अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : Then Bhishma, the king (Dhritarashtra) and Kunti with their friends, celebrated the Shraddha of Pandu and offered the ambrosial Pinda.
2They feasted the Kurus and also many thousands of Brahmanas, whom they gave many gems and much wealth with many villages.
3Thus being cleansed to Hastinapur with those best of the Bharata race, the sons of Pandu.
4All the citizens and the people bewailed for that best of the Bharata race (Pandu), as if they had lost their own relative.
5After the completion of the Shraddha Vyasa, seeing all the people plunged in grief, spoke to his bereaved and greatly afflicted mother (Satyavati) thus,
6“The days of happiness are gone; the days of misery have come. Sin begins to increase day by day; the world has lost its youth.
7The fearful Time, endued with many Mayas, full of various faults and loss of all virtuous acts, will now come.
8By the evil doings of the Kurus the world will be destroyed; (therefore) go into the forest of asceticism, devoting yourself to Yoga meditation.
9Do not be able witness of the terrible annihilation of your own race. Saying "Be it so," she entered the inner apartments and addressed her daughters-in-law thus.
10"O Ambika, have heard that inconsequence of the evil deeds of your grandsons, this Bharata dynasty with its subjects will perish.
11If you give me permission, I shall go to the forest with Kausalya, so grieved at the loss of her son."
12O descendant of the Bharata race, having said this to Ambika and taking the permission of Bhishma, Satyavati of excellent vows went to the forest with her daughter-in-law.
13O best of the Bharata race, she perforined severe asceticism. O great king, she then gave up her body and obtained heaven.
14Then the sons of king Pandu, after performing all the purifying rites mentioned in the Vedas, began to grow up in a royal style in the house of their father.
15They played in great joy with the sons of Dhritarashtra; and they excelled them all in the boyish sports with their superior strength.
16In speed, in striking the object aimed at, in eating, in scattering dust, Bhimasena beat all the sons of Dhritarashtra.
17O king, that son of Pandu (Bhima), when they were all engaged in sports, pulled them by the hair and made them fight with one another, laughing all the while. Vrikodara (Bhima) easily defeated those one hundred and one (Dhritarashtra's) sons of great energy, as if they were but one instead of one hundred and one. He sized them by the hair and throwing them down, he dragged them along the ground; some breaking their knees, some their heads and some their shoulders.
18When playing in the water, he sometimes seized ten of them by his arms and drowned them in the water. He left them off only when they were almost dead.
19When they got upon a tree together fruits, Bhima shook the tree by striking it with his feet.
20Being shaken and whirled by that shock, down came with all speed the princes with the fruits.
21In speed, in pugilistic encounters, or in speed, the princes could not excel Bhima in any way.
22Bhima thus prided himself by tormenting the sons of Dhritarashtra out of boyish pranks. In fact he had no ill will towards them.
23Seeing these extraordinary exhibitions of strength by Bhima, the mighty armed eldest of Dhritarashtra (Duryodhana), the conceived hostility towards him.
24The wicked and unrighteous (Duryodhana), through ignorance and ambition (of possessing wealth), inclined to commit acts of sin. son
25(He thought), the son of Kunti, this Vrikodara (Bhima, this second Pandava, is the foremost in strength, I must destroy him by artifice.
26The greatly strong and powerful Bhima challenges one hundred of us in pride.
27Therefore, when he will be asleep in the gardens of the palace, we shall throw him into the Gangas. Afterwards confining his eldest brother Yudhisthira and his younger brother (Arjuna), I shall reign soie king over the earth.' Duryodhana, having determined to do this wicked act, watched for an opportunity to injure Bhima.
28O descendant of Bharata, he built for the purpose of water sport an extraordinary and beautiful palace.
29With many rooms filled with all sorts of luxuries, decorated with hangings of broad cloth and with banners flying from its top.
30O descendant of Bharata, its name was "water sport house" and it was situated in the Country named Pramanakota.
31The cooks, expert in wicked acts, kept there ready various kinds of viands (drinkable, likeable, chewable and suckable).
32When all was ready, they gave information to the son of Dhritarashtra (Duryodhana.) Thereupon the wicked minded Duryodhana said to the Pandavas.
33"Let us all brothers go to the banks of the Gangas, adorned with gardens and wood, there to sport in the water.
34Yudhisthira replied by saying, “Let it be so." The Kurus with the Pandavas, mounted on cars resembling cities and on excellent native elephants, left the town. Arriving at that garden and wood, they dismissed their attendants. They surveyed the beauty of the garden and the wood; and then those heroes, all the brothers, entered the palace as lions enter the mountain caves.
35On entering the palace they saw that its windows looked vary graceful; and its artificial water fountains were splendid. The architects had handsomely plastered the walls and the ceilings and the painters had painted them beautifully. There were tanks of pure water in which blossomed thousands of lotuses. Their banks were decked with various flowers whose fragrance filled the atmosphere and the grounds, were all over covered with the season flowers.
36On entering the palace, all the Kurus and the Pandavas sat down and began to enjoy the luxurious things provided for them.
37They then began to play and exchange morsels of food with one another. The wicked Duryodhana had mixed some virulent poison with the food of Bhimasena with the desire of making away with him.
38That wicked youth, whose heart was a razor, but whose tongue was ambrosia, rose like a (loving) brother and friend. The wicked man himself fed (Bhima) with a large quantity of it. Bhima too ate it, knowing that there was nothing wrong. Thereupon Duryodhana felt himself very happy in his mind; that worst of men thought that he had compassed his end.
39They then, all the Pandavas and the Kurus, were joyfully engaged in sporting in the water.
40At the end of the spot, they dressed themselves with white garments and decked themselves with various ornaments. In the evening the heroes, the supporters of the Kuru honour, felt themselves fatigued from the sport in the water and they resolved to rest in the pleasure house. Having made others exercise in the water; the powerful Bhima felt himself very much tired and occupying a large space he lay down on the ground.
41He was fatigued and he was under the influence of the poison. The cool air spread the poison all over his body and the son of Pandu (Bhima) became senseless.
42Duryodhana then himself bound Bhima with the cords of creepers and he then pushed from the land that dead like hero into the water.
43The senseless Pandava (Bhima) sunk into the water and fell on the Naga boys in the abode. of the Nagas. Thereupon, thousands of Nagas, endued with virulently poisonous fangs, began to bit Bhima.
44Having been thus bitten, the virulent vegetable poison in his body was neutralised by the snake poison.
45The serpents had bitten all over his body except his chest, the skin of which was so tough that their fangs could not penetrate it.
46The son of Kunti (Bhima), having regained his consciousness, burst open the cords and he then pressed them (snakes) all under the ground. Some fled in boar and the rest, that escaped death from Bhima's hands, went and spoke to Vasuki, the king of the snakes, equal to Indra.
47"O king of snakes, a certain man, bound with the cords of creepers, sank into water. Perhaps he drank poison, for he was insensible.
48Finding him insensible, we began to bite him, but he soon regained his senses and burst open the cords. He then began to press up to the ground. You should inquire who is this greatly powerful man."
49Thereupon, Vasuki, asked by the inferior Nagas, went there. And saw mighty armed Bhima of fearful deeds. There was a chief of the snakes, named Arka; he the grandfather of the father of Pritha (Kunti); he the grandson of his grandson and embraced him. The greatly illustrious Vasuki was much pleased. The king of the snakes said, “What should we do to please him? Let him be given gems and wealth in profusion.”
50Having been thus addressed, the Naga (Arka) thus replied to Vasuki, “O king of the snakes, when you are pleased with him, he required no amassing of wealth.
51was saw When you are pleased, let this greatly powerful prince drink (of the vessel of) Rasa (ambrosia), in which vessel there is the strength of one thousand elephants.
52Let this prince drink of it as much as he can.” Vasuki replied to the Naga (Arka) “Be it So."
53Thereupon, purifying himself carefully, the Pandava Bhima sat facing the east and began to drink the Rasa. The Nagas performed auspicious rites.
54At one breath that powerful man (Bhima) quaffed off a whole vessel; thus (one after the other) that son of Pandu quaffed off eight successive jars.
55Thereupon, that chastiser of foes, that mighty armed Bhimasena lay down in happiness on a celestial bed given by the Nagas.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तब भीष्म, राजा (धृतराष्ट्र) और कुन्ती ने अपने मित्रों सहित पाण्डु का श्राद्ध किया और अमृतमय पिण्ड अर्पित किया।
2उन्होंने कुरुओं को और अनेक सहस्र ब्राह्मणों को भी भोजन कराया, जिन्हें उन्होंने अनेक रत्न, प्रचुर धन और अनेक ग्राम दिए।
3इस प्रकार शुद्ध होकर भरतवंश में श्रेष्ठ पाण्डु के वे पुत्र हस्तिनापुर लाए गए।
4समस्त नागरिकों और प्रजा ने भरतवंश में श्रेष्ठ उन (पाण्डु) के लिए इस प्रकार विलाप किया मानो उन्होंने अपना ही कोई सम्बन्धी खो दिया हो।
5श्राद्ध सम्पन्न होने पर व्यास ने समस्त प्रजा को शोक में डूबा देखकर अपनी वियोगग्रस्त और अत्यन्त पीड़ित माता (सत्यवती) से इस प्रकार कहा —
6"सुख के दिन बीत गए; दुःख के दिन आ गए। पाप प्रतिदिन बढ़ने लगा है; संसार ने अपना यौवन खो दिया है।
7अनेक मायाओं से युक्त, विविध दोषों से भरा और समस्त पुण्यकर्मों के नाश वाला वह भयंकर काल अब आएगा।
8कुरुओं के दुष्कर्मों से संसार का विनाश होगा; (इसलिए) योगध्यान में लीन होकर तपोवन को चली जाइए।
9अपने ही वंश का भयंकर विनाश देखने की साक्षी मत बनिए।" "ऐसा ही हो" कहकर वे अन्तःपुर में गईं और उन्होंने अपनी पुत्रवधुओं से इस प्रकार कहा —
10"हे अम्बिका, मैंने सुना है कि तुम्हारे पौत्रों के दुष्कर्मों के कारण यह भरतवंश अपनी प्रजा सहित नष्ट हो जाएगा।
11यदि तुम मुझे अनुमति दो, तो मैं अपने पुत्र के वियोग से इतनी दुखी कौसल्या के साथ वन को चली जाऊँ।"
12हे भरतवंशी, अम्बिका से यह कहकर और भीष्म की अनुमति लेकर उत्तम व्रत वाली सत्यवती अपनी पुत्रवधुओं सहित वन को चली गईं।
13हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन्होंने कठोर तपस्या की। हे महाराज, तत्पश्चात् उन्होंने अपना शरीर त्यागा और स्वर्ग प्राप्त किया।
14तब राजा पाण्डु के पुत्र वेदों में वर्णित समस्त संस्कारों को सम्पन्न करके अपने पिता के घर में राजोचित रीति से बढ़ने लगे।
15वे धृतराष्ट्र के पुत्रों के साथ बड़े आनन्द से खेलते थे; और अपने श्रेष्ठ बल से वे बालोचित खेलों में उन सबसे आगे रहते थे।
16वेग में, लक्ष्य पर प्रहार करने में, भोजन में और धूल उड़ाने में भीमसेन धृतराष्ट्र के समस्त पुत्रों को पीछे छोड़ देते थे।
17हे राजन्, पाण्डु के वे पुत्र (भीम) जब वे सब खेल में लगे होते, तब उन्हें बालों से पकड़ लेते और हँसते हुए उन्हें आपस में लड़वा देते। वृकोदर (भीम) महातेजस्वी उन एक सौ एक (धृतराष्ट्र के) पुत्रों को ऐसे सहज ही पराजित कर देते मानो वे एक सौ एक नहीं, केवल एक हों। वे उन्हें बालों से पकड़कर भूमि पर पटक देते और घसीटते; किसी के घुटने टूट जाते, किसी का सिर और किसी के कन्धे।
18जल में खेलते समय वे कभी दस को अपनी भुजाओं में पकड़ लेते और उन्हें जल में डुबो देते। वे उन्हें तभी छोड़ते जब वे लगभग मृतप्राय हो जाते।
19जब वे फल तोड़ने के लिए एक साथ किसी वृक्ष पर चढ़ जाते, तब भीम अपने पैरों से प्रहार करके उस वृक्ष को हिला देते।
20उस झटके से हिलकर और घूमकर राजकुमार फलों सहित पूरे वेग से नीचे आ गिरते।
21गति में, मल्लयुद्ध में अथवा वेग में राजकुमार किसी भी प्रकार भीम से आगे नहीं निकल सकते थे।
22भीम इस प्रकार बालोचित चंचलता से धृतराष्ट्र के पुत्रों को सताकर अपने बल पर गर्व करते थे। वस्तुतः उनके मन में उनके प्रति कोई दुर्भावना नहीं थी।
23भीम के ये असाधारण बलप्रदर्शन देखकर धृतराष्ट्र के महाबाहु ज्येष्ठ पुत्र (दुर्योधन) के मन में उनके प्रति शत्रुता जाग उठी।
24वह दुष्ट और अधर्मी (दुर्योधन) अज्ञान और (धन प्राप्ति की) महत्त्वाकांक्षा से पापकर्म करने की ओर प्रवृत्त हुआ।
25(उसने सोचा —) कुन्ती का यह पुत्र वृकोदर (भीम), यह दूसरा पाण्डव, बल में सबसे आगे है; मुझे इसे छल से नष्ट कर देना चाहिए।
26अत्यन्त बलशाली और पराक्रमी भीम गर्व में हम सौ को चुनौती देता है।
27इसलिए जब वह प्रासाद के उद्यान में सो रहा होगा, तब हम उसे गंगा में फेंक देंगे। तत्पश्चात् उसके ज्येष्ठ भाई युधिष्ठिर और कनिष्ठ भाई (अर्जुन) को बन्दी बनाकर मैं पृथ्वी पर अकेला राजा बनूँगा।" यह दुष्कर्म करने का निश्चय करके दुर्योधन भीम को हानि पहुँचाने का अवसर ढूँढ़ने लगा।
28हे भरतवंशी, उसने जलक्रीड़ा के प्रयोजन से एक असाधारण और सुन्दर प्रासाद बनवाया।
29उसमें सब प्रकार के विलासों से भरे अनेक कक्ष थे, वह चौड़े वस्त्रों के परदों से सज्जित था और उसके शिखर पर ध्वजाएँ फहरा रही थीं।
30हे भरतवंशी, उसका नाम "जलक्रीड़ागृह" था और वह प्रमाणकोटि नामक प्रदेश में स्थित था।
31दुष्कर्मों में निपुण रसोइयों ने वहाँ विविध प्रकार के भोज्य पदार्थ (पेय, लेह्य, चर्व्य और चूष्य) तैयार रखे।
32जब सब तैयार हो गया, तब उन्होंने धृतराष्ट्र के पुत्र (दुर्योधन) को सूचना दी। तब दुष्टबुद्धि दुर्योधन ने पाण्डवों से कहा —
33"आओ, हम सब भाई उद्यानों और वनों से सजे गंगा के तट पर चलें और वहाँ जल में क्रीड़ा करें।"
34युधिष्ठिर ने उत्तर देते हुए कहा — "ऐसा ही हो।" पाण्डवों सहित कौरव नगरों के समान विशाल रथों और उत्तम देशी हाथियों पर चढ़कर नगर से निकले। उस उद्यान और वन में पहुँचकर उन्होंने अपने परिचरों को विदा कर दिया। उन्होंने उद्यान और वन की शोभा देखी; और तत्पश्चात् वे सब वीर भाई उस प्रासाद में इस प्रकार प्रविष्ट हुए जैसे सिंह पर्वतगुहाओं में प्रवेश करते हैं।
35प्रासाद में प्रवेश करने पर उन्होंने देखा कि उसकी खिड़कियाँ अत्यन्त मनोहर दिखती थीं; और उसके कृत्रिम जलफव्वारे भव्य थे। शिल्पियों ने दीवारों और छतों पर सुन्दर पलस्तर किया था और चित्रकारों ने उन्हें सुन्दरता से चित्रित किया था। वहाँ स्वच्छ जल के सरोवर थे जिनमें सहस्रों कमल खिले थे। उनके तट विविध पुष्पों से सजे थे जिनकी सुगन्ध वातावरण में भरी थी और भूमि सर्वत्र ऋतु के पुष्पों से आच्छादित थी।
36प्रासाद में प्रवेश करने पर समस्त कौरव और पाण्डव बैठ गए और उनके लिए प्रस्तुत विलासपूर्ण वस्तुओं का उपभोग करने लगे।
37तत्पश्चात् वे खेलने लगे और एक-दूसरे को भोजन के ग्रास खिलाने लगे। दुष्ट दुर्योधन ने भीमसेन को नष्ट करने की इच्छा से उसके भोजन में तीव्र विष मिला दिया था।
38वह दुष्ट युवक, जिसका हृदय छुरे के समान था किन्तु जिह्वा अमृत के समान, एक (स्नेही) भाई और मित्र के समान उठा। उस दुष्ट ने स्वयं (भीम को) उसकी बड़ी मात्रा खिलाई। भीम ने भी यह जानते हुए कि कुछ अनुचित नहीं है, उसे खा लिया। तब दुर्योधन ने मन में स्वयं को अत्यन्त सुखी अनुभव किया; उस नराधम ने सोचा कि उसने अपना प्रयोजन सिद्ध कर लिया।
39तत्पश्चात् वे सब पाण्डव और कौरव हर्षपूर्वक जल में क्रीड़ा करने लगे।
40क्रीड़ा समाप्त होने पर उन्होंने श्वेत वस्त्र पहने और विविध आभूषणों से स्वयं को सजाया। सन्ध्या को कुरुओं के गौरव के रक्षक वे वीर जलक्रीड़ा से थके हुए अनुभव करने लगे और उन्होंने विलासगृह में विश्राम करने का निश्चय किया। दूसरों को जल में व्यायाम कराकर बलशाली भीम स्वयं अत्यन्त थके हुए अनुभव करने लगे और अधिक स्थान घेरकर वे भूमि पर लेट गए।
41वे थके हुए थे और विष के प्रभाव में थे। शीतल वायु ने विष को उनके सारे शरीर में फैला दिया और पाण्डु के वे पुत्र (भीम) अचेत हो गए।
42तब दुर्योधन ने स्वयं भीम को लताओं की रस्सियों से बाँधा और तत्पश्चात् उस मृतप्राय वीर को तट से जल में ढकेल दिया।
43अचेत पाण्डव (भीम) जल में डूब गए और नागों के धाम में नागबालकों पर जा गिरे। तब तीव्र विषैले दाँतों वाले सहस्रों नाग भीम को डसने लगे।
44इस प्रकार डसे जाने पर उनके शरीर का तीव्र वानस्पतिक विष सर्पविष से निष्प्रभावी हो गया।
45सर्पों ने उनके सारे शरीर को डसा, केवल उनके वक्षस्थल को छोड़कर, जिसकी त्वचा इतनी कठोर थी कि उनके दाँत उसमें प्रवेश ही नहीं कर सके।
46कुन्ती के पुत्र (भीम) ने चेतना लौटने पर बन्धन तोड़ दिए और तत्पश्चात् उन्होंने उन सब (सर्पों) को भूमि पर दबा दिया। कुछ भयवश भाग गए और शेष, जो भीम के हाथों से मृत्यु से बच गए, जाकर देवराज इन्द्र के समान सर्पराज वासुकि से बोले —
47"हे सर्पराज, लताओं की रस्सियों से बँधा हुआ कोई पुरुष जल में डूबा। सम्भवतः उसने विष पिया था, क्योंकि वह अचेत था।
48उसे अचेत पाकर हमने उसे डसना आरम्भ किया, किन्तु वह शीघ्र ही होश में आ गया और उसने बन्धन तोड़ डाले। तत्पश्चात् वह हमें भूमि पर दबाने लगा। आपको जानना चाहिए कि यह महाबली पुरुष कौन है।"
49तब निम्न श्रेणी के नागों द्वारा पूछे जाने पर वासुकि वहाँ गए। और उन्होंने भयंकर कर्मों वाले महाबाहु भीम को देखा। वहाँ अर्क नामक एक नागप्रधान था; वह पृथा (कुन्ती) के पिता का पितामह था। उसने अपने पौत्र के पौत्र को देखा और उसे हृदय से लगा लिया। महायशस्वी वासुकि अत्यन्त प्रसन्न हुए। सर्पराज ने कहा — "हम इसे प्रसन्न करने के लिए क्या करें? इसे प्रचुर मात्रा में रत्न और धन दिया जाए।"
50इस प्रकार कहे जाने पर उस नाग (अर्क) ने वासुकि को इस प्रकार उत्तर दिया — "हे सर्पराज, जब आप इससे प्रसन्न हैं, तब इसे धन संचय की आवश्यकता नहीं है।
51जब आप प्रसन्न हैं, तो इस महाबली राजकुमार को उस रस (अमृत) के पात्र से पिलाइए, जिस पात्र में एक सहस्र हाथियों का बल है।
52यह राजकुमार जितना पी सके उतना पिए।" वासुकि ने उस नाग (अर्क) को उत्तर दिया — "ऐसा ही हो।"
53तब यत्नपूर्वक शुद्ध होकर पाण्डव भीम पूर्वाभिमुख बैठे और रस पीने लगे। नागों ने मंगलकार्य सम्पन्न किए।
54एक ही साँस में उन बलशाली पुरुष (भीम) ने पूरा एक पात्र पी लिया; इस प्रकार (एक के बाद एक) पाण्डु के उन पुत्र ने आठ पात्र क्रमशः पी डाले।
55तत्पश्चात् वे शत्रुदमन महाबाहु भीमसेन नागों द्वारा दी गई दिव्य शय्या पर सुखपूर्वक लेट गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — तब भीष्म, राजा (धृतराष्ट्र) र कुन्तीले आफ्ना मित्रहरूसहित पाण्डुको श्राद्ध गरे र अमृतमय पिण्ड अर्पण गरे।
2उनीहरूले कुरुहरूलाई र अनेक हजार ब्राह्मणहरूलाई पनि भोजन गराए, जसलाई उनीहरूले अनेक रत्न, प्रशस्त धन र अनेक गाउँ दिए।
3यसरी शुद्ध भई भरतवंशमा श्रेष्ठ पाण्डुका ती पुत्रहरू हस्तिनापुर ल्याइए।
4सम्पूर्ण नागरिक र प्रजाले भरतवंशमा श्रेष्ठ ती (पाण्डु) का लागि यसरी विलाप गरे मानौँ उनीहरूले आफ्नै कुनै आफन्त गुमाएका छन्।
5श्राद्ध सम्पन्न भएपछि व्यासले सम्पूर्ण प्रजालाई शोकमा डुबेको देखेर आफ्नी वियोगग्रस्त र अत्यन्त पीडित माता (सत्यवती) लाई यसरी भने —
6"सुखका दिन बिते; दुःखका दिन आइसके। पाप दिनदिनै बढ्न थालेको छ; संसारले आफ्नो यौवन गुमाइसक्यो।
7अनेक मायाले युक्त, विविध दोषले भरिएको र सम्पूर्ण पुण्यकर्मको नाश गर्ने त्यो भयंकर काल अब आउनेछ।
8कुरुहरूका दुष्कर्मले संसारको विनाश हुनेछ; (त्यसैले) योगध्यानमा लीन भई तपोवनतिर जानुहोस्।
9आफ्नै वंशको भयंकर विनाश देख्ने साक्षी नबन्नुहोस्।" "त्यसै होस्" भनेर उनी अन्तःपुरमा गइन् र उनले आफ्ना बुहारीहरूलाई यसरी भनिन् —
10"हे अम्बिका, मैले सुनेकी छु कि तिम्रा नातिहरूका दुष्कर्मका कारण यो भरतवंश आफ्नो प्रजासहित नष्ट हुनेछ।
11यदि तिमीले मलाई अनुमति दियौ भने, म आफ्नो पुत्रको वियोगले यति दुःखी कौसल्यासँग वनतिर जाऊँ।"
12हे भरतवंशी, अम्बिकालाई यसो भनेर र भीष्मको अनुमति लिएर उत्तम व्रत भएकी सत्यवती आफ्ना बुहारीहरूसहित वनतिर गइन्।
13हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उनले कठोर तपस्या गरिन्। हे महाराज, त्यसपछि उनले आफ्नो शरीर त्यागिन् र स्वर्ग प्राप्त गरिन्।
14तब राजा पाण्डुका पुत्रहरू वेदमा वर्णित सम्पूर्ण संस्कार सम्पन्न गरेर आफ्ना पिताको घरमा राजोचित रीतिले हुर्कन थाले।
15तिनीहरू धृतराष्ट्रका पुत्रहरूसँग ठूलो आनन्दले खेल्थे; र आफ्नो श्रेष्ठ बलले तिनीहरू बालोचित खेलमा ती सबैभन्दा अगाडि रहन्थे।
16वेगमा, लक्ष्यमा प्रहार गर्नमा, भोजनमा र धूलो उडाउनमा भीमसेनले धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण पुत्रलाई पछाडि छाडिदिन्थे।
17हे राजन्, पाण्डुका ती पुत्र (भीम) जब तिनीहरू सबै खेलमा लागेका हुन्थे, तब तिनलाई कपालले समात्थे र हाँस्दै तिनलाई आपसमा लडाइदिन्थे। वृकोदर (भीम) महातेजस्वी ती एक सय एक (धृतराष्ट्रका) पुत्रलाई यसरी सजिलै पराजित गरिदिन्थे मानौँ तिनीहरू एक सय एक होइनन्, केवल एक हुन्। उनले तिनलाई कपालले समातेर भुइँमा पछारिदिन्थे र घिसार्थे; कसैका घुँडा भाँचिन्थे, कसैको टाउको र कसैका काँध।
18जलमा खेल्दा उनी कहिले दसलाई आफ्ना पाखुरामा समात्थे र तिनलाई जलमा डुबाइदिन्थे। उनले तिनलाई तब मात्र छाड्थे जब तिनीहरू लगभग मृतप्राय हुन्थे।
19जब तिनीहरू फल टिप्न सँगै कुनै वृक्षमा चढ्थे, तब भीमले आफ्ना खुट्टाले प्रहार गरेर त्यो वृक्ष हल्लाइदिन्थे।
20त्यस झट्काले हल्लिएर र घुमेर राजकुमारहरू फलसहित पूरा वेगले तल खस्थे।
21गतिमा, मल्लयुद्धमा अथवा वेगमा राजकुमारहरू कुनै पनि प्रकारले भीमभन्दा अगाडि निस्कन सक्दैनथे।
22भीम यसरी बालोचित चञ्चलताले धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई सताएर आफ्नो बलमा गर्व गर्थे। वास्तवमा उनको मनमा तिनीहरूप्रति कुनै दुर्भावना थिएन।
23भीमका यी असाधारण बलप्रदर्शन देखेर धृतराष्ट्रका महाबाहु जेठा पुत्र (दुर्योधन) को मनमा उनीप्रति शत्रुता जागृत भयो।
24त्यो दुष्ट र अधर्मी (दुर्योधन) अज्ञान र (धन प्राप्तिको) महत्त्वाकाङ्क्षाले पापकर्म गर्नतिर प्रवृत्त भयो।
25(उसले सोच्यो —) कुन्तीका यी पुत्र वृकोदर (भीम), यी दोस्रा पाण्डव, बलमा सबैभन्दा अगाडि छन्; मैले यिनलाई छलले नष्ट पार्नुपर्छ।
26अत्यन्त बलशाली र पराक्रमी भीमले गर्वमा हामी सयलाई चुनौती दिन्छ।
27त्यसैले जब ऊ प्रासादको उद्यानमा सुतिरहेको हुनेछ, तब हामी उसलाई गङ्गामा फालिदिनेछौँ। त्यसपछि उसका जेठा दाजु युधिष्ठिर र कान्छा भाइ (अर्जुन) लाई बन्दी बनाएर म पृथ्वीमा एक्लै राजा बन्नेछु।" यो दुष्कर्म गर्ने निश्चय गरेर दुर्योधन भीमलाई हानि पुर्याउने अवसर खोज्न थाल्यो।
28हे भरतवंशी, उसले जलक्रीडाको प्रयोजनले एक असाधारण र सुन्दर प्रासाद बनाउन लगायो।
29त्यसमा सबै प्रकारका विलासले भरिएका अनेक कक्ष थिए, त्यो चौडा वस्त्रका पर्दाले सज्जित थियो र त्यसको शिखरमा ध्वजा फहराइरहेका थिए।
30हे भरतवंशी, त्यसको नाम "जलक्रीडागृह" थियो र त्यो प्रमाणकोटि नामक प्रदेशमा अवस्थित थियो।
31दुष्कर्ममा निपुण भान्सेहरूले त्यहाँ विविध प्रकारका भोज्य पदार्थ (पेय, लेह्य, चर्व्य र चूष्य) तयार राखे।
32जब सबै तयार भयो, तब उनीहरूले धृतराष्ट्रका पुत्र (दुर्योधन) लाई सूचना दिए। तब दुष्टबुद्धि दुर्योधनले पाण्डवहरूलाई भन्यो —
33"आऊ, हामी सबै दाजुभाइ उद्यान र वनले सजिएका गङ्गाको किनारमा जाऔँ र त्यहाँ जलमा क्रीडा गरौँ।"
34युधिष्ठिरले उत्तर दिँदै भने — "त्यसै होस्।" पाण्डवहरूसहित कौरवहरू नगरजस्तै विशाल रथ र उत्तम देशी हात्तीमा चढेर नगरबाट निस्के। त्यस उद्यान र वनमा पुगेर उनीहरूले आफ्ना परिचरहरूलाई बिदा गरे। उनीहरूले उद्यान र वनको शोभा हेरे; र त्यसपछि ती सबै वीर दाजुभाइ त्यस प्रासादमा यसरी प्रवेश गरे जसरी सिंहहरू पर्वतगुफामा प्रवेश गर्छन्।
35प्रासादमा प्रवेश गर्दा उनीहरूले देखे कि त्यसका झ्याल अत्यन्त मनोहर देखिन्थे; र त्यसका कृत्रिम जलधारा भव्य थिए। शिल्पीहरूले भित्ता र छतमा सुन्दर प्लास्टर गरेका थिए र चित्रकारहरूले तिनलाई सुन्दरतापूर्वक चित्रित गरेका थिए। त्यहाँ स्वच्छ जलका सरोवर थिए जसमा हजारौँ कमल फुलेका थिए। तिनका किनार विविध पुष्पले सजिएका थिए जसको सुगन्ध वातावरणमा भरिएको थियो र भूमि सर्वत्र ऋतुका पुष्पले आच्छादित थियो।
36प्रासादमा प्रवेश गरेपछि सम्पूर्ण कौरव र पाण्डवहरू बसे र तिनका लागि प्रस्तुत विलासपूर्ण वस्तुको उपभोग गर्न थाले।
37त्यसपछि तिनीहरू खेल्न थाले र एक-अर्कालाई भोजनका गाँस खुवाउन थाले। दुष्ट दुर्योधनले भीमसेनलाई नष्ट पार्ने इच्छाले उनको भोजनमा तीव्र विष मिसाइदिएको थियो।
38त्यो दुष्ट युवक, जसको हृदय चक्कुजस्तै थियो तर जिब्रो अमृतजस्तै, एक (स्नेही) दाजुभाइ र मित्रजस्तै उठ्यो। त्यस दुष्टले आफैँ (भीमलाई) त्यसको ठूलो मात्रा खुवायो। भीमले पनि केही अनुचित छैन भन्ने ठानेर त्यो खाइदिए। तब दुर्योधनले मनमा आफूलाई अत्यन्त सुखी अनुभव गर्यो; त्यस नराधमले सोच्यो कि उसले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्यो।
39त्यसपछि ती सबै पाण्डव र कौरवहरू हर्षपूर्वक जलमा क्रीडा गर्न थाले।
40क्रीडा सकिएपछि उनीहरूले सेता वस्त्र लगाए र विविध गहनाले आफूलाई सजाए। साँझपख कुरुहरूको गौरवका रक्षक ती वीरहरू जलक्रीडाले थकित अनुभव गर्न थाले र उनीहरूले विलासगृहमा विश्राम गर्ने निश्चय गरे। अरूलाई जलमा व्यायाम गराएर बलशाली भीम आफैँ अत्यन्त थकित अनुभव गर्न थाले र धेरै ठाउँ ओगटेर उनी भुइँमा पल्टिए।
41उनी थकित थिए र विषको प्रभावमा थिए। शीतल वायुले विष उनको सारा शरीरमा फैलाइदियो र पाण्डुका ती पुत्र (भीम) अचेत भए।
42तब दुर्योधनले आफैँ भीमलाई लहराका डोरीले बाँध्यो र त्यसपछि त्यस मृतप्राय वीरलाई किनारबाट जलमा धकेलिदियो।
43अचेत पाण्डव (भीम) जलमा डुबे र नागहरूको धाममा नागबालकहरूमाथि गएर खसे। तब तीव्र विषालु दाँत भएका हजारौँ नागले भीमलाई डस्न थाले।
44यसरी डसिएपछि उनको शरीरको तीव्र वानस्पतिक विष सर्पविषले निष्प्रभावी भयो।
45सर्पहरूले उनको सारा शरीर डसे, केवल उनको छाती छाडेर, जसको छाला यति कठोर थियो कि तिनका दाँत त्यसमा प्रवेश नै गर्न सकेनन्।
46कुन्तीका पुत्र (भीम) ले चेतना फर्केपछि बन्धन तोडिदिए र त्यसपछि उनले ती सबै (सर्प) लाई भुइँमा थिचिदिए। केही डरले भागे र बाँकी, जो भीमका हातबाट मृत्युबाट बाँचे, गएर देवराज इन्द्रजस्तै सर्पराज वासुकिलाई भने —
47"हे सर्पराज, लहराका डोरीले बाँधिएको कुनै पुरुष जलमा डुब्यो। सम्भवतः उसले विष पिएको थियो, किनकि ऊ अचेत थियो।
48उसलाई अचेत पाएर हामीले उसलाई डस्न सुरु गर्यौँ, तर ऊ चाँडै नै होसमा आयो र उसले बन्धन तोडिदियो। त्यसपछि उसले हामीलाई भुइँमा थिच्न थाल्यो। तपाईंले जान्नुपर्छ कि यो महाबली पुरुष को हो।"
49तब तल्लो श्रेणीका नागहरूले सोधेपछि वासुकि त्यहाँ गए। अनि उनले भयंकर कर्म भएका महाबाहु भीमलाई देखे। त्यहाँ अर्क नामक एक नागप्रधान थियो; ऊ पृथा (कुन्ती) का पिताको पितामह थियो। उसले आफ्ना नातिका नातिलाई देख्यो र उसलाई छातीमा टाँस्यो। महायशस्वी वासुकि अत्यन्त प्रसन्न भए। सर्पराजले भने — "हामी यसलाई प्रसन्न पार्न के गरौँ? यसलाई प्रशस्त मात्रामा रत्न र धन दिइयोस्।"
50यसरी भनिएपछि त्यस नाग (अर्क) ले वासुकिलाई यसरी उत्तर दियो — "हे सर्पराज, जब तपाईं यसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ, तब यसलाई धनसञ्चयको आवश्यकता छैन।
51जब तपाईं प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, यस महाबली राजकुमारलाई त्यस रस (अमृत) को पात्रबाट पिलाउनुहोस्, जुन पात्रमा एक हजार हात्तीको बल छ।
52यो राजकुमारले जति पिउन सक्छ त्यति पिओस्।" वासुकिले त्यस नाग (अर्क) लाई उत्तर दिए — "त्यसै होस्।"
53तब यत्नपूर्वक शुद्ध भई पाण्डव भीम पूर्वाभिमुख बसे र रस पिउन थाले। नागहरूले मङ्गलकार्य सम्पन्न गरे।
54एउटै सासमा ती बलशाली पुरुष (भीम) ले पूरा एक पात्र पिइदिए; यसरी (एकपछि अर्को) पाण्डुका ती पुत्रले आठ पात्र क्रमशः पिइदिए।
55त्यसपछि ती शत्रुदमन महाबाहु भीमसेन नागहरूले दिएको दिव्य शय्यामा सुखपूर्वक पल्टिए।