खाण्डवदाह पर्व — देवताहरू तथा कृष्ण र अर्जुनको युद्ध
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 227
संस्कृत
1तस्याथ वर्षतो वारि पाण्डव: प्रत्यवारयत्। शरवर्षेण बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन्॥
2खाण्डवं च वनं सर्वं पाण्डवो बहुभिः शरैः। आच्छादयदमेयात्मा नीहारेणेव चन्द्रमाः॥
3न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः। संछाद्यमाने खे बाणैरस्यता सव्यसाचिना॥
4तक्षकस्तु न तत्रासीन्नागराजो महाबलः। दह्यमाने वने तस्मिन् कुरुक्षेत्रं गतो हि सः॥
5निगीर्य च। अश्वसेनोऽभवत् तत्र तक्षकस्य सुतो बली। स यत्नमकरोत् तीव्र मोक्षार्थं जातवेदसः॥
6न शशाक स निर्गन्तुं निरुद्धोऽर्जुनपत्रिभिः। मोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा॥
7तस्य पूर्वं शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यमाणा साक्रामत् सुतं नागी मुमुक्षया॥
8तस्याः शरेण तीक्ष्णेन पृथुधारेण पाण्डवः। शिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यच्छचीपतिः॥ तं मुमोचयिषुर्वज्री वातवर्षेण पाण्डवम्। मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत॥
9तां च मायां तदा दृष्ट्वा घोरां नागेन वञ्चितः। द्विधा त्रिधा चखगतान् प्राणिनः पाण्डवोऽच्छिनत्।१०।।
10शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिह्यगामिनम्। पावको वासुदेवश्चाप्यप्रतिष्ठो भविष्यसि॥
11ततो जिष्णुः सहस्राक्षं स्वं वितत्याशुगैः शरैः। योधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुस्मरन्॥
12देवराजोऽपि तं दृष्ट्वा संरब्धं समरेऽर्जुनम्। स्वमस्त्रमसृजत् तीव्र छादयित्वाखिलं नभः॥
13ततो वायुर्महाघोषः क्षोभयन् सर्वसागरान्। वियत्स्थो जनयन् मेघाञ्जलधारासमाकुलान्॥
14ततोऽशनिमुचो घोरांस्तडित्स्तनितनि:स्वनान्। तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्त्रमुत्तमम्॥ वायव्यमभिमन्याथ प्रतिपत्तिविशारदः। तेनेन्द्राशनिमेघानां वीर्योजस्तद् विनाशितम्॥ जलधाराश्च ताः शोषं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः। क्षणेन चाभवद् व्योम समप्रशान्तरजस्तमः॥
15सुखशीतानिलवहं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम्। निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग विविधाकृतिः॥ सिच्यमानो वसौघैस्तैः प्राणिनां देहनिःसृतैः। प्रजज्वालाथ सोऽर्चिष्मान् स्वनादैः पूरयञ्जगत्॥
16कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहंकृताः। खमुत्पेतुर्महाराज सुपर्णाद्याः पतत्रिणः॥ गरुत्मान् वज्रसदृशैः पक्षतुण्डनखैस्तथा। प्रहर्तुकामो न्यपतदाकाशात् कृष्णपाण्डवौ॥
17तथैवोरगसङ्घाताः पाण्डवस्य समीपतः। उत्सृजन्तो विषं घोरं निपेतुर्खलिताननाः॥
18तांश्चकर्त शरैः पार्थः सरोषाग्निसमुक्षितैः। विविशुश्चापि तं दीप्तं देहाभावाय पावकम्॥
19ततोऽसुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। उत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिनः॥
20अयः कणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवः। कृष्णपार्थो जिघांसन्तः क्रोधसम्मूर्छितौजसः॥
21तेषामतिव्याहरतां शस्त्रवर्षं प्रमुञ्चताम्। प्रममाथोत्तमाङ्गानि बीभत्सुनिशितैः शरैः॥
22कृष्णश्च सुमहातेजाश्चक्रेणारिविनाशनः। दैत्यदानवसङ्घानां चकार कदनं महत्॥
23अथापरे शरैर्विद्धाश्चक्रवेगेरितास्तथा। वेलामिव समासाद्य व्यतिष्ठन्नमितौजसः॥
24ततः शक्रोऽतिसंक्रुद्धस्त्रिदशानां महेश्वरः। पाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समुपाद्रवत्॥ वेगेनाशनिमादाय वज्रमस्त्रं च सोऽसृजत्। हतावेताविति प्राह सुरानसुरसूदनः॥
25ततः समुद्यतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम्। जगृहुः सर्वशस्त्राणि स्वानि स्वानि सुरास्तथा।३१॥
26कालदण्डं यमो राजन् गदां चैव धनेश्वरः। पाशांश्च तत्र वरुणो विचित्रां च तथाशनिम्॥
27स्कन्धः शक्तिं समादाय तस्थौ पेरुरिवाचलः। ओषधीर्दीप्यमानाश्च जगृहातेऽश्विनावपि॥
28जगृहे च धनुर्धाता मुसलं तु जयस्तथा। पर्वतं चापि जग्राह क्रुद्धस्त्वष्टा महाबलः॥
29अंशस्तु शक्तिं जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम्। प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपि॥
30मित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रमादाय तस्थिवान्। पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशाम्पते॥ आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णपार्थो प्रदुद्रुवुः।
31रुद्राश्च वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाः॥ विश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा। एते चान्ये च बहवो देवास्तौ पुरुषोत्तमौ॥ कृष्णपार्थो जिघांसन्तः प्रतीयुर्विविधायुधाः।
32तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवे॥ युगान्तसमरूपाणि भूतसम्मोहनानि च। तथा दृष्ट्वा सुसंरब्धं शक्रं देवैः सहाच्युतौ॥ अभीतौ युधि दुर्धर्षों तस्थतुः सज्जकार्मुकौ।
33आगच्छतस्ततो देवानुभौ युद्धवइशारदौ॥ व्यताडयेतां संक्रुद्धौ शरैर्वज्रोपमैस्तदा।
34असकृद् भग्नसंकल्पा: सुराश्च बहुशः कृताः॥ भयाद् रणं परित्यज्य शक्रमेवाभिशिश्रियुः।
35दृष्ट्वा निवारितान् देवान् माधवेनार्जुनेन च॥ आश्चर्यमगमंस्तत्र मुनयो नभसि स्थिताः।
36शक्रश्चापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद् रणे॥ बभूव परमप्रीतो भूयश्चैतावयोधयत्
37ततोऽश्मवर्षं सुमहद् व्यसृजत् पाकशासनः॥ भूय एव तदा वीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः।
38तच्छरैरर्जुनो वर्ष प्रतिजघ्नेऽत्यमर्षितः॥ विफलं क्रियमाणं तत् समवेक्ष्य शतक्रतुः। भूयः संवर्धयामास तद्वर्षं पाकशासनः॥
39सोऽश्मवर्षं महावेगैरिषुभिः पाकशासनिः। विलयं गमयामास हर्षयन् पितरं तथा॥
40तत उत्पाट्य पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत्। सदुमं व्यसृजच्छको जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्॥
41ततोऽर्जुनो वेगवद्भिवलिताप्रैरजिह्मगैः। शरैविध्वंसयामास गिरेः शृङ्गं सहस्रधा॥
42गिरेर्विशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौ। सार्कचन्द्रग्रहस्येव नभसः परिशीर्यतः॥
43तेनाभिपतिता दावं शैलेन महता भृशम्। शृङ्गेण निहतास्तत्र प्राणिनः खाण्डवालयाः॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : The son of Pandu, Vivatsu (Arjuna), calling his excellent weapons to his help, stopped that shower of rain by means of a shower of his own.
2The high-souled Pandava covered the Khandava forest with innumerable arrows, as the atmosphere is filled with a thick fog.
3When the sky over the forest was thus covered with the arrows of Savyasachi (Arjuna), not a single creature could escape (from that forest).
4The greatly powerful king of the Nagas Takshaka, was not there. When the forest was on fire, he was absent in Kurukshetra where he had gone.
5But the powerful son of Takshaka, named Ashvasena, was there (in the forest); and he made great efforts to escape from the fire.
6Confined by Arjuna's arrows, he could not succeed to come out (of the forest), but the snakes lady, his mother, determined to save his life.
7She first swallowed his head and then she began to swallow his tail; in that state she then attempted to save her son and rose to the sky.
8As soon as the Pandava (Arjuna) saw her escaping, he cut off her head by means of sharp arrows, but the husband of Sachi, the wielder of thunder, Indra, saw all this; and he resolved to save the son of his friend. He raised a violent wind and deprived Arjuna of his consciousness. In the meantime Ashvasena succeeded in effecting his escape.
9Having seen this fearful delusion and having been deceived by the Nagas, the Pandava cut down all creatures into two three or more pieces.
10Vivatsu (Arjuna) cursed in anger the Naga that had so deceitfully escaped; so did Vasudeva (Krishna) and Agni. They said, "Never shall you be able to win fame or position.”
11Then remembering the deception practised on him, Jishnu (Arjuna) became very much angry and covering the sky with a cloud of arrows, he sought to fight with the god of thousand eyes(Indra).
12Seeing Arjuna in wrath, the king of the celestial also sought to fight with him. He hurled his very fearful weapons and covered whole of the sky.
13Then greatly roaring winds, agitating all the oceans, gathered together masses of clouds charged with torrents of rains.
14Thereupon those clouds, charged with thunder-rattle, vomited thunder and flashes of lightings; but to dispel them Arjuna hurled and excellent weapon. Named Vayavya (wind weapon) with proper Mantras. In a moment it destroyed the force and the energy of Indra's thunder and it dried up the water that was in those masses of clouds; it then destroyed the lightings that played amongst them.
15(In a moment) the sky was cleared off dust and darkness; delicious and cool breeze began to blow and the sun regained its normal state. Then Agni, sprinkled over with the fat that came out of the burning bodies of the various creatures, blazed up with all his flames and filled the universe with his roars.
16O great king, seeing that the forest was protected by the two Krishnas, many feathery creatures of the Garuda race proudly came down from the sky with the desire of striking those two heroes Krishna and the Pandava (Arjuna) with their thunder like strong wings, breaks and claws.
17Many Nagas also came down upon the Pandava (Arjuna), all with faces emitting most virulent poisons.
18Partha cut them to pieces by his arrows which appeared as if they had been steeped in the fire of his wrath. They (those birds and snakes) all fell into the burning fire below.
19Wishing to fight, there also came innumerable Asuras, Gandharvas, Yakshas, Rakshasas and Nagas, all uttering fearful yells.
20Armed with instruments which vomited iron balls and bullets from their throats and with machines and propelled huge stones and rockets, they rushed forward to strike Krishna and Partha.
21Though they rained a fearful shower of weapons, Vivatsu (Arjuna) cut off their heads with his sharp arrows,
22That slayer of foes, the greatly effulgent Krishna, also made a great slaughter of the Daityas and the Danavas with his discus.
23Being struck with the force of his discus and pierced with his arrows, many immeasurably powerful Asuras became as motionless as the waifs and strays thrown on the shores by the waves.
24Then the lord of the celestial Indra, riding on him white elephant, rushed upon the two heroes and speedily taking up his irresistible thunder bolt he hurled it with great force. The slayer of the Asuras (Indra) said to the celestial, “ These ter@ (Krishna and Arjuna) are already killed."
25Thereupon seeing the great thunder about to be hurled by the great Indra, the celestial each took up his own respective weapon.
26O king, Yama took up his death dealing club, the lord of wealth (Kubera) his mace, Varuna his noose and his beautiful missiles,
27Skanda (Kartikeya) took up his weapon Shakti and he stood as motionless as Meru mountain. The Ashvinis stood up with their fiery plaints in there hands.
28Dhatri (creator) stood with his bow in hand and Jaya with a great club, the greatly strong Tvashtri took up in anger a huge mountain.
29Surya took up a bright dart and Mrityu a battle axe. Aryamana taking up a fearful bludgeon walked about.
30Mitra stood there taking up a discuss as sharp as a razor. O king, Pushkara, Bhaga and Savita. Rushed upon Partha and Krishna with bows and swords in their hands.
31The Rudras, the Vasus, the greatly powerful Marutas. The Vishvadevas and the Sadhyas, all blazing in their own effulgence, these and many other celestial, armed with various weapons, rushed upon those two best of men, Krishna and Partha, with the desire of killing them.
32Then a wonderful phenomenon was seen in that great battle. Mysterious protects appeared, resembling those that appear at the great dissolution. Seeing this and seeing also Indra with millions of celestial prepared for fight. They (Krishna and Arjuna), fearless and invincible in battle, stood calmly with their bows in hands.
33Well-skilled in battle those warriors angrily attacked the advancing hosts of the celestial with their thunder-like arrows.
34They the celestial left the battle (field) in fear and sought the protection of Indra.
35Seeing the celestial routed by Madhava (Krishna) and Arjuna. The Rishis who were in the sky became very much astonished.
36Indra also, seeing that great prowess in the battle. Became exceedingly pleased; and he once more rushed upon them.
37The chastiser of Paka (Indra) then sent down a shower of stones to ascertain the power of Savyasachi (Arjuna).
38Who could draw his bow even with his left hand, but Arjuna dispelled that shower. Seeing his showers dispelled (by Arjuna), the god of one thousand sacrifices (Indra), the chastiser of Paka, once more sent down a thick shower of stone.
39The son of the chastiser of Paka Arjuna gave great pleasure to his father Indra by dispelling that shower also by his greatly swift arrows.
40Then Shakra Indra, wishing to kill the son of Pandu, tore up with his hands a large peak from the Mandara mountain with trees and all; he then hurled it against him.
41But Arjuna soon cut down that mountain peak into thousand pieces by his swift and firemouthed arrows.
42Fragments of that mountain peak in falling through the sky, looked as if the sun, the moon and the planets loosened from their positions fell down on earth.
43The fragments of that huge peak fell down on that forest and they killed numerous creatures, the dwellers of the Khandava.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — पाण्डु के पुत्र विवत्सु (अर्जुन) ने अपने उत्तम अस्त्रों को सहायता के लिए बुलाकर उस वर्षा की धारा को अपनी ही एक धारा से रोक दिया।
2उन महात्मा पाण्डव ने खाण्डव वन को असंख्य बाणों से ऐसे ढक दिया जैसे आकाश घने कुहरे से भर जाता है।
3जब वन के ऊपर का आकाश इस प्रकार सव्यसाची (अर्जुन) के बाणों से ढक गया, तब एक भी प्राणी (उस वन से) भाग न सका।
4नागों के महाबली राजा तक्षक वहाँ नहीं थे। जब वन में आग लगी, तब वे अनुपस्थित थे — वे कुरुक्षेत्र गए हुए थे।
5किन्तु तक्षक का बलशाली पुत्र, जिसका नाम अश्वसेन था, वहाँ (वन में) था; और उसने अग्नि से भागने के महान् प्रयत्न किए।
6अर्जुन के बाणों से घिरा हुआ वह (वन से) बाहर निकलने में सफल न हो सका, किन्तु उसकी माता, वह नागिन, उसके प्राण बचाने पर उद्यत हुई।
7उसने पहले उसका सिर निगला और फिर उसकी पूँछ निगलने लगी; उसी अवस्था में वह अपने पुत्र को बचाने का प्रयत्न करती हुई आकाश में उठी।
8ज्यों ही पाण्डव (अर्जुन) ने उसे भागते देखा, उन्होंने तीक्ष्ण बाणों से उसका सिर काट दिया, किन्तु शची के पति, वज्रधारी इन्द्र ने यह सब देखा; और उन्होंने अपने मित्र के पुत्र को बचाने का निश्चय किया। उन्होंने प्रचण्ड वायु उठाई और अर्जुन को उनकी चेतना से रहित कर दिया। इसी बीच अश्वसेन भागने में सफल हो गया।
9यह भयंकर माया देखकर और नागों द्वारा छले जाने पर पाण्डव ने समस्त प्राणियों को दो, तीन अथवा अधिक टुकड़ों में काट डाला।
10विवत्सु (अर्जुन) ने क्रोध में उस नाग को शाप दिया जो इस प्रकार छलपूर्वक भाग निकला था; वैसा ही वासुदेव (कृष्ण) और अग्नि ने भी किया। उन्होंने कहा — "तुम कभी यश या प्रतिष्ठा प्राप्त न कर सकोगे।"
11तब अपने साथ हुए छल का स्मरण करके जिष्णु (अर्जुन) अत्यन्त क्रुद्ध हुए और आकाश को बाणों के मेघ से ढककर उन्होंने सहस्रनेत्र देव (इन्द्र) से युद्ध करना चाहा।
12अर्जुन को क्रोध में देखकर देवराज ने भी उनसे युद्ध करना चाहा। उन्होंने अपने अत्यन्त भयंकर अस्त्र फेंके और समस्त आकाश को ढक दिया।
13तब महान् गर्जना करती हुई वायु ने समस्त समुद्रों को क्षुब्ध करते हुए वर्षा की धाराओं से भरे मेघसमूहों को एकत्र किया।
14तब वज्रगर्जन से युक्त उन मेघों ने वज्र और बिजली की चमक उगली; किन्तु उन्हें दूर करने के लिए अर्जुन ने वायव्य नामक एक उत्तम अस्त्र उचित मन्त्रों के साथ छोड़ा। क्षण भर में उसने इन्द्र के वज्र का बल और तेज नष्ट कर दिया और उन मेघसमूहों में जो जल था उसे सुखा दिया; फिर उसने उनके बीच खेलती बिजलियों को नष्ट कर दिया।
15(क्षण भर में) आकाश धूल और अन्धकार से रहित हो गया; सुखद और शीतल वायु बहने लगी और सूर्य ने अपनी सामान्य दशा पुनः प्राप्त कर ली। तब नाना प्राणियों के जलते शरीरों से निकली मेदा से सिंचित अग्नि अपनी समस्त ज्वालाओं सहित प्रज्वलित हुए और उन्होंने अपने गर्जनों से ब्रह्माण्ड भर दिया।
16हे महाराज, वन को दोनों कृष्णों द्वारा रक्षित देखकर गरुड़वंश के अनेक पक्षी उन दोनों वीरों कृष्ण और पाण्डव (अर्जुन) को अपने वज्रतुल्य दृढ़ पंखों, चोंचों और नखों से प्रहार करने की इच्छा से गर्वपूर्वक आकाश से उतर आए।
17अनेक नाग भी पाण्डव (अर्जुन) पर टूट पड़े, जिनके मुखों से अत्यन्त तीव्र विष निकल रहा था।
18पार्थ ने उन्हें अपने उन बाणों से टुकड़े-टुकड़े कर दिया जो ऐसे प्रतीत होते थे मानो उनके क्रोध की अग्नि में डुबोए गए हों। वे (वे पक्षी और सर्प) सब नीचे जलती अग्नि में गिर पड़े।
19युद्ध की इच्छा से वहाँ असंख्य असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और नाग भी आए, सब भयंकर चीत्कार करते हुए।
20अपने कण्ठों से लोहे के गोले और गोलियाँ उगलने वाले उपकरणों से तथा विशाल पत्थर और अग्निबाण फेंकने वाले यन्त्रों से सुसज्जित होकर वे कृष्ण और पार्थ पर प्रहार करने के लिए आगे बढ़े।
21यद्यपि उन्होंने अस्त्रों की भयंकर वर्षा की, तथापि विवत्सु (अर्जुन) ने अपने तीक्ष्ण बाणों से उनके सिर काट डाले।
22उन शत्रुहन्ता, परम तेजस्वी कृष्ण ने भी अपने चक्र से दैत्यों और दानवों का महान् संहार किया।
23उनके चक्र के वेग से आहत और उनके बाणों से बिंधे अनेक अपरिमित बलशाली असुर वैसे ही निश्चल हो गए जैसे लहरों द्वारा तट पर फेंके गए तिनके और कूड़ा।
24तब देवराज इन्द्र अपने श्वेत हाथी पर चढ़कर उन दोनों वीरों पर टूट पड़े और शीघ्र ही अपना अप्रतिहत वज्र उठाकर उन्होंने उसे महान् बल से फेंका। असुरहन्ता (इन्द्र) ने देवताओं से कहा — "ये दोनों (कृष्ण और अर्जुन) अब मारे ही गए।"
25तब महेन्द्र द्वारा वह महान् वज्र फेंके जाने को उद्यत देखकर देवताओं ने अपने-अपने अस्त्र उठा लिए।
26हे राजन्, यम ने अपनी मृत्युदायिनी गदा उठाई, धनपति (कुबेर) ने अपनी गदा, वरुण ने अपना पाश और अपने सुन्दर अस्त्र,
27स्कन्द (कार्तिकेय) ने अपना शक्ति नामक अस्त्र उठाया और वे मेरु पर्वत के समान निश्चल खड़े हो गए। अश्विनीकुमार अपने हाथों में अग्निमय ओषधि-दण्ड लिए खड़े हुए।
28धाता (सृष्टिकर्ता) हाथ में धनुष लिए खड़े हुए और जय एक विशाल गदा लिए, महाबली त्वष्टा ने क्रोध में एक विशाल पर्वत उठा लिया।
29सूर्य ने एक चमकीला भाला उठाया और मृत्यु ने एक परशु। अर्यमा एक भयंकर मुद्गर लिए इधर-उधर घूमने लगे।
30मित्र वहाँ छुरे के समान तीक्ष्ण एक चक्र लिए खड़े हुए। हे राजन्, पूषा, भग और सविता हाथों में धनुष और खड्ग लिए पार्थ और कृष्ण पर टूट पड़े।
31रुद्र, वसु, महाबली मरुद्गण, विश्वेदेव और साध्य — सब अपने-अपने तेज से प्रज्वलित — ये और अन्य अनेक देवता नाना अस्त्रों से सुसज्जित होकर उन दोनों नरश्रेष्ठ कृष्ण और पार्थ पर उनका वध करने की इच्छा से टूट पड़े।
32तब उस महायुद्ध में एक अद्भुत दृश्य देखा गया। ऐसे रहस्यमय लक्षण प्रकट हुए जैसे महाप्रलय के समय प्रकट होते हैं। यह देखकर और लाखों देवताओं सहित इन्द्र को युद्ध के लिए उद्यत देखकर भी वे दोनों (कृष्ण और अर्जुन), निर्भय और युद्ध में अजेय, हाथों में धनुष लिए शान्तिपूर्वक खड़े रहे।
33युद्ध में सुनिपुण उन योद्धाओं ने क्रोधपूर्वक अपने वज्रतुल्य बाणों से देवताओं की बढ़ती सेनाओं पर आक्रमण किया।
34वे देवता भयवश रणभूमि छोड़कर भागे और उन्होंने इन्द्र की शरण ली।
35माधव (कृष्ण) और अर्जुन द्वारा देवताओं को पराभूत देखकर आकाश में स्थित ऋषिगण अत्यन्त विस्मित हुए।
36इन्द्र भी युद्ध में वह महान् पराक्रम देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए; और उन्होंने एक बार फिर उन पर आक्रमण किया।
37तब पाकशासन (इन्द्र) ने सव्यसाची (अर्जुन) का बल जानने के लिए पत्थरों की वर्षा की,
38जो बाएँ हाथ से भी अपना धनुष खींच सकते थे; किन्तु अर्जुन ने उस वर्षा को दूर कर दिया। अपनी वर्षा को (अर्जुन द्वारा) दूर हुआ देखकर सहस्रयज्ञकर्ता देव (इन्द्र), पाकशासन ने एक बार फिर पत्थरों की घनी वर्षा की।
39पाकशासन के पुत्र अर्जुन ने अपने अत्यन्त वेगवान् बाणों से उस वर्षा को भी दूर करके अपने पिता इन्द्र को महान् प्रसन्नता दी।
40तब पाण्डु के पुत्र का वध करने की इच्छा से शक्र इन्द्र ने मन्दर पर्वत का एक विशाल शिखर वृक्षों सहित अपने हाथों से उखाड़ लिया; फिर उन्होंने उसे उन पर फेंका।
41किन्तु अर्जुन ने अपने वेगवान् और अग्निमुख बाणों से उस पर्वतशिखर को शीघ्र ही सहस्रों टुकड़ों में काट डाला।
42उस पर्वतशिखर के खण्ड आकाश से गिरते हुए ऐसे लगते थे मानो सूर्य, चन्द्रमा और ग्रह अपने स्थानों से छूटकर पृथ्वी पर गिर रहे हों।
43उस विशाल शिखर के खण्ड उस वन पर गिरे और उन्होंने खाण्डव के निवासी अनेक प्राणियों का वध कर दिया।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — पाण्डुका पुत्र विवत्सु (अर्जुन)ले आफ्ना उत्तम अस्त्रलाई सहायताका लागि बोलाएर त्यस वर्षाको धारालाई आफ्नै एउटा धाराले रोकिदिए।
2ती महात्मा पाण्डवले खाण्डव वनलाई असङ्ख्य बाणले यसरी ढाकिदिए जसरी आकाश बाक्लो कुहिरोले भरिन्छ।
3जब वनमाथिको आकाश यसरी सव्यसाची (अर्जुन)का बाणले ढाकियो, तब एउटै प्राणी पनि (त्यस वनबाट) भाग्न सकेन।
4नागहरूका महाबली राजा तक्षक त्यहाँ थिएनन्। जब वनमा आगो लाग्यो, तब उनी अनुपस्थित थिए — उनी कुरुक्षेत्र गएका थिए।
5तर तक्षकको बलशाली पुत्र, जसको नाम अश्वसेन थियो, त्यहाँ (वनमा) थियो; र उसले अग्निबाट भाग्ने महान् प्रयत्न गर्यो।
6अर्जुनका बाणले घेरिएको ऊ (वनबाट) बाहिर निस्कन सफल भएन, तर उसकी आमा, ती नागिनी, उसको प्राण बचाउन उद्यत भइन्।
7उनले पहिले उसको टाउको निलिन् र अनि उसको पुच्छर निल्न थालिन्; त्यसै अवस्थामा उनी आफ्नो पुत्रलाई बचाउने प्रयत्न गर्दै आकाशमा उठिन्।
8जसै पाण्डव (अर्जुन)ले उनलाई भागिरहेको देखे, उनले तीक्ष्ण बाणले उनको टाउको काटिदिए, तर शचीका पति, वज्रधारी इन्द्रले यो सबै देखे; र उनले आफ्ना मित्रका पुत्रलाई बचाउने निश्चय गरे। उनले प्रचण्ड वायु उठाए र अर्जुनलाई तिनको चेतनाबाट रहित पारे। यसै बीच अश्वसेन भाग्नमा सफल भयो।
9यो भयङ्कर माया देखेर र नागहरूद्वारा छलिएपछि पाण्डवले सम्पूर्ण प्राणीलाई दुई, तीन अथवा अझ धेरै टुक्रामा काटिदिए।
10विवत्सु (अर्जुन)ले क्रोधमा त्यस नागलाई श्राप दिए जो यसरी छलपूर्वक भागेको थियो; त्यस्तै वासुदेव (कृष्ण) र अग्निले पनि गरे। उनीहरूले भने — "तिमीले कहिल्यै यश वा प्रतिष्ठा प्राप्त गर्न सक्नेछैनौ।"
11तब आफूसँग भएको छल सम्झेर जिष्णु (अर्जुन) अत्यन्त क्रुद्ध भए र आकाशलाई बाणका मेघले ढाकेर उनले सहस्रनेत्र देव (इन्द्र)सँग युद्ध गर्न चाहे।
12अर्जुनलाई क्रोधमा देखेर देवराजले पनि उनीसँग युद्ध गर्न चाहे। उनले आफ्ना अत्यन्त भयङ्कर अस्त्र फ्याँके र सम्पूर्ण आकाश ढाकिदिए।
13तब महान् गर्जन गर्दै वायुले सम्पूर्ण समुद्रलाई क्षुब्ध पार्दै वर्षाका धाराले भरिएका मेघसमूह जम्मा गर्यो।
14तब वज्रगर्जनले युक्त ती मेघहरूले वज्र र बिजुलीको चमक ओकले; तर तिनलाई हटाउन अर्जुनले वायव्य नामक एउटा उत्तम अस्त्र उचित मन्त्रसहित छाडे। क्षणभरमै त्यसले इन्द्रको वज्रको बल र तेज नष्ट पारिदियो र ती मेघसमूहमा जुन जल थियो त्यो सुकाइदियो; अनि त्यसले तिनका बीचमा खेलिरहेका बिजुलीलाई नष्ट पारिदियो।
15(क्षणभरमै) आकाश धूलो र अन्धकारबाट रहित भयो; सुखद र शीतल वायु बहन थाल्यो र सूर्यले आफ्नो सामान्य अवस्था पुनः प्राप्त गर्यो। तब नाना प्राणीका बलिरहेका शरीरबाट निस्केको बोसोले सिञ्चित अग्नि आफ्ना सम्पूर्ण ज्वालासहित प्रज्वलित भए र उनले आफ्ना गर्जनले ब्रह्माण्ड भरिदिए।
16हे महाराज, वनलाई दुवै कृष्णद्वारा रक्षित देखेर गरुडवंशका अनेक पक्षी ती दुवै वीर कृष्ण र पाण्डव (अर्जुन)लाई आफ्ना वज्रतुल्य दृढ पखेटा, चुच्चो र नङ्ग्राले प्रहार गर्ने इच्छाले गर्वपूर्वक आकाशबाट ओर्लिए।
17अनेक नाग पनि पाण्डव (अर्जुन)माथि जाइलागे, जसका मुखबाट अत्यन्त तीव्र विष निस्किरहेको थियो।
18पार्थले तिनलाई आफ्ना ती बाणले टुक्रा-टुक्रा पारिदिए जो यस्ता देखिन्थे मानौँ तिनका क्रोधको अग्निमा चोपिएका हुन्। ती (ती पक्षी र सर्पहरू) सबै तल बलिरहेको अग्निमा खसे।
19युद्धको इच्छाले त्यहाँ असङ्ख्य असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस र नाग पनि आए, सबै भयङ्कर चित्कार गर्दै।
20आफ्ना कण्ठबाट फलामका गोला र गोली ओकल्ने उपकरणले तथा विशाल ढुङ्गा र अग्निबाण फ्याँक्ने यन्त्रले सुसज्जित भई तिनीहरू कृष्ण र पार्थमाथि प्रहार गर्न अगाडि बढे।
21यद्यपि तिनीहरूले अस्त्रको भयङ्कर वर्षा गरे, तथापि विवत्सु (अर्जुन)ले आफ्ना तीक्ष्ण बाणले तिनीहरूका टाउका काटिदिए।
22ती शत्रुहन्ता, परम तेजस्वी कृष्णले पनि आफ्नो चक्रले दैत्य र दानवहरूको महान् संहार गरे।
23उनको चक्रको वेगले आहत र उनका बाणले बिँधिएका अनेक अपरिमित बलशाली असुर त्यसै गरी निश्चल भए जसरी छालले किनारमा फ्याँकिएका सिन्का र फोहोर।
24तब देवराज इन्द्र आफ्नो सेतो हात्तीमा चढेर ती दुवै वीरमाथि जाइलागे र चाँडै आफ्नो अप्रतिहत वज्र उठाएर उनले त्यो महान् बलले फ्याँके। असुरहन्ता (इन्द्र)ले देवताहरूलाई भने — "यी दुवै (कृष्ण र अर्जुन) अब मारिइहाले।"
25तब महेन्द्रद्वारा त्यो महान् वज्र फ्याँक्न उद्यत भएको देखेर देवताहरूले आ-आफ्ना अस्त्र उठाए।
26हे राजन्, यमले आफ्नो मृत्युदायिनी गदा उठाए, धनपति (कुबेर)ले आफ्नो गदा, वरुणले आफ्नो पाश र आफ्ना सुन्दर अस्त्र,
27स्कन्द (कार्तिकेय)ले आफ्नो शक्ति नामक अस्त्र उठाए र उनी मेरु पर्वतजस्तै निश्चल उभिए। अश्विनीकुमारहरू आफ्ना हातमा अग्निमय ओषधि-दण्ड लिएर उभिए।
28धाता (सृष्टिकर्ता) हातमा धनु लिएर उभिए र जय एउटा विशाल गदा लिएर, महाबली त्वष्टाले क्रोधमा एउटा विशाल पर्वत उठाए।
29सूर्यले एउटा चम्किलो भाला उठाए र मृत्युले एउटा बन्चरो। अर्यमा एउटा भयङ्कर मुद्गर लिएर यताउति घुम्न थाले।
30मित्र त्यहाँ छुराजस्तै तीक्ष्ण एउटा चक्र लिएर उभिए। हे राजन्, पूषा, भग र सविता हातमा धनु र खड्ग लिएर पार्थ र कृष्णमाथि जाइलागे।
31रुद्र, वसु, महाबली मरुद्गण, विश्वेदेव र साध्य — सबै आ-आफ्नो तेजले प्रज्वलित — यी र अन्य अनेक देवता नाना अस्त्रले सुसज्जित भई ती दुवै नरश्रेष्ठ कृष्ण र पार्थमाथि तिनको वध गर्ने इच्छाले जाइलागे।
32तब त्यस महायुद्धमा एउटा अद्भुत दृश्य देखियो। यस्ता रहस्यमय लक्षण प्रकट भए जस्ता महाप्रलयका बेला प्रकट हुन्छन्। यो देखेर र लाखौँ देवतासहित इन्द्रलाई युद्धका लागि उद्यत देखेर पनि ती दुवै (कृष्ण र अर्जुन), निर्भय र युद्धमा अजेय, हातमा धनु लिएर शान्तिपूर्वक उभिइरहे।
33युद्धमा सुनिपुण ती योद्धाहरूले क्रोधपूर्वक आफ्ना वज्रतुल्य बाणले देवताहरूका बढ्दो सेनामाथि आक्रमण गरे।
34ती देवताहरू भयवश रणभूमि छोडेर भागे र उनीहरूले इन्द्रको शरण लिए।
35माधव (कृष्ण) र अर्जुनद्वारा देवताहरू पराभूत भएको देखेर आकाशमा रहेका ऋषिहरू अत्यन्त विस्मित भए।
36इन्द्र पनि युद्धमा त्यो महान् पराक्रम देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए; र उनले एक पटक फेरि तिनीहरूमाथि आक्रमण गरे।
37तब पाकशासन (इन्द्र)ले सव्यसाची (अर्जुन)को बल जान्नका लागि ढुङ्गाको वर्षा गरे,
38जो देब्रे हातले पनि आफ्नो धनु तान्न सक्थे; तर अर्जुनले त्यो वर्षा हटाइदिए। आफ्नो वर्षा (अर्जुनद्वारा) हटेको देखेर सहस्रयज्ञकर्ता देव (इन्द्र), पाकशासनले एक पटक फेरि ढुङ्गाको घना वर्षा गरे।
39पाकशासनका पुत्र अर्जुनले आफ्ना अत्यन्त वेगवान् बाणले त्यो वर्षा पनि हटाएर आफ्ना पिता इन्द्रलाई महान् प्रसन्नता दिए।
40तब पाण्डुका पुत्रको वध गर्ने इच्छाले शक्र इन्द्रले मन्दर पर्वतको एउटा विशाल शिखर रूखहरूसहित आफ्ना हातले उखेले; अनि उनले त्यो उनीमाथि फ्याँके।
41तर अर्जुनले आफ्ना वेगवान् र अग्निमुख बाणले त्यस पर्वतशिखरलाई चाँडै नै हजारौँ टुक्रामा काटिदिए।
42त्यस पर्वतशिखरका खण्डहरू आकाशबाट खस्दै यस्ता लाग्थे मानौँ सूर्य, चन्द्रमा र ग्रहहरू आफ्ना स्थानबाट छुटेर पृथ्वीमा खसिरहेका हुन्।
43त्यस विशाल शिखरका खण्ड त्यस वनमा खसे र तिनले खाण्डवका निवासी अनेक प्राणीको वध गरे।