वैवाहिक पर्व — पाँच इन्द्रहरूको कथा
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 197
संस्कृत
1व्यास उवाच पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रमुपासते। तत्र वैवस्वतो राजशामित्रमकरोत् तदा॥
2ततो यमो दीक्षितस्तत्र राजन् नामारयत् कंचिदपि प्रजानाम्। ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः। कालातिपातान्मरणप्रहीणाः॥
3सोमश्च शक्रो वरुणः कुबेरः साध्या रुद्रा वसवोऽथाश्चिनौ च। प्रजापतिर्भुवनस्य प्रणेता समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये॥
4ततोऽब्रुवन् लोकगुरुं समेता भयात् तीव्रान्मानुषाणां च वृद्ध्या। तस्माद् भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः प्रयाम सर्वं शरणं भवन्तम्॥
5पितामह उवाच किं वो भय मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराः। मा वो मर्त्यसकाशाद् वै भयं भवितुमर्हति॥
6देवा ऊचुः मा अमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन। अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः॥
7श्रीभगवानुवाच स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः। तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये तत एषां भवितैवान्तकालः॥
8वैवस्वतस्यैव तनुर्विभक्ता वीर्येण युष्माकमुत प्रयुक्ता। सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले न तत्र वीर्यं भविता नरेषु॥
9व्यास उवाच ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा जग्मुर्यत्र देवा यजन्ते। समासीनास्ते समेता महाबला भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम्॥
10स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम। सोऽपश्यद् योषामथ पावकप्रभां यत्र देवी गङ्गा सततं प्रसूता॥
11सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी गङ्गां देवीं व्यवगाह्य व्यतिष्ठत्। स्तत् पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम्॥
12मपृच्छत् तां योषितमन्तिकाद् वै। र्वाक्यं तथ्यं कामयेऽहं ब्रवीहि॥
13स्त्र्युवाच त्वं वेत्स्यसे मामिह यास्मि शक्र चदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या। आगच्छ राजन् पुरतो गमिष्ये द्रष्टासि तद् रोदिमि यत्कृतेऽहम्॥
14व्यास उवाच तां गच्छन्तीमन्वगच्छत् तदानीं सोऽपश्यदारात् तरुणं दर्शनीयम्। सिद्धासनस्थं युवतीसहायं क्रीडन्तमैक्षद् गिरिराजमूर्तीि॥
15तमब्रवीद् देवराजो ममेदं त्वं विद्धि विद्वन् भुवनं वशे स्थितम्। ईशोऽहमस्मीति समन्युरब्रवीद् दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम्॥
16क्रुद्धं च शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो जहास शक्रं च शनैरुदैक्षत। स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे।॥
17यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया तदा देवीं रुदतीं तामुत्राच! नैनं दर्पः पुनरप्याविशेत॥
18ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु सस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद् धरण्याम्। तमब्रवीद् भगवानुग्रतेजा मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित्॥
19निवर्तयैनं च महाद्रिराज बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्। छिद्रस्य चैवाविश मध्यमस्य यत्रासते त्वद्धिधाः सूर्यभासः॥
20स्तुल्याश्चितुरोऽन्यान् ददर्श। स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिनाहं भविता वै यथेमे॥
21ततो देवो गिरिशो वज्रपाणि विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच। दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात्॥
22उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रावेपता” भृशमेवाभिषङ्गात्। मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि॥
23स प्राञ्जलिः वृषवाहनेन प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः। उवाच देवं बहुरूपमुग्रस्रष्टाशेषस्य भुवनस्य त्वं भवाद्यः॥
24तमब्रवीदुग्रवर्चाः प्रहस्य नैवंशीला: शेषमिहाप्नुवन्ति। एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्तात् तस्मादेतां दरीमाविश्य शेष्व॥
25तत्र ह्येवं भवितारो न संशयो योनि सर्वे मानुषीमाविशध्वम्। तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं बहूनन्यान् निधनं प्रापयित्वा॥ आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम्। सर्वं मया भाषितमेतदेवं कर्तव्यमन्यद् विविधार्थयुक्तम्॥
26पूर्वेन्द्रा ऊचुः गमिष्यामो मानुषं देवलोकाद् दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः। देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां धर्मो वायुर्मघावानश्विनौ च। अस्त्रैर्दिव्यैर्मानुषान् योधयित्वा आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकम्॥
27व्यास उवाच एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह। दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्॥
28विश्वभुग्भूतधामा च शिविरिन्द्रः प्रतापवान्। शातिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः॥
29तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा प्रादादिष्टं संनिसर्गाद् यथोक्तम्। तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु॥
30तैरेव सार्धं तु ततः स देवो जगाम नारायणमप्रमेयम्। अनन्तमव्यक्तमजं पुराणं सनातनं विश्वमरन्तरूपम्॥
31स चापि तद् व्यदधात् सर्वमेव ततः सर्वे सम्बभूबुर्धरण्याम्। स चापि केशौ हरिरुद्धबह शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम्॥
32तौ चापि केशौ निविशेतां यदूनां कुले स्त्रियौ देवकी रोहिणीं च। तयोरेको बलदेवो बभूव योऽसौ श्वेतस्तस्य देवस्य केशः। कृष्णो द्वितीयः केशवः सम्बभूव केशो योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः॥
33स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य। इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची॥
34र्ये ते राजन् पूर्वमिन्द्रा बभूवुः। लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा॥
35कथं हि स्त्री कर्मणा ते महीतलात् समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात्। यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं गन्धश्चास्याः क्रोशमात्रात् प्रवाति॥
36इदं चान्यत् प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र ददानि ते वरमत्यद्भुतं च। दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान्॥
37वैशम्पायन उवाच ततो व्यासः परमोदारकर्मा शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः। चक्षुर्दिव्यै प्रददौ तांश्च सर्वान् राजाऽपश्यत् पूर्वदेहैर्यथावत्॥
38ततो दिव्यान् हेमकिरीटमालिनः शक्रप्रख्यान् पावकादित्यवर्णान्। बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान् ददर्श॥
39र्माल्यैश्चावयैः शोभमानानतीव। नादित्यान् वा सर्वगुणोपपन्नान्॥
40तान् पूर्वेन्द्रानभिवीक्ष्याभिरूपान् शक्रात्मजं चेन्द्ररूपं निशम्य। प्रीतो राजा दुपदो विस्मितश्च दिव्यां मायां तामवेक्ष्याप्रमेयाम्॥
41तां चैवावयां स्त्रियमतिरूपयुक्तां दिव्यां साक्षात् सोमवह्निप्रकाशाम्। योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः पत्नी मत्वा दृष्टवान् पार्थिवेन्द्रः॥
42स तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य। नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम्॥
43व्यास उवाच आसीत् तपोवने काचिदृषेः कन्या महात्मनः। नाध्ययगच्छत् पतिं सा तु कन्या रूपवती सती॥४४।
44तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम्। तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम्॥
45सैवमुक्ताब्रवीत् कन्या देवं वरदमीश्वरम्। पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनः पुनः॥
46ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतमानसः। पञ्च ते पतयो भद्रे भविष्यन्तीति शंकरः॥
47सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषत। एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति शंकर॥
48तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः। पञ्चकृत्वस्त्वयोक्तोऽहं पतिं देहीति वै पुनः॥
49तत् तथा भविता भद्रे वचस्तद् भद्रमस्तु ते। देहमन्यं गतायास्ते सर्वमेतद् भविष्यति॥
50दुपदैषा हि सा जज्ञे सुता वै देवरूपिणी। पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता॥
51स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थं तु समुत्पन्ना महामखे। सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता॥
52सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा पञ्चानामेका स्वकृतेनेह कर्मणा। सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयम्भुवा श्रुत्वा राजन् दुपदेष्टं कुरुष्व॥
अङ्ग्रेजी
1Vyasa said : In days of yore, the celestials performed a great sacrifice in the Naimisha forest. O king, the son of Vivasvata (Yama) became the slayer of animals.
2O king, thus employed in that sacrifice, Yama did not kill any human being. Thereupon the death being suspended among men, the number of human beings greatly increased.
3Soma, Shakra, Varuna, Kubera, the Sadhyas, the Rudra, the Vasus, the twin Ashvinis, these and other celestials went to Prajapati, the creator of the world.
4Alarmed at the increase on human beings, they all thus addressed the master of creation. “We are afflicted with the fear (of the increase of human beings) and therefore wishing to be relieved, we ask your protection.
5The Grandsire said : You have no fear from fear human beings; you are all immoral. You should not be frightened by the mortals.
6The Celestials said: The mortals have all become the immortals. There is now no difference between them and us. Being vexed at this, we have come to you so that we may have some distinction (from men).
7The Deity said : The son of Vivasvata (Yama) is now engaged in the great sacrifice. It is this reason that human beings are not dying. When his sacrificial works will be finished, the death will be again among men.
8When that time will come, the son of Vivasvata will be strengthened by your respective energies. He will then sweep away thousands of human beings who will have no energy left in them.
9Vyasa said : Having heard these words of the first born deity, the greatly strong (celestials) went (to the place of sacrifice) and when they all assembled there, they saw a (golden) lotus in the Bhagirathi.
10Seeing that (golden) lotus, they were very much surprised. The foremost of heroes among them, Indra, went (to find out where it grew). Going to the place where from the Ganges always issues forth, he saw a lady as effulgent as the fire.
11The lady who had come there to fetch water was bathing in the Ganges, but she was weeping all the while. The drops of tear that fell from her eyes were transformed into golden lotuses.
12Seeing this wonderful sight, the wielder of the thunder (Indra) came to the lady and said, “O amiable lady, who are you? Why are you weeping? I desire to know the truth. Tell me everything."
13The Lady said : O Shakra, unfortunate as I am, you may know who I am and why I am I weeping. O king, if you come with me as I lead the way, you can then see why I weep.
14Vyasa said : He (Indra) followed her and soon saw a handsome youth with a young lady. They were seated on a throne on the peaks of the king of mountains and they were playing with dice.
15The king of the celestials thus spoke to him, “O intelligent youth, know this universe to be under my sway." Seeing that the person take no notice of what he had said, he (Indra) again said, “I am the lord of the universe."
16Seeing Indra angry, the youth who was none else than Mahadeva cast a glance at him and smiled. At that glance the king of the celestials was at once paralysed and stood on that spot like a statue.
17When the game of dice came to an end, he (Shiva) spoke thus to the weeping woman, “Bring him (Indra) here. I shall so deal with him that pride may not again enter his heart."
18As soon as Indra was touched by that woman, the chief of the celestials with limbs paralysed by that touch fell down on the ground. The illustrious deity of fierce energy (Shiva) then said to him, "O Indra, never act thus again.
19Remove this huge stone, for your strength and energy are immeasurable. Enter the hole and wait with others who are all like you and the sun in splendour."
20He (Indra) removed that stone and saw a cave on the great mountain in which were four others resembling himself. Seeing them, he became very much grieved and exclaimed, "Shall I too meet with such fate?"
21Then looking at the wielder of thunder (Indra) with expanded eyes, the deity Girisha (Shiva), said in anger, "O Shatakratu, (Indra) enter this cave without delay, for out of folly you have insulted me before my very eyes."
22Thus addressed by the lord (Shiva), the chief of the celestials was deeply grieved in consequence of that imprecation; and with limbs weakened by fear he trembled like the wind shaken leaf of the tree on the breast of the king of mountains.
23Thus unexpectedly cursed by the deity that rides the bull (Shiva), Indra trembled from head to foot; and with joined hands the thus head addressed the fearful god of many manifestations, "O Bhava, you are the on looker of the infinite universe."
24To him thus replied the deity of fiery energy with smiles, “Those that have your disposition never obtain my grace. These others (four in the cave) were like you at one lie there for some time.
25The fate of you all should certainly by the same. All of you shall have to take births in the world of men, where having achieved many difficult feats and killing large number of men, you shall again regain the valued region of Indra by the merits of your respective deeds. You shall accomplish all I have said and much more.
26The Old Indras said : We shall go from our celestial region to the region of men where salvation is difficult to gain. But let the celestials, Dharma, Vayu, Maghavata (present Indra) and the twin Ashvinis beget us on our would be mother. After fighting with men with both hunian and celestial weapons, we shall again come back to the region of Indra.
27Vyasa said : Having heard this, the wielder of thunder (Indra) again addressed that foremost of gods (Shiva) saying, "Instead of going myself, I shall create from myself with a portion of my energy a person able to accomplish the task; and he will be the fifth among these (old Indras)."
28Vishvabhuga, Bhutadhamana, greatly effulgent Shibi, Shanti and Tejasvin, these are the five Indras of old.
29The illustrious deity of the formidable bow kindly granted to the five Indras the desire they cherished in their hearts and he appointed that exceedingly beautiful lady, who was none else than the celestial Lakshmi herself to be their common wife in the world of men.
30Thereupon accompanied by all these Indras, he (Shiva) went to Narayana, who is immeasurably effulgent, infinite, immaterial, the self born, the old the eternal and the spirit of the infinite universe.
31He (Narayana) approved of everything and then they (Indras) all took births in the world of men. Hari (Narayana) took up two hairs from his body; one of then was white and the other black.
32Those two hairs entered the wombs of the two ladies of the Yadu race, named Devaki and Rohini. The hair of the deity that was white became Baladeva and the hair that was black became Keshava's self, Krishna.
33Those Indra-like ones who were kept confined in the cave of the mountain are none less then the five sons of Pandu, possessing great prowess. And the Pandava Savyasachi (Arjuna) is a portion of (the present) Indra.
34O king, thus were born as the sons of Pandu those that were at one time Indras and the celestial Lakshmi herself who had appointed to be their wife is the exceedingly beautiful Draupadi.
35How could she whose effulgence is like that of the son of the moon, whose fragrance spreads over two miles around, take birth in any other but an extraordinary way? She rose from within the earth by virtue of your sacrifice.
36O king, I cheerfully grant to you this boon, I give you spiritual sight. Behold the sons of Kunti now possessing their sacred and celestial forms of old.
37Vaishampayana said : Thereupon, that holy Brahmana, Vyasa of greatly generous deeds, gave celestial sight to that king (Drupada) by his ascetic power. Then the king saw them (the Pandavas) all possessing their former forms.
38He saw them with celestial garlands, each of them resembling like a Indra himself, with complexion as effulgent as the fire or the sun, each adorned with every ornament, each handsome and youthful, each with broad chest and stature with a height of five cubits.
39Possessing every accomplishment, attired in celestial robes of great beauty and adorned with fragrant garlands of excellent make, the king saw them as so many, three-eyed gods (Shiva) or Vasus, Rudras or Adityas.
40Seeing the (four others) Pandavas in the forms of the (present) Indra sprang from Indra himself, the king Drupada was exceedingly pleased. He was greatly surprised on seeing the celestial manifestation of Maya.
41Looking at his daughter, that foremost of women possessing great beauty as that of a celestial maiden and splendour as that of the fire or the moon, the king considered, that for her beauty, splendour and fame, she is really worthy to be th y wife of those celestial beings.
42Seeing that wonderful sight, he touched the feet of the son of Satyavati, (Vyasa) and said, “O great Rishi, there is nothing wonderful in you."
43Vyasa said : There was in a certain wood a daughter of an illustrious Rishi, who though handsome and chaste, did not get a husband,
44She gratified by her asceticism the deity Shankara (Shiva). The deity being pleased with her, himself thus spoke to her “Tell me what you want."
45Having been thus addressed, she repeatedly said to the boon-giving supreme lord, "I desire to have a husband endued with all accomplishments."
46That deity Shankara gave her the boon in joyful heart (saying), "O amiable girl, you shall have five husbands."
47She who had been able to please the deity said again, “O Shankara, I desire to have from you only one husband endued with all accomplishments."
48The god of gods, being well-pleased with her, spoke again to her thus, “You have addressed me five times saying, “Give me a husband"
49O amiable girl, therefore it shall be as you have asked. Be blessed. All this will happen in one of your future births.”
50This your daughter of celestial beauty is that maiden. The faultless Krishna of the Prishata race had been pre-ordained to be the wife of five (men).
51The celestial Lakshmi has risen in the great sacrifice to be the wife of the Pandavas. After serve penances she is born as your daughter.
52O king, that handsome goddess, who is waited upon by all the celestials, becomes the wife of five husbands. She has been created by the self-created (Brahma) for this purpose. Hearing all this, do what you desire.
हिन्दी
1व्यास ने कहा — प्राचीन काल में देवताओं ने नैमिष वन में एक महान् यज्ञ किया। हे राजन्, विवस्वान् के पुत्र (यम) उसमें पशुओं के वधकर्ता बने।
2हे राजन्, इस प्रकार उस यज्ञ में लगे रहने के कारण यम ने किसी मनुष्य का वध नहीं किया। तदनन्तर मनुष्यों में मृत्यु रुक जाने से मनुष्यों की संख्या अत्यधिक बढ़ गई।
3सोम, शक्र, वरुण, कुबेर, साध्य, रुद्र, वसु, दोनों अश्विनीकुमार — ये तथा अन्य देवता संसार के स्रष्टा प्रजापति के पास गए।
4मनुष्यों की वृद्धि से घबराकर उन सबने सृष्टि के स्वामी से इस प्रकार कहा — "हम (मनुष्यों की वृद्धि के) भय से पीड़ित हैं और अतः राहत चाहते हुए हम आपकी शरण माँगते हैं।"
5पितामह ने कहा — तुम्हें मनुष्यों से कोई भय नहीं है; तुम सब अमर हो। तुम्हें मर्त्य मनुष्यों से भयभीत नहीं होना चाहिए।
6देवताओं ने कहा — मर्त्य मनुष्य सब अमर हो गए हैं। अब उनमें और हममें कोई अन्तर नहीं रहा। इससे खिन्न होकर हम आपके पास आए हैं जिससे हमें (मनुष्यों से) कुछ भेद प्राप्त हो।
7भगवान् ने कहा — विवस्वान् के पुत्र (यम) इस समय उस महान् यज्ञ में लगे हुए हैं। इसी कारण मनुष्य मर नहीं रहे हैं। जब उनके यज्ञकर्म समाप्त हो जाएँगे, तब मनुष्यों में पुनः मृत्यु होगी।
8जब वह समय आएगा, तब विवस्वान् के पुत्र तुम्हारे-तुम्हारे तेज से बलवान् होंगे। तब वे सहस्रों मनुष्यों को बहा ले जाएँगे, जिनमें कोई तेज शेष नहीं रहेगा।
9व्यास ने कहा — प्रथम उत्पन्न देव के ये वचन सुनकर वे महाबलशाली (देवता) (यज्ञस्थल को) गए और जब वे सब वहाँ एकत्र हुए, तब उन्होंने भागीरथी में एक (स्वर्ण) कमल देखा।
10उस (स्वर्ण) कमल को देखकर वे अत्यन्त आश्चर्यचकित हुए। उनमें वीरश्रेष्ठ इन्द्र (यह पता लगाने) गए (कि वह कहाँ उगा है)। जहाँ से गंगा सदा निकलती है वहाँ जाकर उन्होंने अग्नि के समान तेजस्विनी एक देवी को देखा।
11वह देवी, जो वहाँ जल लेने आई थी, गंगा में स्नान कर रही थी, किन्तु वह निरन्तर रो भी रही थी। उसके नेत्रों से जो अश्रुबिन्दु गिरते थे वे स्वर्णकमलों में बदल जाते थे।
12यह अद्भुत दृश्य देखकर वज्रधारी (इन्द्र) उस देवी के पास आए और बोले — "हे सौम्ये, तुम कौन हो? तुम क्यों रो रही हो? मैं सत्य जानना चाहता हूँ। मुझे सब कुछ बताओ।"
13देवी ने कहा — हे शक्र, मैं जो अभागिनी हूँ, आप जान सकते हैं कि मैं कौन हूँ और मैं क्यों रो रही हूँ। हे राजन्, यदि आप मेरे मार्गदर्शन में मेरे साथ चलें, तो आप देख सकेंगे कि मैं क्यों रोती हूँ।
14व्यास ने कहा — वे (इन्द्र) उसके पीछे चले और शीघ्र ही उन्होंने एक सुन्दर युवक को एक युवती के साथ देखा। वे पर्वतराज के शिखरों पर एक सिंहासन पर बैठे थे और वे पासों से खेल रहे थे।
15देवताओं के राजा ने उससे इस प्रकार कहा — "हे बुद्धिमान् युवक, इस विश्व को मेरे ही अधीन जानो।" उस पुरुष को अपनी कही बात पर कोई ध्यान न देते देखकर उन्होंने (इन्द्र ने) फिर कहा — "मैं विश्व का स्वामी हूँ।"
16इन्द्र को क्रुद्ध देखकर वह युवक, जो और कोई नहीं वरन् महादेव थे, उन्होंने उन पर एक दृष्टि डाली और मुस्कराए। उस दृष्टि से देवताओं के राजा तत्काल जड़ हो गए और उस स्थान पर प्रतिमा के समान खड़े रह गए।
17जब पासों का खेल समाप्त हुआ, तब उन्होंने (शिव ने) उस रोती हुई स्त्री से इस प्रकार कहा — "इसे (इन्द्र को) यहाँ लाओ। मैं इसके साथ ऐसा व्यवहार करूँगा कि इसके हृदय में फिर कभी अभिमान प्रवेश न कर सके।"
18ज्यों ही उस स्त्री ने इन्द्र का स्पर्श किया, त्यों ही उस स्पर्श से अंगों के जड़ हो जाने से देवताओं के प्रमुख भूमि पर गिर पड़े। तब उग्र तेज वाले उन यशस्वी देव (शिव) ने उनसे कहा — "हे इन्द्र, फिर कभी ऐसा मत करना।
19इस विशाल शिला को हटाओ, क्योंकि तुम्हारा बल और तेज अपरिमित है। उस गुहा में प्रवेश करो और उन दूसरों के साथ प्रतीक्षा करो जो सब तुम्हारे ही समान हैं और तेज में सूर्य के समान हैं।"
20उन्होंने (इन्द्र ने) वह शिला हटाई और उस महान् पर्वत में एक गुहा देखी जिसमें अपने ही समान चार और (पुरुष) थे। उन्हें देखकर वे अत्यन्त दुःखी हुए और बोल उठे — "क्या मेरी भी ऐसी ही दशा होगी?"
21तब वज्रधारी (इन्द्र) को फैली हुई आँखों से देखकर गिरीश देव (शिव) ने क्रोध में कहा — "हे शतक्रतु (इन्द्र), बिना विलम्ब इस गुहा में प्रवेश करो, क्योंकि मूर्खता से तुमने मेरी ही आँखों के सामने मेरा अपमान किया है।"
22भगवान् (शिव) द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर देवताओं के प्रमुख उस शाप के कारण अत्यन्त दुःखी हुए; और भय से शिथिल अंगों वाले वे पर्वतराज के वक्ष पर वायु से हिलते वृक्ष के पत्ते के समान काँपने लगे।
23वृषभवाहन देव (शिव) द्वारा इस प्रकार अप्रत्याशित रूप से शापित होकर इन्द्र सिर से पैर तक काँप उठे; और हाथ जोड़कर उन्होंने अनेक रूपों वाले उन भयंकर देव को इस प्रकार सम्बोधित किया — "हे भव, आप अनन्त विश्व के द्रष्टा हैं।"
24उनसे उस अग्नितुल्य तेज वाले देव ने मुस्कराते हुए इस प्रकार उत्तर दिया — "जिनका स्वभाव तुम्हारे जैसा है वे कभी मेरी कृपा नहीं पाते। ये अन्य (गुहा के चारों) भी एक समय तुम्हारे ही समान थे; कुछ समय यहीं पड़े रहो।
25तुम सबका भाग्य निश्चय ही एक-सा होगा। तुम सबको मनुष्यलोक में जन्म लेना पड़ेगा, जहाँ अनेक कठिन कर्म करके और मनुष्यों की विशाल संख्या का वध करके तुम अपने-अपने कर्मों के पुण्य से पुनः इन्द्र का वह मूल्यवान् लोक प्राप्त करोगे। तुम वह सब पूरा करोगे जो मैंने कहा है और उससे भी अधिक।"
26पूर्व इन्द्रों ने कहा — हम अपने देवलोक से मनुष्यलोक में जाएँगे जहाँ मोक्ष प्राप्त करना कठिन है। किन्तु धर्म, वायु, मघवान् (वर्तमान इन्द्र) और दोनों अश्विनीकुमार — ये देवता हमारी भावी माता से हमें उत्पन्न करें। मानवीय और दिव्य दोनों प्रकार के अस्त्रों से मनुष्यों से युद्ध करके हम पुनः इन्द्रलोक लौट आएँगे।
27व्यास ने कहा — यह सुनकर वज्रधारी (इन्द्र) ने उन देवश्रेष्ठ (शिव) को पुनः सम्बोधित करते हुए कहा — "स्वयं जाने के स्थान पर मैं अपने ही तेज के एक अंश से एक ऐसे पुरुष की सृष्टि करूँगा जो यह कार्य पूरा करने में समर्थ हो; और वही इन (पूर्व इन्द्रों) में पाँचवाँ होगा।"
28विश्वभुज, भूतधामन्, महातेजस्वी शिबि, शान्ति और तेजस्विन् — ये पाँच पूर्व इन्द्र हैं।
29भयंकर धनुष वाले उन यशस्वी देव ने कृपापूर्वक उन पाँचों इन्द्रों को वह इच्छा प्रदान की जो उन्होंने अपने हृदयों में सँजो रखी थी और उन्होंने उस अत्यन्त सुन्दरी देवी को, जो और कोई नहीं वरन् स्वयं देवी लक्ष्मी थीं, मनुष्यलोक में उनकी साझी पत्नी होने के लिए नियुक्त किया।
30तदनन्तर इन सब इन्द्रों सहित वे (शिव) नारायण के पास गए, जो अपरिमित तेजस्वी, अनन्त, अभौतिक, स्वयम्भू, प्राचीन, सनातन और अनन्त विश्व की आत्मा हैं।
31उन्होंने (नारायण ने) सब कुछ स्वीकार किया और तब वे (इन्द्र) सब मनुष्यलोक में जन्मे। हरि (नारायण) ने अपने शरीर से दो केश लिए; उनमें से एक श्वेत था और दूसरा कृष्ण।
32वे दोनों केश यदुवंश की दो देवियों देवकी और रोहिणी के गर्भ में प्रविष्ट हुए। उस देव का जो केश श्वेत था वह बलदेव हुआ और जो केश कृष्ण था वह केशव का स्वरूप कृष्ण हुआ।
33जो इन्द्रतुल्य पुरुष उस पर्वत की गुहा में बन्द रखे गए थे, वे और कोई नहीं वरन् महान् पराक्रम से युक्त पाण्डु के पाँच पुत्र हैं। और पाण्डव सव्यसाची (अर्जुन) (वर्तमान) इन्द्र का अंश है।
34हे राजन्, इस प्रकार वे जो एक समय इन्द्र थे पाण्डु के पुत्रों के रूप में जन्मे और स्वयं देवी लक्ष्मी, जिन्हें उनकी पत्नी होने के लिए नियुक्त किया गया था, वही अत्यन्त सुन्दरी द्रौपदी हैं।
35जिसका तेज चन्द्रमा के पुत्र के समान है, जिसकी सुगन्ध दो कोस तक फैलती है, वह किसी असाधारण रीति के अतिरिक्त और किस प्रकार जन्म ले सकती थी? वह आपके यज्ञ के प्रभाव से पृथ्वी के भीतर से प्रकट हुई।
36हे राजन्, मैं प्रसन्नतापूर्वक आपको यह वर देता हूँ, मैं आपको दिव्य दृष्टि देता हूँ। कुन्ती के पुत्रों को अब उनके पवित्र और पूर्व के दिव्य रूपों में देखिए।
37वैशम्पायन ने कहा — तदनन्तर उन पवित्र ब्राह्मण, महान् उदार कर्मों वाले व्यास ने अपनी तपःशक्ति से उन राजा (द्रुपद) को दिव्य दृष्टि दी। तब राजा ने उन (पाण्डवों) को उनके पूर्व रूपों में देखा।
38उन्होंने उन्हें दिव्य मालाओं से युक्त देखा, जिनमें प्रत्येक स्वयं इन्द्र के समान था, जिनका वर्ण अग्नि अथवा सूर्य के समान तेजस्वी था, जिनमें प्रत्येक प्रत्येक आभूषण से अलंकृत था, जिनमें प्रत्येक सुन्दर और युवा था, जिनका वक्ष चौड़ा था और जिनका कद पाँच हाथ ऊँचा था।
39प्रत्येक गुण से युक्त, महान् सौन्दर्य के दिव्य वस्त्र धारण किए और उत्तम बनावट की सुगन्धित मालाओं से अलंकृत उन्हें राजा ने अनेक त्रिनेत्र देवों (शिव) अथवा वसुओं, रुद्रों अथवा आदित्यों के समान देखा।
40(अन्य चारों) पाण्डवों को (वर्तमान) इन्द्र के रूपों में और स्वयं इन्द्र से उत्पन्न (अर्जुन को) देखकर राजा द्रुपद अत्यन्त प्रसन्न हुए। वे उस दिव्य माया का प्रकटीकरण देखकर अत्यन्त आश्चर्यचकित हुए।
41अपनी पुत्री को, स्त्रियों में श्रेष्ठ उस कन्या को, जिसका सौन्दर्य देवकन्या के समान और तेज अग्नि अथवा चन्द्रमा के समान था, देखकर राजा ने विचार किया कि अपने सौन्दर्य, तेज और यश के कारण वह वस्तुतः उन दिव्य पुरुषों की पत्नी होने के योग्य है।
42वह अद्भुत दृश्य देखकर उन्होंने सत्यवती के पुत्र (व्यास) के चरण छुए और कहा — "हे महर्षि, आपके लिए कुछ भी अद्भुत नहीं है।"
43व्यास ने कहा — किसी वन में एक यशस्वी ऋषि की पुत्री थी, जो यद्यपि सुन्दरी और पतिव्रता थी, तथापि उसे पति नहीं मिला।
44उसने अपनी तपस्या से शंकर देव (शिव) को प्रसन्न किया। उससे प्रसन्न होकर उन देव ने स्वयं उससे इस प्रकार कहा — "बताओ तुम क्या चाहती हो।"
45इस प्रकार कहे जाने पर उसने वरदाता परमेश्वर से बार-बार कहा — "मैं समस्त गुणों से युक्त पति चाहती हूँ।"
46उन शंकर देव ने प्रसन्न हृदय से उसे वर दिया (यह कहते हुए) — "हे सौम्य कन्या, तुम्हारे पाँच पति होंगे।"
47जिसने उन देव को प्रसन्न कर लिया था उसने फिर कहा — "हे शंकर, मैं आपसे केवल एक ही पति चाहती हूँ जो समस्त गुणों से युक्त हो।"
48देवों के देव उससे भली प्रकार प्रसन्न होकर उससे पुनः इस प्रकार बोले — "तुमने मुझे पाँच बार सम्बोधित करके कहा है — 'मुझे पति दीजिए'।
49हे सौम्य कन्या, अतः जैसा तुमने माँगा है वैसा ही होगा। तुम्हारा कल्याण हो। यह सब तुम्हारे किसी भावी जन्म में होगा।"
50दिव्य सौन्दर्य वाली आपकी यह पुत्री ही वह कन्या है। पृषत वंश की निर्दोष कृष्णा पाँच (पुरुषों) की पत्नी होने के लिए पहले से ही नियत थी।
51देवी लक्ष्मी उस महान् यज्ञ में पाण्डवों की पत्नी होने के लिए प्रकट हुई हैं। उग्र तपस्या के पश्चात् वे आपकी पुत्री के रूप में जन्मी हैं।
52हे राजन्, वह सुन्दरी देवी, जिनकी सेवा समस्त देवता करते हैं, पाँच पतियों की पत्नी बनती हैं। स्वयम्भू (ब्रह्मा) ने इसी प्रयोजन से उनकी सृष्टि की है। यह सब सुनकर जो आप चाहें वह कीजिए।
नेपाली
1व्यासले भने — प्राचीन कालमा देवताहरूले नैमिष वनमा एक महान् यज्ञ गरे। हे राजन्, विवस्वान्का पुत्र (यम) त्यसमा पशुका वधकर्ता बने।
2हे राजन्, यसरी त्यस यज्ञमा लागिरहेकाले यमले कुनै मानिसको वध गरेनन्। त्यसपछि मानिसहरूमा मृत्यु रोकिँदा मानिसहरूको सङ्ख्या अत्यधिक बढ्यो।
3सोम, शक्र, वरुण, कुबेर, साध्य, रुद्र, वसु, दुवै अश्विनीकुमार — यी तथा अन्य देवताहरू संसारका स्रष्टा प्रजापतिकहाँ गए।
4मानिसहरूको वृद्धिले आत्तिएर तिनीहरू सबैले सृष्टिका स्वामीलाई यसरी भने — "हामी (मानिसहरूको वृद्धिको) भयले पीडित छौँ र त्यसैले राहत चाहँदै हामी तपाईंको शरण माग्दछौँ।"
5पितामहले भने — तिमीहरूलाई मानिसहरूबाट कुनै भय छैन; तिमीहरू सबै अमर छौ। तिमीहरू मर्त्य मानिसहरूबाट भयभीत हुनु हुँदैन।
6देवताहरूले भने — मर्त्य मानिसहरू सबै अमर भएका छन्। अब तिनीहरू र हामीमा कुनै भेद रहेन। यसबाट खिन्न भई हामी तपाईंकहाँ आएका छौँ जसबाट हामीलाई (मानिसहरूभन्दा) केही भेद प्राप्त होस्।
7भगवान्ले भने — विवस्वान्का पुत्र (यम) यस बेला त्यस महान् यज्ञमा लागिरहेका छन्। यसै कारण मानिसहरू मरिरहेका छैनन्। जब उनका यज्ञकर्म सकिनेछन्, तब मानिसहरूमा पुनः मृत्यु हुनेछ।
8जब त्यो समय आउनेछ, तब विवस्वान्का पुत्र तिमीहरू-तिमीहरूको तेजले बलवान् हुनेछन्। तब उनले हजारौँ मानिसलाई बगाएर लैजानेछन्, जसमा कुनै तेज बाँकी रहनेछैन।
9व्यासले भने — प्रथम उत्पन्न देवका यी वचन सुनेर ती महाबलशाली (देवताहरू) (यज्ञस्थलमा) गए र जब तिनीहरू सबै त्यहाँ जम्मा भए, तब तिनीहरूले भागीरथीमा एउटा (सुनको) कमल देखे।
10त्यस (सुनको) कमल देखेर तिनीहरू अत्यन्त आश्चर्यचकित भए। तिनीहरूमा वीरश्रेष्ठ इन्द्र (यो पत्ता लगाउन) गए (कि त्यो कहाँ उम्रेको छ)। जहाँबाट गङ्गा सदा निस्कन्छे त्यहाँ गएर उनले अग्निजस्तै तेजस्विनी एक देवीलाई देखे।
11ती देवी, जो त्यहाँ पानी लिन आएकी थिइन्, गङ्गामा नुहाइरहेकी थिइन्, तर उनी निरन्तर रोइरहेकी पनि थिइन्। उनका आँखाबाट जुन आँसुका थोपा खस्थे ती सुनका कमलमा परिणत हुन्थे।
12यो अद्भुत दृश्य देखेर वज्रधारी (इन्द्र) ती देवीकहाँ आए र भने — "हे सौम्ये, तिमी को हौ? तिमी किन रोइरहेकी छ्यौ? म सत्य जान्न चाहन्छु। मलाई सबै कुरा भन।"
13देवीले भनिन् — हे शक्र, म जो अभागिनी छु, तपाईंले जान्न सक्नुहुन्छ कि म को हुँ र म किन रोइरहेकी छु। हे राजन्, यदि तपाईं मेरो मार्गदर्शनमा मसँग हिँड्नुभयो भने, तपाईंले देख्न सक्नुहुनेछ कि म किन रुन्छु।
14व्यासले भने — उनी (इन्द्र) उनको पछि लागे र चाँडै उनले एक सुन्दर युवकलाई एक युवतीसँग देखे। तिनीहरू पर्वतराजका शिखरमा एउटा सिंहासनमा बसेका थिए र तिनीहरू पासाले खेलिरहेका थिए।
15देवताहरूका राजाले उसलाई यसरी भने — "हे बुद्धिमान् युवक, यस विश्वलाई मेरै अधीनमा जान।" त्यस पुरुषले आफूले भनेको कुरामा कुनै ध्यान नदिएको देखेर उनले (इन्द्रले) फेरि भने — "म विश्वको स्वामी हुँ।"
16इन्द्रलाई क्रुद्ध देखेर त्यो युवक, जो अरू कोही होइन बरु महादेव थिए, उनले उनीमाथि एक दृष्टि हाले र मुस्कुराए। त्यस दृष्टिले देवताहरूका राजा तत्कालै जड भए र त्यस ठाउँमा प्रतिमाजस्तै उभिइरहे।
17जब पासाको खेल सकियो, तब उनले (शिवले) त्यस रोइरहेकी स्त्रीलाई यसरी भने — "यसलाई (इन्द्रलाई) यहाँ ल्याऊ। म यससँग यस्तो व्यवहार गर्नेछु कि यसको हृदयमा फेरि कहिल्यै अभिमान प्रवेश गर्न नसकोस्।"
18जब त्यस स्त्रीले इन्द्रलाई छोइन्, तब नै त्यस स्पर्शले अङ्ग जड भई देवताहरूका प्रमुख भुइँमा ढले। तब उग्र तेज भएका ती यशस्वी देव (शिव)ले उनलाई भने — "हे इन्द्र, फेरि कहिल्यै त्यसो नगर।
19यस विशाल ढुङ्गा हटाऊ, किनभने तिम्रो बल र तेज अपरिमित छ। त्यस गुफामा प्रवेश गर र ती अरूसँग प्रतीक्षा गर जो सबै तिम्रै समान छन् र तेजमा सूर्यजस्तै छन्।"
20उनले (इन्द्रले) त्यो ढुङ्गा हटाए र त्यस महान् पर्वतमा एउटा गुफा देखे जसमा आफ्नै समान अरू चार (पुरुष) थिए। तिनलाई देखेर उनी अत्यन्त दुःखी भए र बोले — "के मेरो पनि यस्तै दशा हुनेछ?"
21तब वज्रधारी (इन्द्र)लाई फैलिएका आँखाले हेरेर गिरीश देव (शिव)ले क्रोधमा भने — "हे शतक्रतु (इन्द्र), ढिलाइविना यस गुफामा प्रवेश गर, किनभने मूर्खताले तिमीले मेरै आँखाअगाडि मेरो अपमान गरेका छौ।"
22भगवान् (शिव)द्वारा यसरी भनिँदा देवताहरूका प्रमुख त्यस श्रापका कारण अत्यन्त दुःखी भए; र भयले शिथिल अङ्ग भएका उनी पर्वतराजको वक्षमा हावाले हल्लिने वृक्षको पातजस्तै काँप्न थाले।
23वृषभवाहन देव (शिव)द्वारा यसरी अप्रत्याशित रूपमा श्रापित भई इन्द्र टाउकोदेखि खुट्टासम्म काँपे; र हात जोडेर उनले अनेक रूप भएका ती भयंकर देवलाई यसरी सम्बोधन गरे — "हे भव, तपाईं अनन्त विश्वका द्रष्टा हुनुहुन्छ।"
24उनलाई त्यस अग्नितुल्य तेज भएका देवले मुस्कुराउँदै यसरी उत्तर दिए — "जसको स्वभाव तिम्रोजस्तै छ तिनले कहिल्यै मेरो कृपा पाउँदैनन्। यी अरू (गुफाका चारै) पनि एक समय तिम्रै समान थिए; केही समय यहीँ पल्टिरह।
25तिमीहरू सबैको भाग्य निश्चय नै एउटै हुनेछ। तिमीहरू सबैले मनुष्यलोकमा जन्म लिनुपर्नेछ, जहाँ अनेक कठिन कर्म गरेर र मानिसहरूको विशाल सङ्ख्याको वध गरेर तिमीहरूले आ-आफ्ना कर्मको पुण्यले पुनः इन्द्रको त्यो मूल्यवान् लोक प्राप्त गर्नेछौ। तिमीहरूले त्यो सबै पूरा गर्नेछौ जुन मैले भनेको छु र त्यसभन्दा पनि बढी।"
26पूर्व इन्द्रहरूले भने — हामी आफ्नो देवलोकबाट मनुष्यलोकमा जानेछौँ जहाँ मोक्ष प्राप्त गर्न कठिन छ। तर धर्म, वायु, मघवान् (वर्तमान इन्द्र) र दुवै अश्विनीकुमार — यी देवताहरूले हाम्री भावी माताबाट हामीलाई उत्पन्न गरून्। मानवीय र दिव्य दुवै प्रकारका अस्त्रले मानिसहरूसँग युद्ध गरेर हामी पुनः इन्द्रलोक फर्कनेछौँ।
27व्यासले भने — यो सुनेर वज्रधारी (इन्द्र)ले ती देवश्रेष्ठ (शिव)लाई पुनः सम्बोधन गर्दै भने — "स्वयं जानुको सट्टा म आफ्नै तेजको एक अंशबाट एक यस्तो पुरुषको सृष्टि गर्नेछु जो यो कार्य पूरा गर्न समर्थ होस्; र उही यी (पूर्व इन्द्रहरू)मध्ये पाँचौँ हुनेछ।"
28विश्वभुज, भूतधामन्, महातेजस्वी शिबि, शान्ति र तेजस्विन् — यी पाँच पूर्व इन्द्र हुन्।
29भयंकर धनुष भएका ती यशस्वी देवले कृपापूर्वक ती पाँचै इन्द्रलाई त्यो इच्छा प्रदान गरे जुन तिनीहरूले आफ्ना हृदयमा सँगालेका थिए र उनले त्यस अत्यन्त सुन्दरी देवीलाई, जो अरू कोही होइनन् बरु स्वयं देवी लक्ष्मी थिइन्, मनुष्यलोकमा तिनको साझी पत्नी हुन नियुक्त गरे।
30त्यसपछि यी सबै इन्द्रहरूसहित उनी (शिव) नारायणकहाँ गए, जो अपरिमित तेजस्वी, अनन्त, अभौतिक, स्वयम्भू, प्राचीन, सनातन र अनन्त विश्वका आत्मा हुनुहुन्छ।
31उहाँले (नारायणले) सबै कुरा स्वीकार गर्नुभयो र तब तिनीहरू (इन्द्रहरू) सबै मनुष्यलोकमा जन्मे। हरि (नारायण)ले आफ्नो शरीरबाट दुई केश लिए; तीमध्ये एउटा सेतो थियो र अर्को कालो।
32ती दुवै केश यदुवंशका दुई देवी देवकी र रोहिणीको गर्भमा प्रवेश गरे। ती देवका जुन केश सेतो थियो त्यो बलदेव भयो र जुन केश कालो थियो त्यो केशवको स्वरूप कृष्ण भयो।
33जुन इन्द्रतुल्य पुरुषहरू त्यस पर्वतको गुफामा थुनिएका थिए, तिनीहरू अरू कोही होइनन् बरु महान् पराक्रमले युक्त पाण्डुका पाँच पुत्र हुन्। र पाण्डव सव्यसाची (अर्जुन) (वर्तमान) इन्द्रको अंश हो।
34हे राजन्, यसरी ती जो एक समय इन्द्र थिए पाण्डुका पुत्रका रूपमा जन्मे र स्वयं देवी लक्ष्मी, जसलाई तिनको पत्नी हुन नियुक्त गरिएको थियो, उनै अत्यन्त सुन्दरी द्रौपदी हुन्।
35जसको तेज चन्द्रमाका पुत्रजस्तै छ, जसको सुगन्ध दुई कोससम्म फैलिन्छ, उनले कुनै असाधारण रीतिबाहेक अरू कसरी जन्म लिन सक्थिन्? उनी तपाईंको यज्ञको प्रभावले पृथ्वीभित्रबाट प्रकट भइन्।
36हे राजन्, म प्रसन्नतापूर्वक तपाईंलाई यो वर दिन्छु, म तपाईंलाई दिव्य दृष्टि दिन्छु। कुन्तीका पुत्रहरूलाई अब तिनका पवित्र र पूर्वका दिव्य रूपमा हेर्नुहोस्।
37वैशम्पायनले भने — त्यसपछि ती पवित्र ब्राह्मण, महान् उदार कर्म भएका व्यासले आफ्नो तपःशक्तिले ती राजा (द्रुपद)लाई दिव्य दृष्टि दिए। तब राजाले तिनीहरू (पाण्डवहरू)लाई तिनका पूर्व रूपमा देखे।
38उनले तिनलाई दिव्य मालाले युक्त देखे, जसमध्ये प्रत्येक स्वयं इन्द्रजस्तै थियो, जसको वर्ण अग्नि अथवा सूर्यजस्तै तेजस्वी थियो, जसमध्ये प्रत्येक प्रत्येक गहनाले अलङ्कृत थियो, जसमध्ये प्रत्येक सुन्दर र युवा थियो, जसको छाती फराकिलो थियो र जसको उचाइ पाँच हात थियो।
39प्रत्येक गुणले युक्त, महान् सौन्दर्यका दिव्य वस्त्र धारण गरेका र उत्तम बनावटका सुगन्धित मालाले अलङ्कृत तिनलाई राजाले अनेक त्रिनेत्र देव (शिव) अथवा वसु, रुद्र अथवा आदित्यजस्तै देखे।
40(अन्य चारै) पाण्डवहरूलाई (वर्तमान) इन्द्रका रूपमा र स्वयं इन्द्रबाट उत्पन्न (अर्जुनलाई) देखेर राजा द्रुपद अत्यन्त प्रसन्न भए। उनी त्यस दिव्य मायाको प्रकटीकरण देखेर अत्यन्त आश्चर्यचकित भए।
41आफ्नी पुत्रीलाई, स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ ती कन्यालाई, जसको सौन्दर्य देवकन्याजस्तै र तेज अग्नि अथवा चन्द्रमाजस्तै थियो, देखेर राजाले विचार गरे कि आफ्नो सौन्दर्य, तेज र यशका कारण उनी वास्तवमै ती दिव्य पुरुषहरूकी पत्नी हुन योग्य छिन्।
42त्यो अद्भुत दृश्य देखेर उनले सत्यवतीका पुत्र (व्यास)का चरण छोए र भने — "हे महर्षि, तपाईंका लागि केही पनि अद्भुत छैन।"
43व्यासले भने — कुनै वनमा एक यशस्वी ऋषिकी पुत्री थिइन्, जो यद्यपि सुन्दरी र पतिव्रता थिइन्, तथापि उनले पति पाइनन्।
44उनले आफ्नो तपस्याले शङ्कर देव (शिव)लाई प्रसन्न पारिन्। उनीसँग प्रसन्न भई ती देवले स्वयं उनलाई यसरी भने — "भन तिमी के चाहन्छ्यौ।"
45यसरी भनिएपछि उनले वरदाता परमेश्वरलाई बारम्बार भनिन् — "म सम्पूर्ण गुणले युक्त पति चाहन्छु।"
46ती शङ्कर देवले प्रसन्न हृदयले उनलाई वर दिए (यसो भन्दै) — "हे सौम्य कन्या, तिम्रा पाँच पति हुनेछन्।"
47जसले ती देवलाई प्रसन्न पारेकी थिइन् उनले फेरि भनिन् — "हे शङ्कर, म तपाईंबाट केवल एउटै पति चाहन्छु जो सम्पूर्ण गुणले युक्त होस्।"
48देवहरूका देव उनीसँग राम्ररी प्रसन्न भई उनलाई पुनः यसरी भने — "तिमीले मलाई पाँच पटक सम्बोधन गरेर भनेकी छ्यौ — 'मलाई पति दिनुहोस्'।
49हे सौम्य कन्या, त्यसैले तिमीले जस्तो मागेकी छ्यौ त्यस्तै हुनेछ। तिम्रो कल्याण होस्। यो सबै तिम्रो कुनै भावी जन्ममा हुनेछ।"
50दिव्य सौन्दर्य भएकी तपाईंकी यी पुत्री नै ती कन्या हुन्। पृषत वंशकी निर्दोष कृष्णा पाँच (पुरुष)की पत्नी हुन पहिले नै नियत थिइन्।
51देवी लक्ष्मी त्यस महान् यज्ञमा पाण्डवहरूकी पत्नी हुन प्रकट भएकी छिन्। उग्र तपस्यापछि उनी तपाईंकी पुत्रीका रूपमा जन्मेकी छिन्।
52हे राजन्, ती सुन्दरी देवी, जसको सेवा सम्पूर्ण देवताहरूले गर्छन्, पाँच पतिकी पत्नी बन्छिन्। स्वयम्भू (ब्रह्मा)ले यसै प्रयोजनले उनको सृष्टि गरेका छन्। यो सबै सुनेर तपाईं जे चाहनुहुन्छ त्यो गर्नुहोस्।