरूप उनके राज्य में न कोई अत्याचार था, न कर वसूली में कोई उत्पीड़न, न रोग, अग्नि, विषप्रयोग से मृत्यु और अभिचार का कोई भय।
13युधिष्ठिर के सदा धर्मनिष्ठ होने के कारण यह कभी नहीं सुना गया कि चोरों, ठगों अथवा राजप्रिय जनों ने एक-दूसरे के प्रति अन्याय न किया हो। युधिष्ठिर की धर्मनिष्ठा के कारण उनके करद अधिपति सदा उनकी सेवा में उपस्थित रहकर छह अवसरों (सन्धि, विग्रह आदि) पर उनकी उत्तम सेवा करते थे; और नाना वर्गों के व्यापारी और वणिक् अपने-अपने व्यापार पर लगने वाले कर के रूप में उनका प्राप्य चुकाते थे। इस प्रकार राज्य समृद्धि में बढ़ता गया।
14अत्यन्त विलासी और भोगी व्यक्तियों से भी राज्य की समृद्धि बढ़ी। राजा प्रत्येक गुण से सम्पन्न थे और वे सब कुछ धैर्य से सहन करते थे। उनका शासन सब पर फैला था।
15हे राजन्, इन विख्यात और यशस्वी राजा ने जिन-जिन देशों को जीता, उनकी प्रजा — ब्राह्मणों से लेकर कृषकों तक — सब उनसे अपने माता-पिता से भी अधिक अनुरक्त थे।
16उन वक्ताओं में अग्रगण्य (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों और मन्त्रियों को एकत्र बुलाया और उनसे राजसूय यज्ञ के विषय में बार-बार पूछा।
17यज्ञ करने को उत्सुक महाबुद्धिमान् युधिष्ठिर द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर उन्होंने उनसे गम्भीर अर्थ वाले ये वचन कहे।
18मन्त्रियों ने कहा — जो राजा पहले से ही राज्य का स्वामी है, वह उस यज्ञ (राजसूय) के द्वारा सम्राट् के समस्त गुण प्राप्त करना चाहता है — उस यज्ञ के द्वारा जो वरुण के गुण प्राप्त कराने में सहायक है।
19हे कुरुवंशी, आप सम्राट् के गुणों के योग्य हैं; इसलिए आपके मित्र समझते हैं कि आपके लिए राजसूय यज्ञ करने का समय आ गया है।
20आपकी क्षत्रिय सम्पत्तियों के कारण उस यज्ञ के अनुष्ठान का समय आ गया है — उस यज्ञ का, जिसमें कठोर व्रत वाले ऋषि सामवेद के मन्त्रों से छह अग्नियाँ स्थापित करते हैं।
21राजसूय यज्ञ की समाप्ति पर अनुष्ठाता साम्राज्य में अभिषिक्त कहा जाता है; तब उसे अग्निहोत्र सहित समस्त यज्ञों का फल मिलता है। इसीलिए वह सर्वजित् कहलाता है।
22हे महाबाहु वीर, हे महाराज, आप यह यज्ञ करने में पूर्णतः समर्थ हैं। हम सब आपके आज्ञाकारी हैं। आप शीघ्र ही राजसूय करने में समर्थ होंगे।
23हे महाराज, बिना किसी और विचार-विमर्श के राजसूय करने में मन लगाइए। वैशम्पायन ने कहा — राजा से उनके समस्त मित्रों और मन्त्रियों ने पृथक्-पृथक् और एक साथ इस प्रकार कहा।
24हे राजन्, उनके ये धर्मयुक्त, निर्भीक, रुचिकर और महत्त्वपूर्ण वचन सुनकर पाण्डु के पुत्र (युधिष्ठिर) ने उन्हें मन में स्वीकार किया।
25हे भरतवंशी, अपने मित्रों के ये वचन सुनकर और अपना बल भी जानकर राजा ने फिर मन में राजसूय के विषय में विचार किया।
26परामर्श में सदा बुद्धिमान् धर्मराज युधिष्ठिर ने फिर अपने भाइयों से, अपने मन्त्रियों से, अपने ऋत्विजों से, अपने पुरोहित धौम्य से तथा द्वैपायन और अन्यों से परामर्श किया।
27युधिष्ठिर ने कहा — सम्राट् के योग्य यह राजसूय यज्ञ, जिसे करने की मेरे मन में इच्छा है, केवल मेरी श्रद्धा और वाणी से कैसे सम्पन्न हो सकता है?
28वैशम्पायन ने कहा — हे कमलनयन वीर, राजा द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर उन्होंने उस समय धर्मराज युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा —
29"हे धर्मनियमों के ज्ञाता राजन्, आप राजसूय का महान् यज्ञ करने के योग्य हैं।" जब ऋत्विजों और ऋषियों ने ये वचन कहे,
30तब उनके मन्त्रियों और भाइयों ने उनके वचनों का अत्यन्त अनुमोदन किया। संसार का हित करने के सदा इच्छुक महाबुद्धिमान् और जितेन्द्रिय पृथापुत्र (युधिष्ठिर) ने अपना बल और साधन, समय और स्थान, अपनी आय और व्यय — सबको ध्यान में रखते हुए फिर मन में इस विषय पर विचार किया।
31वे जानते थे कि बुद्धिमान् कभी शोक में नहीं पड़ते, क्योंकि वे सदा उचित विचार-विमर्श के पश्चात् ही कार्य करते हैं। उन्होंने सोचा कि यज्ञ केवल अपने ही संकल्प के अनुसार आरम्भ नहीं करना चाहिए।
32अपने कन्धों पर कार्यों का भार सावधानी से वहन करते हुए उन्होंने (युधिष्ठिर ने) कृष्ण जनार्दन को इस विषय का निर्णय करने के लिए सर्वाधिक उपयुक्त व्यक्ति माना।
33उन्हें (कृष्ण को) समस्त पुरुषों में अग्रगण्य, अपरिमित तेज के धारक, महाबाहु (वीर), जन्मरहित और केवल अपनी इच्छा से मनुष्यों में जन्मे हुए जानकर उन्होंने (युधिष्ठिर ने) मन में हरि (कृष्ण) का स्मरण किया।
34उनके देवोपम पराक्रमों पर विचार करके पाण्डु के पुत्र (युधिष्ठिर) ने सोचा कि उनके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं, कुछ भी असाध्य नहीं और कुछ भी असह्य नहीं। इस प्रकार विचार करके उन्होंने कृष्ण का स्मरण किया। इस निश्चित निष्कर्ष पर पहुँचकर पृथा के पुत्र युधिष्ठिर ने —
35समस्त प्राणियों के उन स्वामी के पास शीघ्र एक दूत भेजा, और उसके (दूत के) द्वारा ऐसे आशीर्वाद और मधुर वचन भेजे जैसे बड़ा छोटे को भेजता है। वेगवान् रथ पर चढ़कर वह दूत शीघ्र ही यादवों के पास पहुँचा।
36वह द्वारावती पहुँचा, जिस द्वारावती नगरी में कृष्ण रहते थे। यह सुनकर कि पृथा के पुत्र (युधिष्ठिर) उन्हें देखने को उत्सुक हैं, अच्युत (कृष्ण) भी उन्हें देखने को उत्सुक हो गए।
37अपने वेगवान् अश्वों से जुते (रथ) पर नाना देशों को शीघ्रता से पार करके वे इन्द्रसेन सहित इन्द्रप्रस्थ पहुँचे।
38इन्द्रप्रस्थ पहुँचकर जनार्दन (कृष्ण) पृथा के पुत्र (युधिष्ठिर) के पास आए। उनके भाई धर्मराज (युधिष्ठिर) ने अपने भवन में पितृवत् स्नेह से उनकी पूजा की।
39भीम ने भी उतने ही स्नेह से उनका स्वागत किया। फिर वे प्रसन्नतापूर्वक अपने पिता की बहन (कुन्ती) से मिलने गए। जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) ने उनकी अपने गुरुजनों के समान पूजा की। फिर उन्होंने हर्षपूर्वक अपने मित्र अर्जुन से वार्तालाप किया; अर्जुन उन्हें देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए। फिर जब वे उस सुखद स्थान में कुछ समय विश्राम करके पूर्णतः स्वस्थ हो गए, तब युधिष्ठिर उनके पास आए और उनसे अपना प्रयोजन कहा।
40युधिष्ठिर ने कहा — हे कृष्ण, मैंने राजसूय यज्ञ करने की इच्छा की है, किन्तु वह केवल मेरे चाहने से सम्पन्न नहीं हो सकता। आप वह सब जानते हैं जिससे वह सम्पन्न हो सकता है।
41जिसमें सब कुछ सम्भव है, जो सर्वत्र पूजित है और जो समस्त राजाओं का राजा है — वही अकेला यह यज्ञ कर सकता है।
42हे कृष्ण, मेरे मित्रों और मन्त्रियों ने कहा है कि मुझे यह करना चाहिए, किन्तु इस विषय में आपके वचन ही मेरे मार्गदर्शक होंगे।
43कुछ (मन्त्री) मित्रता के कारण दोष (कठिनाइयाँ) नहीं देखते। कुछ स्वार्थवश केवल वही कहते हैं जो सुनने वाले को रुचिकर हो।
44कुछ फिर उसी को अपनाने योग्य सर्वोत्तम वस्तु मानते हैं जो उनके लिए हितकर हो। कार्यों में मनुष्य इस प्रकार परामर्श देते देखे जाते हैं।
45आप समस्त स्वार्थों से ऊपर हैं; आपने क्रोध और कामना को जीत लिया है; आप मुझे बताइए कि संसार के लिए सर्वाधिक हितकर क्या है।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, ऋषि (नारद)का यी वचन सुनेर युधिष्ठिरले लामो सास फेरे। राजसूय (यज्ञ)को विचारले भरिएका राजालाई कुनै मानसिक शान्ति मिलेन।
2प्राचीन कालका यशस्वी राजाहरूको महिमा सुनेर र यज्ञ तथा पवित्र कर्मको अनुष्ठानले तिनीहरूले सुखमय लोक प्राप्त गरेको थाहा पाएर तथा राजर्षि हरिश्चन्द्रले गरेको महान् यज्ञमाथि विचार गरेर राजा युधिष्ठिरले राजसूय यज्ञको तयारी गर्ने इच्छा गरे।
3आफ्ना सम्पूर्ण सभासद (मन्त्री र अधिकारी)को पूजा गरेर र बदलामा तिनीहरूबाट पूजित भई उनले तिनीहरूसँग यज्ञका विषयमा परामर्श गरे।
4हे राजाधिराज, धेरै विचार गरेपछि कुरुश्रेष्ठ (युधिष्ठिर)ले त्यस यज्ञको अनुष्ठानको तयारी गर्ने निश्चय गरे।
5धर्म र सदाचारमाथि विचार गर्दै ती अद्भुत तेज र पराक्रम भएका राजाले यो खोज्नमा आफ्नो हृदय लगाए कि उनको सम्पूर्ण प्रजाका लागि के हितकर हुनेछ।
6सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा अग्रगण्य युधिष्ठिर, आफ्नो सम्पूर्ण प्रजामाथि सधैँ कृपालु, सधैँ कुनै भेदभावविना सबैको हितका लागि आचरण गर्थे।
7सम्पूर्ण क्रोध र प्रतिशोध हटाएर उनी सधैँ भन्थे — "प्रत्येकलाई त्यो देऊ जो उसलाई मिल्नुपर्छ।" (उनको राज्यमा) केवल यही शब्द सुनिन्थ्यो — "धर्मको जय होस्, धर्मको जय होस्।"
8यसरी आचरण गर्दै र प्रत्येकलाई पिताजस्तै आश्वासन दिँदै उनको राज्यमा कोही यस्तो थिएन जसले उनीप्रति शत्रुभाव राखोस्। त्यसैले उनी अजातशत्रु (शत्रुरहित) कहलिए।
9राजाले प्रत्येकसँग यस्तो व्यवहार गर्थे मानौँ ऊ उनको आफ्नै कुलको होस्; र भीमले ती सबैको न्यायपूर्वक र निष्पक्ष रूपले शासन गर्थे। बीभत्सु सव्यसाची (अर्जुन)ले दुवै हातको प्रयोग गरेर सबैको तिनका शत्रुहरूबाट रक्षा गर्थे।
10बुद्धिमान् सहदेवले पूर्ण निष्पक्षताले न्याय गर्थे, र नकुलले सबैसँग त्यस विनयले व्यवहार गर्थे जो उनको स्वभावमै सहज थियो। (यो सबैले राज्य) कलह र सबै प्रकारका भयबाट मुक्त भयो। सम्पूर्ण मानिस आ-आफ्ना कार्यमा लागिरहन्थे।
11वर्षा जति चाहियो त्यति हुन्थ्यो र राज्य समृद्धिले भरियो। ब्याजमा जीवन बिताउनेहरू, यज्ञका लागि आवश्यक वस्तु, पशुपालन, कृषि र व्यापार — सबै कुरा समृद्धिमा बढ्न थाले।
12राजाका सत्कर्मको फलस्वरूप उनको राज्यमा न कुनै अत्याचार थियो, न कर उठाउनमा कुनै उत्पीडन, न रोग, अग्नि, विषप्रयोगबाट मृत्यु र अभिचारको कुनै भय।
13युधिष्ठिर सधैँ धर्मनिष्ठ भएकाले यो कहिल्यै सुनिएन कि चोर, ठग अथवा राजप्रिय जनहरूले एक-अर्काप्रति अन्याय नगरेको होस्। युधिष्ठिरको धर्मनिष्ठाका कारण उनका करदाता अधिपतिहरू सधैँ उनको सेवामा उपस्थित रहेर छ अवसर (सन्धि, विग्रह आदि)मा उनको उत्तम सेवा गर्थे; र नाना वर्गका व्यापारी र वणिक्हरूले आ-आफ्नो व्यापारमा लाग्ने करका रूपमा उनको प्राप्य चुक्ता गर्थे। यसरी राज्य समृद्धिमा बढ्दै गयो।
14अत्यन्त विलासी र भोगी व्यक्तिहरूबाट पनि राज्यको समृद्धि बढ्यो। राजा प्रत्येक गुणले सम्पन्न थिए र उनी सबै कुरा धैर्यले सहन्थे। उनको शासन सबैमा फैलिएको थियो।
15हे राजन्, यी विख्यात र यशस्वी राजाले जुन-जुन देश जिते, तिनका प्रजा — ब्राह्मणदेखि किसानसम्म — सबै उनीसँग आफ्ना बाबुआमासँग भन्दा पनि बढी अनुरक्त थिए।
16ती वक्ताहरूमा अग्रगण्य (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइ र मन्त्रीहरूलाई जम्मा बोलाए र तिनीहरूसँग राजसूय यज्ञका विषयमा बारम्बार सोधे।
17यज्ञ गर्न उत्सुक महाबुद्धिमान् युधिष्ठिरद्वारा यसरी सोधिएपछि तिनीहरूले उनलाई गम्भीर अर्थ भएका यी वचन भने।
18मन्त्रीहरूले भने — जुन राजा पहिलेदेखि नै राज्यको स्वामी छ, ऊ त्यस यज्ञ (राजसूय)द्वारा सम्राट्का सम्पूर्ण गुण प्राप्त गर्न चाहन्छ — त्यस यज्ञद्वारा जो वरुणका गुण प्राप्त गराउनमा सहायक छ।
19हे कुरुवंशी, तपाईं सम्राट्का गुणका योग्य हुनुहुन्छ; त्यसैले तपाईंका मित्रहरू सम्झन्छन् कि तपाईंका लागि राजसूय यज्ञ गर्ने समय आयो।
20तपाईंका क्षत्रिय सम्पत्तिका कारण त्यस यज्ञको अनुष्ठानको समय आयो — त्यस यज्ञको, जसमा कठोर व्रत भएका ऋषिहरूले सामवेदका मन्त्रले छ अग्नि स्थापित गर्दछन्।
21राजसूय यज्ञको समाप्तिमा अनुष्ठाता साम्राज्यमा अभिषिक्त भनिन्छ; तब उसलाई अग्निहोत्रसहित सम्पूर्ण यज्ञको फल मिल्छ। त्यसैले ऊ सर्वजित् कहलिन्छ।
22हे महाबाहु वीर, हे महाराज, तपाईं यो यज्ञ गर्न पूर्णतः समर्थ हुनुहुन्छ। हामी सबै तपाईंका आज्ञाकारी छौँ। तपाईं चाँडै नै राजसूय गर्न समर्थ हुनुहुनेछ।
23हे महाराज, कुनै थप विचारविमर्शविना राजसूय गर्नमा मन लगाउनुहोस्। वैशम्पायनले भने — राजालाई उनका सम्पूर्ण मित्र र मन्त्रीहरूले अलग-अलग र एकसाथ यसरी भने।
24हे राजन्, तिनीहरूका यी धर्मयुक्त, निर्भीक, रुचिकर र महत्त्वपूर्ण वचन सुनेर पाण्डुका पुत्र (युधिष्ठिर)ले तिनलाई मनमा स्वीकार गरे।
25हे भरतवंशी, आफ्ना मित्रहरूका यी वचन सुनेर र आफ्नो बल पनि थाहा पाएर राजाले फेरि मनमा राजसूयका विषयमा विचार गरे।
26परामर्शमा सधैँ बुद्धिमान् धर्मराज युधिष्ठिरले फेरि आफ्ना भाइहरूसँग, आफ्ना मन्त्रीहरूसँग, आफ्ना ऋत्विजहरूसँग, आफ्ना पुरोहित धौम्यसँग तथा द्वैपायन र अरूहरूसँग परामर्श गरे।
27युधिष्ठिरले भने — सम्राट्को योग्य यो राजसूय यज्ञ, जो गर्ने मेरो मनमा इच्छा छ, केवल मेरो श्रद्धा र वाणीले कसरी सम्पन्न हुन सक्छ?
28वैशम्पायनले भने — हे कमलनयन वीर, राजाद्वारा यसरी सोधिएपछि तिनीहरूले त्यस समय धर्मराज युधिष्ठिरलाई यसरी भने —
29"हे धर्मनियमका ज्ञाता राजन्, तपाईं राजसूयको महान् यज्ञ गर्न योग्य हुनुहुन्छ।" जब ऋत्विज र ऋषिहरूले यी वचन भने,
30तब उनका मन्त्री र भाइहरूले उनका वचनको अत्यन्त अनुमोदन गरे। संसारको हित गर्ने सधैँ इच्छुक महाबुद्धिमान् र जितेन्द्रिय पृथापुत्र (युधिष्ठिर)ले आफ्नो बल र साधन, समय र स्थान, आफ्नो आय र व्यय — सबैलाई ध्यानमा राख्दै फेरि मनमा यस विषयमाथि विचार गरे।
31उनी जान्दथे कि बुद्धिमान्हरू कहिल्यै शोकमा पर्दैनन्, किनभने तिनीहरू सधैँ उचित विचारविमर्शपछि नै कार्य गर्दछन्। उनले सोचे कि यज्ञ केवल आफ्नै सङ्कल्पअनुसार आरम्भ गर्नुहुँदैन।
32आफ्ना काँधमा कार्यको भार सावधानीपूर्वक बोक्दै उनले (युधिष्ठिरले) कृष्ण जनार्दनलाई यस विषयको निर्णय गर्नका लागि सर्वाधिक उपयुक्त व्यक्ति माने।
33उनलाई (कृष्णलाई) सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य, अपरिमित तेजका धारक, महाबाहु (वीर), जन्मरहित र केवल आफ्नै इच्छाले मानिसहरूमा जन्मेका जानेर उनले (युधिष्ठिरले) मनमा हरि (कृष्ण)को स्मरण गरे।
34उनका देवोपम पराक्रममाथि विचार गरेर पाण्डुका पुत्र (युधिष्ठिर)ले सोचे कि उनका लागि केही पनि अज्ञात छैन, केही पनि असाध्य छैन र केही पनि असह्य छैन। यसरी विचार गरेर उनले कृष्णको स्मरण गरे। यस निश्चित निष्कर्षमा पुगेर पृथाका पुत्र युधिष्ठिरले —
35सम्पूर्ण प्राणीका ती स्वामीकहाँ चाँडै एउटा दूत पठाए, र त्यसद्वारा (दूतद्वारा) यस्ता आशीर्वाद र मधुर वचन पठाए जस्तो ठूलाले सानोलाई पठाउँछ। वेगवान् रथमा चढेर त्यो दूत चाँडै नै यादवहरूकहाँ पुग्यो।
36ऊ द्वारावती पुग्यो, जुन द्वारावती नगरीमा कृष्ण बस्थे। यो सुनेर कि पृथाका पुत्र (युधिष्ठिर) उनलाई हेर्न उत्सुक छन्, अच्युत (कृष्ण) पनि उनलाई हेर्न उत्सुक भए।
37आफ्ना वेगवान् अश्वले जोतिएको (रथ)मा नाना देश हतारिँदै पार गरेर उनी इन्द्रसेनसहित इन्द्रप्रस्थ पुगे।
38इन्द्रप्रस्थ पुगेर जनार्दन (कृष्ण) पृथाका पुत्र (युधिष्ठिर)कहाँ आए। उनका भाइ धर्मराज (युधिष्ठिर)ले आफ्नो भवनमा पितृवत् स्नेहले उनको पूजा गरे।
39भीमले पनि त्यति नै स्नेहले उनको स्वागत गरे। अनि उनी प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना पिताकी बहिनी (कुन्ती)लाई भेट्न गए। जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)ले उनको आफ्ना गुरुजनजस्तै पूजा गरे। अनि उनले हर्षपूर्वक आफ्ना मित्र अर्जुनसँग वार्तालाप गरे; अर्जुन उनलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए। अनि जब उनी त्यस सुखद स्थानमा केही समय विश्राम गरेर पूर्णतः स्वस्थ भए, तब युधिष्ठिर उनीकहाँ आए र उनलाई आफ्नो प्रयोजन भने।
40युधिष्ठिरले भने — हे कृष्ण, मैले राजसूय यज्ञ गर्ने इच्छा गरेको छु, तर त्यो केवल मेरो चाहनाले सम्पन्न हुन सक्दैन। तपाईं त्यो सबै जान्नुहुन्छ जसबाट त्यो सम्पन्न हुन सक्छ।
41जसमा सबै कुरा सम्भव छ, जो सर्वत्र पूजित छ र जो सम्पूर्ण राजाहरूको राजा छ — त्यसैले मात्र यो यज्ञ गर्न सक्छ।
42हे कृष्ण, मेरा मित्र र मन्त्रीहरूले भनेका छन् कि मैले यो गर्नुपर्छ, तर यस विषयमा तपाईंका वचन नै मेरा मार्गदर्शक हुनेछन्।
43कति (मन्त्रीहरू) मित्रताका कारण दोष (कठिनाइ) देख्दैनन्। कतिले स्वार्थवश केवल त्यही भन्दछन् जो सुन्नेलाई रुचिकर होस्।
44कतिले फेरि त्यसैलाई अपनाउनयोग्य सर्वोत्तम वस्तु मान्दछन् जो तिनीहरूका लागि हितकर होस्। कार्यमा मानिसहरूले यसरी परामर्श दिएको देखिन्छ।
45तपाईं सम्पूर्ण स्वार्थभन्दा माथि हुनुहुन्छ; तपाईंले क्रोध र कामनालाई जितिसक्नुभएको छ; तपाईंले मलाई भन्नुहोस् कि संसारका लागि सर्वाधिक हितकर के हो।