सभाक्रिया पर्व — सभा-भवनमा प्रवेश
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 238
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः प्रवेशनं तस्यां चक्रे राजा युधिष्ठिरः। अयुतं भोजयित्वा तु ब्राह्मणानां नराधिपः॥ साज्येन पयसेनैव मधुना मिश्रितेन च। कृसरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः॥
2भक्ष्यप्रकारैर्विविधैः फलैश्चापि तथा नृप। चोष्यैश्च विविधै राजन् पेयैश्च बहुविस्तरैः॥ अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि। तर्पयामास विप्रेन्द्रान् नानादिग्भ्यः समागतान्॥
3ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः पुनः। पुण्याहघोषस्तत्रासीद दिवस्पृगिव भारत॥
4वादित्रैर्विविधैर्दिव्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि। पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो दैवतानि निवेश्य च॥
5तत्र मल्ला नटा झल्ला: सूता वैतालिकास्तथा। उपतस्थुर्महात्मानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
6तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः। तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि॥
7सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते। आसांचक्रुनरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः॥
8असितो देवलः सत्यः सर्पिर्माली महाशिराः। अर्वावसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः॥ बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः। सुमन्तुजैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम्॥ तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो लोमहर्षणः। अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च अणीमाण्डव्यकौशिकौ॥ दामोष्णीषस्त्रैबलिश्च पर्णादो घटजानुकः। मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकः॥ बलिवाकः सिनीवाकः सत्यपालः कृतश्रमः। जातूकर्ण: शिखावांश्च आलम्बः पारिजातकः॥ पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयो महामुनिः। पवित्रपाणि: सावर्णो भालुकिर्गालवस्तथा॥ जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगस्तथा भृगुः। हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः॥ काक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः। पैङ्गयो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः॥ कुक्कुरो वेणुजङ्घोऽथ कालापः कद्द एव च। मुनयो धर्मविद्वांसो धृतात्मानो जितेन्द्रियाः॥
9एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः। उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः॥ कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञा शुचयोऽमलाः। तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते॥
10श्रीमान् महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः। संग्रामजिद् दुमुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान्॥ कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः। कम्बोजराजः कमद्दः कम्पनश्च महाबलः॥ सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः। बलपौरुषसम्पन्नान् कृतास्त्रानमितौजसः। यथासुरान् कालकेयान् देवो वज्रधरास्तथा॥
11जटासुरो मद्रकाणां च राजा कुन्तिः पुलिन्दश्च किरातराजः। तथाऽऽङ्गवाङ्गौ सह पुण्ड्रकेण पाण्ड्योड्रराजौ च सहान्ध्रकेण॥ अङ्गो वङ्गः सुमित्रश्च शैब्यश्चामित्रकर्शनः। किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा॥ चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः। श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयसेनश्च मागधः॥ सुकर्मा चेकितानश्च पुस्श्वामित्रकर्शनः। केतुमान् वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः॥ सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः। अनूपराजो दुर्धर्षः क्रमजिच्च सुदर्शनः॥ शिशुपालः सहसुत: करूषाधिपतिस्तथा। वृष्णीनां चैव दुर्धर्षाः कुमारा देवरूपिणः॥ आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च। अक्रूरः कृतवर्मा च सत्यकश्च शिनेः सुतः॥ भीष्मकोऽथाकृतिश्चैव धुमत्सेनश्च वीर्यवान्। केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सौमकिः॥
12केतुमान् वसुमांश्चैव कृतास्त्रश्च महाबलः। एते चान्ये च बहवः क्षत्रिया मुख्यसम्मताः॥ उपासते सभायां स्म कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। अर्जुनं ये च संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः॥ अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः। तत्रैव शिक्षिता राजन् कुमारा वृष्णिनन्दनाः॥
13रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः। सुधर्मा चानिरुद्धश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥
14एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते। धनंजयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः॥ उपासते महात्मानमासीनं सप्तविंशतिः। चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥ गीतवादित्रकुशलाः साम्यतालविशारदाः। प्रमाणेऽथ लये स्थाने किन्नराः कृतनिश्रमाः॥ संचोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वसहितास्तदा। गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः। पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते॥ तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसंगराः। दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said Having fed thousands of Brahmanas with sweetened milk mixed with rice, honey and Ghee, with fruits and roots and with the meat of boar and deer the ruler of men king Yudhishthira entered into it (the palace). With food seasoned with sesame, with Tabanti (a sort of vegetable), with rice mixed with Ghee.
2With the various preparations of meat, with various kinds of other food, with various suckable and drinkable viands, with unused robes and clothes, and with excellent garlands, the king gratified the superior Brahmanas that had assembled there from various directions.
3He also gave them each one thousand kine. O descendant of Bharata, their cry of “What an auspicious day" rose to the sky.
4Having worshipped the gods with various kinds of music and with numerous sorts of costly perfumes, that best of the Kurus (Yudhishthira) entered (the hall).
5The athletes, actors, prize-fighter bards and praise-singers exhibited their skill to amuse the illustrious son of Dharma (Yudhishthira).
6Having thus performed many ceremonies, the Pandava (Yudhishthira) with his brothers sported in that charming assembly hall as Shakra (Indra) in heaven.
7On the seats in that assembly-hall sat with the Pandavas the Rishis and the kings that came from various countries.
8Asita, Devala, Satya, Sarpamali, Mahashira, Arvavasa, Sumitra, Maitreya, Shunaka, Bali, Baka, Dalbhya, Sthulashira, Krishna Dvaipayana, Shuka, Sumanta, Gemini, Paila, the pupils of Vyasa, namely ourselves, Tittri, Yajnavalkya, Lomaharsana with his on, Apsuhomya, Dhaumya, Animandavya, Kaushika, Damoshnisha, Traibali, Parnada, Varajanuka, Maunjayana, Vayubhaksha, Parasarya, Sarika, Balivaka, Sinivaka, Satyapala, Kritashrama, Jatukarna, Shikhavana, Alamba, Parijataka, the high-souled Parvata, the great Rishi Markandeya, Pavitrapani, Savarma, Bhaluki, Galava, Janghabandhu, Raibhya, Kopavega, Bhrigu, Haribabhru, Kaundinya, Babhrumali, Sanatana, Kakshivana, Aushija, Nachiketa, Gautama, Painga, Varaha, greatly ascetic Shandilya, Kukkura, Venujangha, Kalapa and Katha. All were Rishis of great virtue and learning with their souls under complete control and passions under complete subjugation.
9These and many others, as numerous as the above, all learned in the Vedas and the Vedangas, conversant with all moralities, all pure and spotless in conduct, waited upon the illustrious (king) and pleased him with their sacred discourses. Many chief Kshatriyas also waited upon Dharmaraja (Yudhishthira).
10The fortunate and virtuous Munjaketu, Vivardhana Sangramjit Durmukha, the powerful Ugrasena, Kakshasena, the lord of the Earth, the invincible Kshemaka, the king of Kamboja, Kamatha the mighty Kampana who made the javanas tremble at his name as the wielder of thunder Indra made the Asuras Kalkeyas tremble at his name.
11Jatasura, the king of the Madrakas, Kunti, the king of the Kiratas, Pulinda, the kings of Anga and Banga, Pundraka and Pandya, the king of Udhara and Andhaka, Sumitra, the slayer of foes Shaivya, the king of the Kiratas, Sumana, the king of the Yavanas Chanur, Devarata, Bhoja, Bhimaratha, the king of Kalinga, Shrutayudha, the king of Magadha, Jayasena, Sukarman, Chekitana, that slayer of foes Puru, Ketumana, Vasudana, Videha, Kritakshana, Sudharma, Aniruddha, the greatly strong Shrutayu, the invincible Anuparaja, the handsome Kramajit, Sisupala with his son, the king of Karusha, the invincible and celestialslike young heroes of the Vrishni race, namely Ahuka, Viprithu, Gada, Sarana, Akrura, Kritavarman, the son of Sini, Satyaka, Bhishmaka, Akriti, the powerful Dyumtsena, those chiefs of bow men, the Kaikeyas and Yajnasena of the Somaka race.
12These greatly powerful and all well-armed and wealthy, Ketuman and Vasumana and many other Kshatriya, as numerous as the above, and all considered to be the foremost (men among the Kshatriyas waited on that assembly-hall upon the son of Kunti Yudhishthira. O king, those powerful princes that learnt science of arms from Arjuna, dressing themselves in deer skins, and those princes of the Vrishni race,
13Namely, the son of Rukmani (Pradyumna), Samba, Yuyudhana, the son of Satyaka (Satyaki), Sudharmana, Anirudha, Shaivya, these foremost of men (all waited upon Yudhishthira).
14O lord of the earth, these and many other kings, (waited upon Yudhishthira) the friend of Dhananjaya (Arjuna) Tumbaru, Chitrasena with his ministers, and many other Gandharvas and Apsaras, all well-skilled in singing and playing music, and expert in cadence, and also the Kinnaras, well-skilled in measures and motions, all at the command of Tumbaru waited upon and amused the sons of Pandu and so did also the Rishis (that were present there) by singing celestials songs in proper and charming voice. Those best of men, those best of men, those men of rigid vows, those men with heart devoted to truth all waited upon Yudhishthira, as the celestials wait upon Brahma in heaven.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — चावल, मधु और घृत मिली मिष्ट दुग्ध-खीर से, फल और कन्दों से तथा वराह और मृग के मांस से सहस्रों ब्राह्मणों को भोजन कराकर मनुष्यों के शासक राजा युधिष्ठिर ने उसमें (उस प्रासाद में) प्रवेश किया — तिल से संस्कारित अन्न से, ताबन्ती (एक प्रकार की शाक) से, घृतमिश्रित भात से,
2मांस की नाना प्रकार की तैयारियों से, नाना प्रकार के अन्य भोज्य पदार्थों से, नाना प्रकार के चूष्य और पेय पदार्थों से, अनपहने वस्त्रों और परिधानों से तथा उत्तम मालाओं से राजा ने उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों को तृप्त किया जो नाना दिशाओं से वहाँ एकत्र हुए थे।
3उन्होंने उनमें से प्रत्येक को एक-एक सहस्र गौएँ भी दीं। हे भरतवंशी, उनका "कैसा शुभ दिन है" यह उद्घोष आकाश तक उठा।
4नाना प्रकार के वाद्यों से और अनेक प्रकार की बहुमूल्य सुगन्धियों से देवताओं की पूजा करके उन कुरुश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) ने (सभाभवन में) प्रवेश किया।
5मल्लों, नटों, द्वन्द्वयोद्धाओं, चारणों और स्तुतिगायकों ने धर्म के उन यशस्वी पुत्र (युधिष्ठिर) का मनोरंजन करने के लिए अपना कौशल दिखाया।
6इस प्रकार अनेक विधि-कर्म सम्पन्न करके पाण्डव (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों सहित उस मनोहर सभाभवन में वैसे ही क्रीड़ा की जैसे शक्र (इन्द्र) स्वर्ग में।
7उस सभाभवन के आसनों पर पाण्डवों के साथ वे ऋषि और राजा बैठे जो नाना देशों से आए थे।
8असित, देवल, सत्य, सर्पमालि, महाशिर, अर्वावसु, सुमित्र, मैत्रेय, शुनक, बलि, बक, दाल्भ्य, स्थूलशिर, कृष्ण द्वैपायन, शुक, सुमन्तु, जैमिनि, पैल, व्यास के शिष्य अर्थात् हम स्वयं, तित्तिरि, याज्ञवल्क्य, अपने पुत्र सहित लोमहर्षण, अप्सुहोम्य, धौम्य, अणीमाण्डव्य, कौशिक, दामोष्णीष, त्रैबलि, पर्णाद, वरजानुक, मौञ्जायन, वायुभक्ष, पाराशर्य, सारिक, बलिवाक, सिनीवाक, सत्यपाल, कृतश्रम, जातूकर्ण, शिखावान, अलम्ब, पारिजातक, महात्मा पर्वत, महर्षि मार्कण्डेय, पवित्रपाणि, सावर्ण, भालुकि, गालव, जङ्घाबन्धु, रैभ्य, कोपवेग, भृगु, हरिबभ्रु, कौण्डिन्य, बभ्रुमालि, सनातन, कक्षीवान्, औशिज, नचिकेता, गौतम, पैंग, वराह, महातपस्वी शाण्डिल्य, कुक्कुर, वेणुजङ्घ, कलाप और कठ। ये सब महान् धर्म और विद्या वाले ऋषि थे, जिनकी आत्माएँ पूर्ण संयम में और वासनाएँ पूर्ण वश में थीं।
9ये और अन्य अनेक, जो उपर्युक्त के समान ही संख्या में थे, सब वेदों और वेदांगों में पारंगत, समस्त धर्मों के ज्ञाता, आचरण में शुद्ध और निष्कलंक, उन यशस्वी (राजा) की सेवा में उपस्थित रहते और अपने पवित्र प्रवचनों से उन्हें प्रसन्न करते थे। अनेक प्रमुख क्षत्रिय भी धर्मराज (युधिष्ठिर) की सेवा में उपस्थित रहते थे।
10भाग्यशाली और धर्मात्मा मुञ्जकेतु, विवर्धन, संग्रामजित्, दुर्मुख, पराक्रमी उग्रसेन, कक्षसेन, पृथ्वीपति, अजेय क्षेमक, काम्बोजराज कमठ, महाबली कम्पन — जिन्होंने यवनों को अपने नाम से वैसे ही काँपने पर विवश किया जैसे वज्रधारी इन्द्र ने कालकेय असुरों को अपने नाम से काँपने पर विवश किया था;
11जटासुर, मद्रराज, कुन्ति, किरातराज पुलिन्द, अंग और बंग के राजा, पुण्ड्रक और पाण्ड्य, उधार और अन्धक के राजा, सुमित्र, शत्रुहन्ता शैव्य, किरातराज सुमन, यवनराज चाणूर, देवरात, भोज, भीमरथ, कलिंगराज श्रुतायुध, मगधराज जयसेन, सुकर्मा, चेकितान, शत्रुहन्ता पुरु, केतुमान, वसुदान, विदेह, कृतक्षण, सुधर्मा, अनिरुद्ध, महाबली श्रुतायु, अजेय अनूपराज, सुन्दर क्रमजित्, अपने पुत्र सहित शिशुपाल, करूषराज, वृष्णिवंश के अजेय और देवोपम तरुण वीर — अर्थात् आहुक, विपृथु, गद, सारण, अक्रूर, कृतवर्मा, सिनि के पुत्र सत्यक, भीष्मक, आकृति, पराक्रमी द्युमत्सेन, धनुर्धरों में प्रमुख केकय तथा सोमक वंश के यज्ञसेन —
12ये महाबली और सब भलीभाँति सशस्त्र तथा धनवान्, केतुमान और वसुमान तथा उपर्युक्त के समान संख्या में अन्य अनेक क्षत्रिय, जो सब (क्षत्रियों में) अग्रगण्य माने जाते थे, उस सभाभवन में कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित रहते थे। हे राजन्, वे पराक्रमी राजकुमार जिन्होंने अर्जुन से अस्त्रविद्या सीखी थी, मृगचर्म धारण किए हुए, तथा वृष्णिवंश के वे राजकुमार —
13अर्थात् रुक्मिणी के पुत्र (प्रद्युम्न), साम्ब, युयुधान, सात्यक के पुत्र (सात्यकि), सुधर्मा, अनिरुद्ध, शैव्य — ये नरश्रेष्ठ (सब युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित रहते थे)।
14हे पृथ्वीपति, ये और अन्य अनेक राजा (युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित रहते थे); धनंजय (अर्जुन) के मित्र तुम्बुरु, अपने मन्त्रियों सहित चित्रसेन, तथा अन्य अनेक गन्धर्व और अप्सराएँ, जो सब गायन और वादन में सुनिपुण तथा लय में निपुण थीं, और वे किन्नर भी जो ताल और गति में सुनिपुण थे — ये सब तुम्बुरु की आज्ञा से पाण्डु के पुत्रों की सेवा और मनोरंजन करते थे; और वैसा ही (वहाँ उपस्थित) ऋषियों ने भी उचित और मनोहर स्वर में दिव्य गीत गाकर किया। वे नरश्रेष्ठ, कठोर व्रत वाले वे पुरुष, सत्य में निष्ठ हृदय वाले वे पुरुष — सब युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित रहते थे, जैसे देवगण स्वर्ग में ब्रह्मा की सेवा में रहते हैं।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — चामल, मह र घिउ मिसाइएको मिठो दूध-खीरले, फल र कन्दले तथा वराह र मृगको मासुले हजारौँ ब्राह्मणलाई भोजन गराएर मानिसहरूका शासक राजा युधिष्ठिरले त्यसमा (त्यस प्रासादमा) प्रवेश गरे — तिलले संस्कारित अन्नले, ताबन्ती (एक प्रकारको साग)ले, घिउमिश्रित भातले,
2मासुका नाना प्रकारका तयारीले, नाना प्रकारका अन्य भोज्य पदार्थले, नाना प्रकारका चुस्ने र पिउने पदार्थले, नलगाइएका वस्त्र र परिधानले तथा उत्तम मालाले राजाले ती श्रेष्ठ ब्राह्मणलाई तृप्त पारे जो नाना दिशाबाट त्यहाँ जम्मा भएका थिए।
3उनले तीमध्ये प्रत्येकलाई एक-एक हजार गाई पनि दिए। हे भरतवंशी, तिनीहरूको "कस्तो शुभ दिन" भन्ने उद्घोष आकाशसम्म उठ्यो।
4नाना प्रकारका वाद्यले र अनेक प्रकारका बहुमूल्य सुगन्धले देवताहरूको पूजा गरेर ती कुरुश्रेष्ठ (युधिष्ठिर)ले (सभाभवनमा) प्रवेश गरे।
5मल्ल, नट, द्वन्द्वयोद्धा, चारण र स्तुतिगायकहरूले धर्मका ती यशस्वी पुत्र (युधिष्ठिर)को मनोरञ्जन गर्न आफ्नो कौशल देखाए।
6यसरी अनेक विधिकर्म सम्पन्न गरेर पाण्डव (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइहरूसहित त्यस मनोहर सभाभवनमा त्यसै गरी क्रीडा गरे जसरी शक्र (इन्द्र)ले स्वर्गमा।
7त्यस सभाभवनका आसनमा पाण्डवहरूसँग ती ऋषि र राजाहरू बसे जो नाना देशबाट आएका थिए।
8असित, देवल, सत्य, सर्पमालि, महाशिर, अर्वावसु, सुमित्र, मैत्रेय, शुनक, बलि, बक, दाल्भ्य, स्थूलशिर, कृष्ण द्वैपायन, शुक, सुमन्तु, जैमिनि, पैल, व्यासका शिष्य अर्थात् हामी स्वयं, तित्तिरि, याज्ञवल्क्य, आफ्ना पुत्रसहित लोमहर्षण, अप्सुहोम्य, धौम्य, अणीमाण्डव्य, कौशिक, दामोष्णीष, त्रैबलि, पर्णाद, वरजानुक, मौञ्जायन, वायुभक्ष, पाराशर्य, सारिक, बलिवाक, सिनीवाक, सत्यपाल, कृतश्रम, जातूकर्ण, शिखावान, अलम्ब, पारिजातक, महात्मा पर्वत, महर्षि मार्कण्डेय, पवित्रपाणि, सावर्ण, भालुकि, गालव, जङ्घाबन्धु, रैभ्य, कोपवेग, भृगु, हरिबभ्रु, कौण्डिन्य, बभ्रुमालि, सनातन, कक्षीवान्, औशिज, नचिकेता, गौतम, पैङ्ग, वराह, महातपस्वी शाण्डिल्य, कुक्कुर, वेणुजङ्घ, कलाप र कठ। यी सबै महान् धर्म र विद्या भएका ऋषि थिए, जसका आत्मा पूर्ण संयममा र वासना पूर्ण वशमा थिए।
9यी र अन्य अनेक, जो माथि उल्लिखितजत्तिकै सङ्ख्यामा थिए, सबै वेद र वेदाङ्गमा पारङ्गत, सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता, आचरणमा शुद्ध र निष्कलङ्क, ती यशस्वी (राजा)को सेवामा उपस्थित रहन्थे र आफ्ना पवित्र प्रवचनले उनलाई प्रसन्न पार्थे। अनेक प्रमुख क्षत्रिय पनि धर्मराज (युधिष्ठिर)को सेवामा उपस्थित रहन्थे।
10भाग्यशाली र धर्मात्मा मुञ्जकेतु, विवर्धन, सङ्ग्रामजित्, दुर्मुख, पराक्रमी उग्रसेन, कक्षसेन, पृथ्वीपति, अजेय क्षेमक, काम्बोजराज कमठ, महाबली कम्पन — जसले यवनहरूलाई आफ्नो नामले त्यसै गरी काँप्न बाध्य पारे जसरी वज्रधारी इन्द्रले कालकेय असुरहरूलाई आफ्नो नामले काँप्न बाध्य पारेका थिए;
11जटासुर, मद्रराज, कुन्ति, किरातराज पुलिन्द, अङ्ग र बङ्गका राजा, पुण्ड्रक र पाण्ड्य, उधार र अन्धकका राजा, सुमित्र, शत्रुहन्ता शैव्य, किरातराज सुमन, यवनराज चाणूर, देवरात, भोज, भीमरथ, कलिङ्गराज श्रुतायुध, मगधराज जयसेन, सुकर्मा, चेकितान, शत्रुहन्ता पुरु, केतुमान, वसुदान, विदेह, कृतक्षण, सुधर्मा, अनिरुद्ध, महाबली श्रुतायु, अजेय अनूपराज, सुन्दर क्रमजित्, आफ्ना पुत्रसहित शिशुपाल, करूषराज, वृष्णिवंशका अजेय र देवोपम तरुण वीर — अर्थात् आहुक, विपृथु, गद, सारण, अक्रूर, कृतवर्मा, सिनिका पुत्र सत्यक, भीष्मक, आकृति, पराक्रमी द्युमत्सेन, धनुर्धरहरूमा प्रमुख केकय तथा सोमक वंशका यज्ञसेन —
12यी महाबली र सबै राम्ररी सशस्त्र तथा धनवान्, केतुमान र वसुमान तथा माथि उल्लिखितजत्तिकै सङ्ख्यामा अन्य अनेक क्षत्रिय, जो सबै (क्षत्रियहरूमा) अग्रगण्य मानिन्थे, त्यस सभाभवनमा कुन्तीका पुत्र युधिष्ठिरको सेवामा उपस्थित रहन्थे। हे राजन्, ती पराक्रमी राजकुमारहरू जसले अर्जुनबाट अस्त्रविद्या सिकेका थिए, मृगचर्म धारण गरेका, तथा वृष्णिवंशका ती राजकुमारहरू —
13अर्थात् रुक्मिणीका पुत्र (प्रद्युम्न), साम्ब, युयुधान, सात्यकका पुत्र (सात्यकि), सुधर्मा, अनिरुद्ध, शैव्य — यी नरश्रेष्ठहरू (सबै युधिष्ठिरको सेवामा उपस्थित रहन्थे)।
14हे पृथ्वीपति, यी र अन्य अनेक राजा (युधिष्ठिरको सेवामा उपस्थित रहन्थे); धनञ्जय (अर्जुन)का मित्र तुम्बुरु, आफ्ना मन्त्रीहरूसहित चित्रसेन, तथा अन्य अनेक गन्धर्व र अप्सराहरू, जो सबै गायन र वादनमा सुनिपुण तथा लयमा निपुण थिए, र ती किन्नरहरू पनि जो ताल र गतिमा सुनिपुण थिए — यी सबै तुम्बुरुको आज्ञाले पाण्डुका पुत्रहरूको सेवा र मनोरञ्जन गर्दथे; र त्यस्तै (त्यहाँ उपस्थित) ऋषिहरूले पनि उचित र मनोहर स्वरमा दिव्य गीत गाएर गरे। ती नरश्रेष्ठ, कठोर व्रत भएका ती पुरुष, सत्यमा निष्ठ हृदय भएका ती पुरुष — सबै युधिष्ठिरको सेवामा उपस्थित रहन्थे, जसरी देवगण स्वर्गमा ब्रह्माको सेवामा रहन्छन्।